mini|desno|350px|Palata Alhambra u Granadi, jedan je od najpoznatijih primjera islamske arhitekture i umjetnosti iz Zlatnog doba islama. Zlatno doba islama je izraz za period historije islamskog svijeta (područja Bliskog istoka, Sjeverne Afrike, Srednje Azije i El-Andaluza) koji otprilike odgovara srednjem vijeku u evropskoj (i svjetskoj) historiji, a koga je karakterizirao intenzivan razvoj kulture i nauke, odnosno brojna tehnološka i druga civilizacijska dostignuća koja su s vremenom preuzele i druge, odnosno ne-islamske kulture i civilizacije. Izraz zlatno doba se obično koristi kako bi se istaklo kako je upravo u tom periodu islamski svijet doživio vrhunac samostalnih kulturnih i naučnih dostignuća, vezanih uz razvoj specifične arhitekture, filozofije, medicine, astronomije i matematike. U širem smislu se taj period vezuje uz period koji počinje sa nastankom islama (7. vijek), a završava s početkom Novog vijeka (oko 1500. godine). U užem smislu, i među historičarima daleko češćoj upotrebi, pod Zlatnim dobom podrazumijeva period od 750. do 1257. godine.
Početak Zlatnog doba se najčešće vezuje uz dolazak dinastije Abasida na čelo Arapskog Carstva, odnosno Halifata godine 750. Iako je time, s obzirom na nastavak vladavine prethodne dinastije Emevija na Iberijskom poluostrvu (El-Andaluz), trajno okončano političko jedinstvo islamske države odnosno islamske zajednice (Ummet), ono je za posljedicu imalo preorijentiranje muslimanskih vladara sa džihada, odnosno vanjskih osvajanja na unutrašnje reforme i konsolidaciju već osvojenih prostora na kojima počinje postepena arabizacija i islamizacija tamošnjeg stanovništva. Tako stvoreni islamski svijet je, s jedne strane, iz religijskih razloga (institucija hadža) i kroz razvijenu trgovinu sačuvao međusobne ekonomske, a preko njih i kulturne veze; s druge strane je političko nejedinstvo omogućilo policentrični razvoj, odnosno stvaranje nekoliko suparničkih središta trgovine, kulture i nauke u različitim dijelovima islamskog svijeta. Od svih njih je najvažniji bio Bagdad, koji je samo nekoliko godina nakon osnivanja postao abasidska prijestolnica i najveći grad na svijetu; veliki značaj su, međutim, zadržali i stara prijestolnica Damask, ali i alternativna politička središta kao što su Kairo, Kairuan, Kordoba, Buhara i Samarkand. Nove okolnosti su, također, omogućile arapskim učenjacima i umjetnicima da postepeno asimiliraju, ali preuzmu obilježja ranijih kultura na prethodno osvojenim područjima. Zlatno doba je karakteriziralo intenzivno nastojanje da se sačuvaju ili islamu prilagode dostignuća ranije starogrčke i perzijske kulture, a preko trgovine su se preuzimala i kineska i indijska dostignuća kao što su papir i decimalni brojevi. Osim Arapa, važnu ulogu za razvoj kulture i nauke u ovom periodu su imali i muslimanski ne-Arapi, ali i nemuslimanski podanici Halifata i muslimanskih država - kršćani i Jevreji. U tom periodu se na području islamskog svijeta kao lingua franca nametnuo arapski jezik.
Kraj zlatnog doba je predmet rasprave među historičarima, kako po pitanju tačnog datuma, tako i po njegovim uzrocima. Kao najčešći datum se navodi pustošenje Bagdada od strane Mongola 1258. godine, prilikom koga je ne samo uništena znamenita biblioteka, nego islamskom svijetu zadat psihološki udarac poslije koga se počeo sve više okretati samom sebi. Među historičarima je široko rasprostranjeno mišljenje da je islamski svijet tada počeo gubiti civilizacijsku utrku sa dotle zaostalim i inferiornim zapadnim svijetom, koji je u sljedećim vijekovima kroz Renesansu pokazao daleko više intelektualne fleksibilnosti i oko 1500. počeo s njime ravnopravno nadmetati da bi kasnije stekao tehnološku i drugu superiornost.
Historija koncepta i period trajanja thumb|Širenje Halifata tokom perioda 622. – 750.
Termin Zlatno doba islama se počeo primjenjivati u literaturi o islamskoj historiji u 19. vijeku i to u kontekstu zapadnog pogleda na estetski stil orijentalizma. Autor Priručnika za putnike u Siriju i Palestinu 1868. godine je primijetio da su najljepše džamije Damaska poput samog mohamedanstva, koje sada brzo propada i ostatak nekadašnjeg zlatnog doba islama.Josias Leslie Porter, A Handbook for Travelers in Syria and Palestine, 1868, [ p. 49].
Ne postoji nedvosmislena definicija ovog pojma, no ovisno o tome koristi li se termin s naglaskom na kulturna ili vojna dostignuća, može se uzeti u obzir prilično različita vremenska razdoblja. Tako se prema jednom autoru iz 19. vijeka zlatno doba islama potrajalo tokom trajanja halifata, odnosno na šest i pol vijekova,"For six centuries and a half, through the golden age of Islam, lasted this Caliphate, till extinguished by the Osmanli sultans and in the death of the last of the blood of the house of Mahomet. The true Caliphate ended with the fall of Bagdad". New Outlook, Volume 45, 1892, p. 370. dok se prema drugom taj period završio nakon nekoliko desetljeća muslimanskih osvajanja tokom Pravednog halifata, smrću drugog pravednog halife Omera i Prvom fitnom."the golden age of Islam, as Mr. Gilman points out, ended with Omar, the second of the Kalifs." The Literary World, Volume 36, 1887, p. 308.
Tokom početka 20. vijeka, termin se koristio samo povremeno, a često se odnosio na rane vojne uspjehe tokom Pravednog halifata. Tek u drugoj polovici 20. vijeka pojam se počeo učestalo upotrebljavati a danas se uglavnom odnosi na kulturni procvat nauke i matematike pod vladavinom halifata tokom perioda od 9. do 11. vijeka (tokom perioda između uspostavljanja tzv. Kuća mudrosti i početka Krstaških ratova),"The Ninth, Tenth and Eleventh centuries were the golden age of Islam" Life magazine, 9 May 1955, []. ali često obuhvaća i period s kraja 8. vijeka kao i 12. i početak 13. vijeka.so Linda S. George, The Golden Age of Islam, 1998: "from the last years of the eighth century to the thirteenth century." Vrijeme trajanja ovog perioda može u znatnoj mjeri varirati u zavisnosti od različitih autora i kriterija po kojem se ono određuje i vremenski definiše. Izjednačavanje kraja zlatnog doba s krajem halifata pogodna je presječna tačka zasnovana na historijskim značajkama, ali se može tvrditi i to da je razvoj islamske kulture ušao u period postepenog pada mnogo ranije pa tako Khan (2003) identificira period zlatnog doba kao period koji je trajao dva vijeka, između 750. i 950. godine, tvrdeći da je početni gubitak teritorija pod kontrolom 7. abasidskog halife Al-Ma'muna 833. godine a poslije i krstaškim ratovima u 12. vijeku rezultiralo slabljenjem islamskog carstva koje se nikad poslije nije oporavilo.Arshad Khan, Islam, Muslims, and America: Understanding the Basis of Their Conflict, 2003, [ p. 19].
Neki učenjaci datiraju kraj zlatnog doba oko 1350. godine povezujući ga sa Timuridskom renesansom, dok nekoliko savremenih historičara kraj ovog perioda smješta na prijelaz iz 15. u 16. vijek povezujući ga, vremenski, s periodom Carskog islama i vremena osnivanja i širenja velikih islamskih carstava (Osmanlijsko, Safavidsko i Mogulsko).
Uzroci Vjerski uticaj
Različiti ajeti iz Kur'ana kao i hadisi koji akcenat stavljaju na obrazovanje i naglašavaju važnost stjecanja znanja igrali su glavnu ulogu u utjecaju na muslimane ovog doba u njihovoj potrazi za znanjem i razvoju nauke.
Opće je poznato da se u islamu potencira vrijednost znanja i u superlativu govori o onima koji se trude steći korisno znanje. O učenju, proučavanju i općenito težnji o novim saznanjima se na mnogo mjesta govori u Kur'anu i hadisu. Primjera radi, termin učeni se na 224 mjesta spominje u Kur'anu, terminom Sveznajući Bog se spominje 185 puta dok se znanje spominje 375 puta u Kur'anu.
U Sahihu imama el-Buharije, postoji posebno poglavlje pod nazivom znanje, koje sadrži 102 hadisa u kojem se spominje riječ znanje, mudrost, nauka itd.
Važnost znanja kod onog koji ga posjeduje u odnosu na neznalicu je istaknuto u suri Ez-Zumer gdje se u dijelu 9. ajeta kaže:
Također, mnogo je hadisa koji govore o znanju i potrebama za sticanjem znanja i blagodatima koji iz toga proističu. Od Ebu-Davuda i Tirmizija se prenosi da je poslanik Muhammed jedne prilike rekao:
Sponzorstvo vlasti u promicanju znanja i razvoju nauke
Islamska država je već od svog nastanka promovisala i podsticala širenje znanja i proučavanje nauke. Primjera radi, novčana sredstva potrošena unutar Prevodilačkog pokreta za neke prijevode procjenjuje se na vrijednost koja je otprilike jednaka ekvivalentnom dvostrukom godišnjem proračunu Vijeća za medicinska istraživanja Ujedinjeno Kraljevstvo. Najbolji naučnici i ugledni prevodioci, poput Hunejna ibn Ishaka, imali su plaće za koje se danas procjenjuje da su ekvivalent profesionalnim sportistima. Kuća mudrosti bila je biblioteka koju je u Bagdadu, u abasidskom periodu, osnovao halifa El-Mensur.
Različiti doprinosi
S širenjem teritorije koju su kontrolisali, muslimani pokazuju veliko interesovanje za usvajanje naučnih saznanja o civilizacijama koje su osvojili. Osim toga, dolaze u dodir s mnogo većim brojem naroda upoznavajući specifičnosti kojima se odlikuju te prihvataju i u praksi provode napredne ideje koju su im bile strane. Mnoga klasična djela antičkog doba, koja su bila zanemarena i vremenom bi vjerovatno bila i izgubljena kao što su doprinosi Antičke Grčke, Perzijskog Carstva, Indijske civilizacije, Kineske civilizacije, Starog Egipta i Feničke civilizacije su prevedena prvo na arapski i perzijski, a poslije i na turski, hebrejski i latinski jezik.Vartan Gregorian, "Islam: A Mosaic, Not a Monolith", Brookings Institution Press, 2003, pp. 26–38
mini|desno|250px|Rukopis napisan na papiru tokom ere Abasida
Kršćani, posebno pristalice istočne Crkve (Nestorijanci), pridonijeli su islamskoj civilizaciji za vrijeme vladavine Emevija i Abasida prevodeći djela grčkih filozofa i drevne nauke prvo na sirjački, a potom i na arapski jezik. Također su se istakli u mnogim poljima, posebno filozofiji, nauci (poput Hunejn ibn Ishaka, Sabit ibn Kurra, Jusuf el-Kuri, Al Himsi, Kusta ibn Luka, Masavajh, Evtihij II i Eutihij i Džibril ibn Buktišu) i teologiji. Duži vremenski period lični ljekari abasidskih halifa bili su često asirski kršćani. Među najistaknutijim kršćanskim porodicama koje su halifama služile kao ljekari bila je dinastija Buktišu.
Radovi kršćanskih naučnika tokom perioda od 4. do 7. vijeka na grčkom i sirjačkom jeziku bili su ili ponovo prevedeni ili sačuvani još od helenističkog razdoblja. Među istaknutim centrima učenja i prenošenja klasične mudrosti našli su se kršćanski fakulteti, poput Nisibinske i Edeške škole, paganski univerzitet u Haranu, te poznata bolnica i Akademija u Gundišapuru, koji su bili intelektualno, teološko i naučno središte Istočne crkve. Kuća mudrosti osnovana je u Bagdadu 825. godine po uzoru na Akademiju u Gundišapuru. Vodio ju je kršćanski liječnik Hunejn ibn Ishak. Prevedena su mnoga najznačajnija filozofska i naučna djela drevnog svijeta, uključujući djela Galena, Hipokrata, Platona, Aristotela, Ptolomeja i Arhimeda. Mnogi učenjaci Kuće mudrosti bili su kršćanskog porijekla.