mini|desno|Manastir Hilandar
Hilandar, u starijim spisima i Hilendar (gr. Χιλανδαρίου) je srpski pravoslavni manastir, koji se nalazi u sjevernom dijelu Svete Gore (gr. Aγιoν Oρoς), područja koje je mnogo ranije bizantijski car Bazilije I Makedonac dekretom (zlatnom bulom) iz 885. godine dodijelio pravoslavnim monasima da žive asketskim životom u hrišćanskom duhu daleko od vanjskog svijeta.Art of the Byzantine Era, David Talbot Rice, izdavač Frederick A. Praeger Inc. New York City 1963. godine, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 63-16444, str. 216-218 Sveta Gora je smještena na Atosu (gr. Aτoς), trećem kraku poluotoka Halkidiki u sjevernoj Grčkoj, a manastir se nalazi na 2,5 kilometara od mora.Kovačević Mirko, Sveta srpska carska lavra Hilandar na Svetoj gori Atonskoj, Zadužbina Svetog manastira Hilandara, Beograd; septembar 2008. Promatran izvana, manastir ima izgled srednjovjekovnog utvrđenja, s obzirom da je utvrđen bedemima, koji su visoki i do 30 m. Vanjski zidovi su dugački 140 m i okružuju površinu koja je skoro 75 m široka. Manastir je ovako utvrđen s obzirom da je u prošlosti, kao i ostala utvrđena monaška naselja na Svetoj Gori, morao da se brani od gusara.
Manastir Hilandar je izgradio grčki monah Svetogorac, Georgije Helandarios. Manastir Hilandar su obnovili Stefan Nemanja (u monaštvu Simeon) i njegov sin Sava 1198. godine, a u samostanu je 1200. godine, umro Stefan Nemanja. Kralj Stefan Uroš I je 1262. godine značajno utvrdio manastir. Hilandar je osobito pomogao kralj Milutin, koji je oko 1320. godine na mjestu stare podigao novu crkvu Vavedenja Bogorodice. U vrijeme kralja i cara Dušana Sveta Gora je došla pod njegovu vlast, a to je razdoblje najvećeg prosperiteta manastira. U stoljećima turske vladavine, Hilandar su pomagali ruski carevi i moldavski kneževi u XVI. stoljeću, a srpska patrijarsi iz Peći u XVII stoljeću. Početkom XIX stoljeća stvorena je Kneževina Srbija, pa je nastavljena bogata tradicija hilandarsko-srpskih odnosa. U novijoj povijesti manastir je značajno stradao 2004. godine u katastrofalnom požaru, a u toku je obnova oštećenih građevina.
Hilandar predstavlja jedno od najznačajnijih središta srpske kulture i duhovnosti, koji je bio pod snažnim utjecajima bizantijske umjetnosti i arhitekture za vrijeme vladavine dinastije Komnen. Kroz stoljeća, relativno zaštićen od napada i pljačkanja, u sigurnosti Svete Gore Atonske i njene autonomije, bio je pošteđen sudbine koja je zadesila skoro sve druge srpske manastire. U Hilandaru je očuvana najbogatija kolekcija originalnih starih rukopisa, ikona, fresaka, tako da on u današnje vrijeme predstavlja najznačajniju riznicu srpske srednjovjekovne kulture uopće. Manastir se od 1988. godine, zajedno s ostalih devetnaest svetogorskih manastira, nalazi na UNESCO-ovoj listi svjetske baštine u sklopu spomenika srednjeg vijeka objedinjenih pod zaštićenom cjelinom planine Atos.Službene stranice UNESCO-a
Historija XII vijek - Osnivanje manastira 240P|mini|desno|Ikona - Sv. Sava i sv. Simeon ktitori Hilandarski Manastir Hilandar je izgradio grčki monah Svetogorac, Georgije Helandarios. Manastir Hilandar su obnovili Stefan Nemanja (u monaštvu Simeon) i njegov sin Sava 1198. godine. Te godine je bizantski car Aleksije III Anđeo izdao povelju Simeonu i Savi kojom se manastir Hilandar i Svetište u Milejama daruju "da Srbima budu na vječni poklon". Car je pristao da to učini, pošto su bile ispunjene i očuvane forme, i pošto je molba imala pristanak cijelog svetogorskog bratstva. Manastir je izgrađen na ruševinama ranijeg bizantskog manastira Helandariona, koji je osnovan početkom XI stoljeća.Mojsilović Igor, Manastir Hilandar' Dijelovi tog najstarijeg Hilandara postoje i danas na jugozapadnoj strani manastira, a to su pirg Svetog Đorđa i vanjski odbrambeni zid prema jugu i prema zapadu uz koji su iznutra prizidani konaci i blagovaonica. U razdoblju od 1198. do 1200. godine Simeon i Sava su podigli crkvu Vavedenja Bogorodice, koja danas ne postoji, pirg Svetog Save, Kambanski pirg zvonara i keliju Svetog Simeona. Simeon i Sava su za obnovu manastira imali finansijsku podršku od velikog župana Stefana. Kada su građevine bile gotove, sredinom 1199. godine, Nemanja je kao ktitor izdao povelju. Ovu osnivačku povelju je napisao Sava, a za nju je Nemanja dobio pristanak od velikog župana Stefana. Povelja je u originalu bila sačuvana sve do Drugog svjetskog rata, kada je stradala 06. aprila 1941. godine u bombardiranju Narodne biblioteke u Beogradu.
Sa završetkom izgradnje Simeon se preselio u Hilandar s priličnim brojem kaluđera. Hilandaru je dodijeljeno i nekoliko sela u okolini Prizrena kao metoh. U međuvremenu, Sava je ponovno od bizantskog cara izdejstvovao novu povelju, u kojoj car u potpunosti izjednačava Hilandar sa ostalim manastirima na Svetoj gori, i daje manastiru jedan metoh, davno razrušeni manastir Zig ( Ivanicu, u unutrašnjosti poluotoka Halkidiki).
Monah Simeon je nakon osam mjeseci boravka u Hilandaru, umro 13. februara 1200. godine, a njegovi zemni ostaci su bili jedno vrijeme sahranjeni u crkvi Vavedenja Bogorodice. Prema predanju iz groba svetog Simeona potječe "čudesna loza" koja uvijek daje plod. Nakon očeve smrti Sava se 1199. godine preselio u Kareju, gdje je podigao isposnicu. Tamo je najprije napisao Karejski tipik 1199. godine i to je danas najstariji dokument koji se čuva u riznici Hilandara. Sava je 1200. godine napisao Hilandarski tipik kojim su određene norme kaluđerskog života u samostanu, kao i organizacija manastirske uprave. Tipik je napisan po ugledu na prolog tipika Konstantinopoljskog manastira Bogorodice Blagodateljice.
XIII i XIV vijek
mini|dsno|Čudotvorna ikona Bogorodice trojeručice 180p|mini|desno|Kralj Stefan Uroš II Milutin freska iz crkve Bogorodica Ljeviška 180p|mini|desn o|Grb kneza Lazara na vanjskoj priprati glavne crkve Početkom XIII stoljeća Sveta Gora je bila pod faktičkom vlašću križara koji su u Četvrtom križarskom ratu 1204. godine osvojili Carigrad, a pojavili su se i brojni pljačkaši koji su bili velika opasnost za sve manastire. Uslijed toga, Sv. Sava je 1214. godine napustio Svetu Goru i prenio mošti svog oca iz Hilandara u Srbiju. Sa svog posljednjeg putovanja pred smrt, Sava je iz Palestine, iz manastira Svetog Save Osvećenog, donio najstariju i najpoznatiju hilandarsku ikonu Bogorodicu Trojeručice. U takvim okolnostima kralj Stefan Uroš I je 1262. godine iznad manastira podigao veliki pirg - kulu Preobraženja da bi što bolje zaštitio manastir. U to vrijeme su značajno rasli manastirski posjedi, a kraljevi Dragutin i Milutin su znatno proširili manastirske posjede u samoj Srbiji.
Početkom XIV stoljeća velika opasnost za sve manastire na Svetoj Gori su bili Katalonski najamnici, koje je bizantski car Andronik II uzeo u službu protiv maloazijskih Turaka. Kada su ostali bez plaće najamnici su objavili rat caru. Učvrstili su se u blizini Soluna i napadali Svetu Goru. Zahvaljujući jakim utvrđenjima i požrtvovanošću tadašnjeg zamjenika igumana Danila, Hilandar je bio sačuvan od propasti.
Hilandar je osobito pomogao kralj Milutin, koji je oko 1320. godine na mjestu stare podigao novu crkvu Vavedenja Bogorodice, koja i danas služi kao Saborna crkva. U njegovo vrijeme manastir je proširen prema sjeveru, a tada su podignuti vanjski zidovi u podrumu velikog konaka iz 1821. godine i vanjski zid pored konaka iz 1598. godine. Na mjestu današnjeg ulaza izgradio je ulaz sa Pirgo i paraklis Svetog Nikole koji je srušio potres u drugoj polovini XVI. stoljeća, a oko 1320. godine je izgradio i današnju blagovaonicu. Kralj je istovremeno podizao i nove Pirgo - kule. Milutinov pirg se nalazi na putu od Hilandara ka moru, a Hrusija je podignuta na obali mora. Glavni hram je živopisan 1321. godine, a istovremeno su oslikane i blagovaonica i grobljanska crkva. U to vrijeme su srpski monasi u Hilandaru bivali sve brojniji i osjetno su se razvijali, a bizantski car Andronik II je manastiru dodijelio posjede u današnjoj Grčkoj. U vrijeme kralja i cara Dušana Sveta Gora je došla pod njegovu vlast, a to je razdoblje najvećeg prosperiteta manastira. Car je značajno pomagao manastir i dodijelio mu mnogobrojne posjede u Srbiji, današnjoj Makedoniji i Grčkoj. U to vrijeme posjedi Hilandara su zahvaćali petinu teritorija Svete Gore. Pored vladara, manastir je značajno pomagala i srpski vlastela (sevastokrator Vlatko, veliki vojvoda Nikola Stanjević, despot Dejan). Dušan se 1347. godine sklonio u Hilandar od kuge koja je bjesnila na cijelom Balkanu, a tom prigodom je napravio iznimku i sa sobom poveo caricu Jelenu, što je bilo grubo narušavanje strogo poštovane tradicije o zabrani dolaska žena na Svetu Goru. Kao uspomena na dolazak srpskih cara na Svetu goru danas postoji križ koji označava mjesto na kome su hilandarski monasi sačekali cara i za uspomenu zasadili carsku maslinu. Oko 1350. godine podignuta je crkva Sv. arhanđela, a proširena je i manastirska bolnica, a Carica Jelena je postala ktitor Karejske kelije Sv. Save, koja je pripala Hilandaru.
Već tada su Sveta Gora i Hilandar imali veliki ugled u Srbiji, a 1354. godine hilandarski zamjenik igumana Sava je izabran za srpskog patrijarha. Nakon smrti cara Dušana, krajem 1355. godine, manastir se i dalje razvijao. U to vrijeme su manastir pomagali pored cara Uroša i srpski vlastelini. Knez Lazar Hrebeljanović je ktitor vanjske priprate koja je izgrađena oko 1380. godine uz zapadnu stranu crkve Vavedenja Bogorodice. Krajem XIV stoljeća Hilandar je poslužio kao utočište članovima posljednjih srpskih vladarskih i vlastelinskih porodica.
Razdoblje od XV do XVIII vijeka
140p|mini|desno|Sultan Mehmed II Osmanlije su okoliš poluotoka Atos definitivno zaposjeli 1430. godine, gdje je zavladalo nasilje i bezakonje. Zbog toga je određen broj redovnika napustio Hilandar i vratio se u Srbiju. Stanje se donekle popravilo tek nakon ukaza (tur. ferman, ن ام رف) sultana Mehmeda II iz 1457. godine kojim su potvrđene stare slobode i prava svetogorskim manastirima. Nakon pada srpskog despotovine nestao je značajni pokrovitelj manastira, a pomoć se tražila na drugoj strani. Žena ugarskog titularnog srpskih despota Angelina Branković je početkom 1503. godine uputila prvu molbu ruskom velikom knezu Vasiliju Ivanoviču da zaštititi Hilandar. Zamjenik igumana Pajsije je sa tri pratioca 1550. godine posjetio Moskvu i od Ivana IV Vasiljeviča Groznog tražio pomoć i protekciju na istanbulskoj porti. Ruski car je intervenirao kod sultana, tražeći prava za manastir. Osim toga, 1556. godine je sakupio značajnu pomoć i poslao bogate poklone. I naredni ruski carevi su se starali o Hilandaru. Car Fjodor Ivanovič je 1591. godine izdao "zlatnu bulu", na zahtjev zamjenika igumana Georgija, kojom se omogućava pravo sakupljanja dotacija manastiru i obaveza pomaganja ruskog manastira Rusikon na Svetoj Gori. Ruski carevi će i kroz cijeli XVII vijek potvrđivati ova prava takozvanim Gramat.
130p|mini|desno|Ivan Grozni, veliki dobrotvor manastira U XVII stoljeću Hilandar su pomagali pećki patrijarsi (Antonije, Jovan, Maksim), hercegovački mitropolit Simeon i beogradski mitropolit Simeon. Za vrijeme uprave igumana Viktora (1652-78.) obnovljeno je više građevina manastirskog kompleksa, a tu je značajnu ulogu imao i bogati srpske trgovac iz Venecije, koji je kao monah Nikanor došao 1662. godine. U to vrijeme srpske manastir je imao najveći broj monaha od svih svetogorskih manastira. Nakon Velikog rata nastaje težak period za srpsko stanovništvo i velika seoba u Habzburške monarhiju početkom 1690. godine. Nakon toga grčko svećenstvo u srpskom zemljama (tzv.fanarioti) postaje sve brojnije. Zbog toga je i u Hilandaru tokom XVIII stoljeća konstantno opadao broj srpskog, a rastao broj grčkih i bugarskih monaha. Već krajem XVIII i početkom XIX stoljeća manastir se još samo formalno nazivao srpski, ali je većina monaha bila grčka i bugarska.