Doboj je grad i naseljeno mjesto u sjevernom dijelu Bosne i Hercegovine. Leži u aluvijalnoj ravnici na 146 metara nadmorske visine, na lijevoj obali rijeke Bosne između ušća rijeka Usore i Spreče u Bosnu. Prije rata, do 1992. godine bio je sjedište općine koja je obuhvatala područje od 691 km2. Taj prostor sada pripada općinama Doboj, Doboj Istok, Doboj Jug i Usora. Prva od ovih općina se nalazi u Republici Srpskoj dok se ostale tri nalaze u Federaciji Bosne i Hercegovine. Prema podacima iz 1991. godine u općini je živjelo 102.549 stanovnika, od čega u samom gradu 27.498 stanovnika.
Po navedenom popisu, stanovništo su činili: Bošnjaci 41.164, Srbi 39.820, Hrvati 13.264, Jugoslaveni 5.765 i ostali 2.536. Danas je taj etnički sastav izmijenjen uslijed nastajanja novih općina i etničkog čišćenja.
Pored grada Doboja, u općini su 1991. postojala još četiri naseljena mjesta sa preko 2.000 stanovnika:
Klokotnica (3.989 stanovnika) Kotorsko (3.295 stanovnika) Grapska Gornja (2.297 stanovnika) Makljenovac (2.164 stanovnika)
Historija Antičko razdoblje Rezultati arheološko - historijskih istraživanjaProfesor B. Belić: Doboj, grad i regija, naručito onih do kojih se došlo obimnim radovima u drugoj polovini 20. vijeka, pokazuju postojanje jednog, inače vrlo rijetkog kontinuiteta ljudskog naseljavanja i življenja oko Doboja. Od najstarijih epoha prahistorije, u svakom vremenskom razdoblju, ovdje žive ljudi zasnivajući naseobine oko ušća Usore i Spreče u Bosnu. Otkrivena su i istraživana brojna staništa pračovjeka, lovca starog kamenog doba (paleolita), ne u pećinama, vec na otvorenom po glavicama glinenih brijegova iznad riječnih dolina. Naselja zemljoradnika, iz mnogo kasnijeg mlađeg kamenog doba (neolita) su zasnivana u ravnicama pokraj žitorodnih polja, koja tada po prvi put u historiji, čovjeka hrane hljebom.
Iza toga, u vrijeme bakarnog, bronzanog i željeznog doba ljudska naselja se utvrđuju bedemima od nabijene gline miješane sa pljevom od žitarica, a potom još i pale da bi se što duže održale, ili se utvrđuju suhozidom od kamena, dok se za lokacije odabiraju glavice na teško pristupačnim uzvišenjima. -
Značajno je što postoje nesumnjivi tragovi, da još u ovim prahistorijskim danima od Panonije i srednje Evrope, pa prema Mediteranu i Jadranskom primorju, ide putni pravac - komunikacija, a sa njom u oba pravca protok i razmjena materijalnih dobara, tehničkih umijeća, duhovnih tekovina, znanja, ideja. Na takav nacin i naše oblasti učestvuju u opštem napretku starog prahistorijskog svijeta. Konačno su Rimljani, koji naše krajeve osvajaju tokom posljednjih desetljeća stare ere, kroz dolinu Bosne probiti trasu druma i popločati ga kamenom u 2. vijeku nove ere.
Kao iskusni osvajači oni su odmah uvidjeli stratešku vrijednost prostora ovog dijela doline rijeke Bosne, pa već u ranom 1. vijeku nove ere su sagradili veliki vojnički logor Castrum. Oblika je pravougaonika veličine oko 160 x 135 m, debljina zidova oko 1,90 m, i danas su dijelom očuvani oko 1,50m. Na svakom ovalnom uglu su kule, a na polovini svake stranice postoje otvori - kapije, koje su opet sa obije strane zaštićene kulama. U sredini velikog pravougaonika je zgrada štaba, a okolo citavog Castruma je opkopan široki rov i navedena voda iz stotinjak metara udaljenog korita Bosne. Čitav kompleks je građen od kamenih blokova, čija su lica u zidovima nemarno uravnata, a kamen je vezan krečnim malterom. To su prve građevine kod kojih je korišteno krečno vezivo, jer do tada je u našim krajevima gradnja kamenom bila prahistorijskog tipa, u suhozidu bez veziva.
U pravcu zapada preko širokog rova sa vodom, a u podnožju uzvišenja sagrađeno je naselje Canabea. To je valjda najstarije naselje gradskog tipa u našim oblastima jer je istovremeno Castrumu. Nađeni su temelji više od desetak izduženih građevina sa po dva/tri ulaza u uske hodnike i iz kojih su zatim ulazi u manje prostorije - kabine veličine oko 2,5 x 3 m. Tu su živjele legionarske naložnice (krive, a ne vjenčane vojničke žene). Naselje je imalo veliku zgradu kupatila sa toplom vodom koja je vodovodnim cijevima od keramike provedena kroz čitavo naselje. Izmedu građevina je ulica, oko 8 m široka, popločana je kamenom od koga su i sve građevine Canabea.
Groblje Castruma i Canabea, a svakako i nekih naselja u najbližoj okolini, čije nam lokacije nisu poznate, bilo je na visiji iznad Canabea. Neki su nadgrobni spomenici djelimično očuvani, pa je iz njih poznato i više imena najstarijih stanovnika našeg kraja. Četvrti objekat velikog Rimskog kompleksa je Refugium, a nalazi se na brijegu neposredno iznad ušća Usore. Najkasnija je rimsko-bizantska gradnja 4 - 5. vijeka na ovom mjestu. Zanimljiva je, jer predstavlja napor antičkih graditelja da novim konceptima i rješenjima utvrđenja, odbrane zemlju od navale brojnih barbara. Do naših dana su ostaci ovih spomenika različito očuvani. Staro rimsko groblje je uništeno krajem 19. vijeka. Refugijum je uništavao kamenolom također već od kraja 19. vijeka, zatim gradnja Osnovne škole poslije 2. svjetskog rata, pa je očuvana oko jedna četvrtina ovog utvrdenja.
Canabea su u našim danima 1965. godine, iskopom lateralnog kanala, potpuno nepotrebno i siledžijskim postupcima ljudi iz vodoprivrede, najvećim dijelom razorena, a skretanjem za samo 20m spomenik bi bio spašen. Temelji Castruma su do danas dobro očuvani (najveci dio građevnog kamena njegovih zidova prenijet je u 13. vijeku radi gradnje tvrđave Doboj). Međutim, danas mu prijeti još veća opasnost od sadašnje divlje gradnje, što mu se prijeteći približava i praktično sa svih strana-opkoljava.
Očito je da savremeni Doboj još uvijek nije uočio rijetko pogodnu šansu za razvoj značajnog turističkog centra i kroz njega koristan izvor privredne djelatnosti, što mu pruža ovaj vanserijski vrijedan kulturno - historijski kompleks.
Srednji vijek mini|desno|265px|Dobojska tvrđava (Gradina) mini|desno|265px|Unutrašnjost Gradine mini|desno|265px|Obnovljena kula dobojske tvrđave Kada je u 13. vijeku građena tvrđava od kamenih blokova i ona je koristila taj plitko usječeni rov u kamen glavice, pri čemu je stari bedem od nabijene zemlje morao biti uklonjen. Možda je zemljani bedem starog utvrđenja sve do 13. vijeka i korišten, ili je već tada bio napušten, što danas nije moguće utvrditi.
Na gornja zapažanja oko tragova pečene gline sa pljevom uz temelje kamenog zida tvrđave, moguća je načelna primjedba drugačijeg tumačenja. Naime, poznato je kako su tvrđavski zidovi srednjeg vijeka usled posebne tehnologije vezivanja kamenih blokova u bedemima, osiguranja radi, dok ne čvrsne krečno vezivo, bili poslije gradnje neko vrijeme u kosturu od drvenih greda. Iz istih razloga poznati su slučajevi da je pored drvenih osigurača, uz zidove iznad temelja do 2 - 2,5 m nabacivana zemlja sa istim zadacima.
Naš nalaz fragmenata pečene i nabijene gline pored temelja bedema sadašnje dobojske tvrđave je ipak drugih odlika. Zemlja je glina ovde doneta, pa miješana sa pljevom i nabijana, a treba znati kako je ovo osnovni materijal i tipičan tehnološki postupak gradnje u praistoriji. Sa nekim dodacima (trska, pruće), ili bez njih, ovako grade stari Slaveni, pa po dolasku na Balkan i na lokaciji gde zasnivaju dobojsko utvrđenje. Da je ovde bila u funkciji nužna potpora kamenim bedemima pri gradnji u 13. vijeku, dovoljno bi bilo nabijati uz zidine i sitni otpadak od kamena koji postoji pri svakoj gradnji. Bliža hronologija ove gradnje nije moguća, jer pisanih izvora nema. Zato se valja zadovoljiti arheološkim dokumentima koji daju opštija, ali ipak sigurna određenja u vremenu. Na nedalekom Doboru kod Modriče su nađeni tragovi ovog tipa gradnje u tri sloja. Prvi pripada prahistorijskom, bakarnom ili bronzanom dobu, drugi je keltski iz 3. vijeka stare ere, a treći najplići je slovenski 9 - 13. vijeka. Sva tri sloja sigurno hronološki odreduju fragmenti keramike. U selu Skugrići kod Modriče na lokaciji gradina - Nenavište, najstariju fortifikaciju, čiji su bedemi od nabijene gline miješane sa pljevom i paljeni, koju takode određuju fragmenti keramike 9 - 13. vijeka. Tragove istog tipa gradnje sadrži i lokacija Vitača u zaseoku Branica kod Obudovca, i iz istog je vremena. Svakako je najčvršći dokaz nalaz tragova od naselja i njihovih kuća građenih istim materijalom na Crkvini iznad obala Usore, a potiču iz vremena 9.-13. vijeka, kako to pokazuju brojni nalazi nakita iz groblja tog naselja. To su odrednice, koje metodom međusobnog poređenja dovoljno sigurno pokazuju hronologiju najstarije fortifikacione gradnje na tvrđavi zvanoj Doboj. Uzeta zajedno, zemljana utvrđenja sa nabrojanih lokacija u sjevernoj Bosni, iskazuju se kao odgovor ovog područja na određen izazov u jednom vremenu. Historijska događanja dobro poznata iz pisanih historijskih izvora, upućuju da je taj izazov dolazak Mađara, nomada iz dalekih azijskih stepa u Panonsku niziju, u naše susjedstvo na sam kraj 9. vijeka. Njihovi pohodi na konjima radi pljačke stigli su do svih susjednih oblasti, čak do sjeverne Italije, Francuske, duboko u njemačke oblasti oko Rajne. Zato je doba prve polovine 10. vijeka izgleda trenutak velike potrebe za odbranom važne komunikacije kroz dolinu rijeke Bosne kroz koju su konjanici - pljačkaši, jedino mogli prodirati.
Zemljana utvrđenja su svi Slaveni, od najstarijih vremena, zvali istim imenom. - Južni: grad, gradina, gradište. - Zapadni: grod, grodišce. - Istočni: gorod, gorodište. Taj naziv je porijeklom iz duboke indoevropske starine i označavao je gradnju čovjekovim radom. Ovde je sada mjesto da se u najkraćem prikažu pretpostavke koje postoje u historijskoj literaturi o postanku imena Doboj. Uglavnom su dva polazišta u tumačenju značenja ovog imena i najopštije govoreći svode se na, - prvo, "do" je prefiks imenici boj, koja znaci bitku, lat. pugna. Po drugom tumacenju "dob" je osnova, i oznacava dobro" mjesto, položaj, što nije rijedak slučaj u našoj toponimiji kako kod naselja tako i tvrđava u srednjem vijeku. Npr. dob - or, dob - run, dob - rota.
Danas je, poslije nalaza tragova ranog utvrđenja tipa gradište na ovoj lokaciji, moguće razmišljati i o takvom tumačenju značenja imena" koje je nastalo od reči "na - boj," a koje očito označava gradnju od nabijene zemlje. Takvo značenje je ostalo i do savremenog jezičkog osećanja, npr. kuća na dva boja i sl.Tako bi istog postanja bila i imena "pri - boj", kao i još nekoliko seoskih naselja imenom do - boj što kao toponimi postoje u našim krajevima. U 13. vijeku mijenja se lokacija centra, geostrateškog težišta ovog dijela doline Bosne, pa s brijega iznad ušća Usore prelazi u dolinu na isturenu stijenu od masiva Krnjina, novu lokaciju baš naspram ušća Spreče. Sve do polovine 18. vijeka ovu veliku kamenu gromadu, čije se tri strane strmo ruše u dolinu, u podnožju zapljuskuju talasi rijeke Bosne. To je onda bio uzrok, što veliki drum kroz dolinu, na ovom mjestu nije imao dalji prolaz.
I drum je morao na uspon do sedla/prevoja ispred tvrđave. Time je drum dobijao zaštitu ali i kontrolu, a dobojsko utvrđenje još jednu obaveznu funkciju. Naselju što niče pokraj tvrđave, drum donosi značajne i brojne sadržaje koji mu daju vrijednosti gradskog nad okolnim seoskim naseljima. Ispred tvrđavskog ulaza drum se razdvaja, pa je stvoreno raskršće, grananje putnih pravaca od ovog iz doline Bosne u dva nova puta, dolinom Usore i dolinom Spreče. Osnovni putni pravac je sa sedla/prevoja opet silazio pa nastavljao kroz dolinu Bosne i povijanjem stizao do starih antičkih fortifikacija i obala Usore kod ušća. Tu je svakako postojala stara skela i siguran prelaz. Drugi je putni pravac od raskršća na sedlu/prevoju išao na greben visije iznad Doboja i vodio ka dolini Usore do mjesta udaljenog od ušća oko 3 km. Tu u riječnom koritu postoji plićak zvani Bogaz, gde je čak i u vrijeme visokih vodostaja rijeku moguće pregaziti. Postojanje tih plićaka gde je riječno dno kamen cjelac, koristio je čovjek od najstarije prošlosti i na velikim magistralnim drumovima.