Breza je naseljeno mjesto i središte istoimene općine koja se prostire na teritoriji od 72,9 km2. Nalazi se u sastavu Zeničko-dobojskog kantona i graniči sa tri općine: Ilijaš, Vareš i Visoko.

Historija Breza kao naselje u historijskim dokumentima se pominje od drugog vijeka naše ere sa imenom Hedum Kastelum (naseljena tvrđava). Bila je sjedište veoma militantnog plemena Desitijati, a iz ovog perioda postoje mnogi važni spomenici (najznačajniji su dvije crkve iz petog vijeka).

Obje bazilike su dijelovi većih objekata. Na stupu jedne od njih graviran je potpuni germanski futhark runa, a na drugom latinička abeceda. Sve ovo, sa ostalim nalazima i načinom gradnje ukazuje na 6. vijek i na Istočne Gote kao osnivače ovog objekta. Po monumentalnosti zaključuje se da je kompleks u Brezi bio rezidencija višeg istočnogotskog upravnog službenika.

U Brezi postoji nekoliko arheoloških mjesta, koja su nedovoljno istražena. Arheološki lokalitet Kamenjača je najpoznatiji.

Prahistorija i antika Područje Breze pripada širem prostoru srednje Bosne koji je u predrimsko doba bio naseljen ilirskim zajednicama, među kojima su najvažniji bili Desidijati. Arheološki nalazi iz Breze i njene okoline potvrđuju da je ovaj kraj bio uključen u kulturne i političke tokove centralnobosanskog prostora još u mlađem željeznom dobu.

Posebno je značajan lokalitet Kamenjača, koji je u stručnoj literaturi obrađen kao mlađeželjeznodobna i rimska nekropola. Taj nalaz potvrđuje kontinuitet naseljenosti i važnost brezanskog prostora u prijelazu iz predrimskog u rimsko doba. U rimskoj epohi područje današnje Breze bilo je uključeno u administrativni i saobraćajni sistem rimske provincije Dalmacije, a epigrafski i drugi nalazi svjedoče o romanizaciji lokalnog stanovništva i prisustvu domaćih elita u novom političkom okviru.

Kasna antika i rani srednji vijek Breza ima izuzetno mjesto u proučavanju kasne antike i ranog srednjeg vijeka u Bosni i Hercegovini. Na lokalitetu Crkvina nalazi se kasnoantički kompleks poznat i kao Breza II. U ranijoj literaturi često je tumačen kao bazilika, dok novija istraživanja upozoravaju da je riječ o složenijoj građevini čija je namjena u nauci različito interpretirana.

Breza je naročito poznata po nalazima latinske i germanske abecede, odnosno futharka, urezanih na kamenim stupovima s lokaliteta Crkvina. Ti nalazi spadaju među najzanimljivije epigrafske spomenike ranog srednjeg vijeka na tlu današnje Bosne i Hercegovine i često se dovode u vezu s germanskim prisustvom u 6. stoljeću.

Na lokalitetu Srđ, odnosno Breza I, evidentirani su antički i srednjovjekovni nalazi, uključujući ostatke crkve, srednjovjekovnu nekropolu i stećke. Noviji rad Danijela Džine i Adise Lepić o dvama latinskim epigrafskim fragmentima iz Breze pokazuje da se srednjovjekovna faza lokaliteta Breza I vjerovatno može dovesti u vezu s crkvenim objektom koji se povezuje s ispravom ugarskog kralja Bele IV iz 1244. godine. Takvi nalazi svjedoče da je brezanski kraj i u srednjem vijeku bio uključen u crkvene i političke tokove šireg bosanskog prostora.

Srednji vijek U srednjem vijeku područje današnje Breze pripadalo je jezgru srednje Bosne, prostoru koji je bio gusto povezan s visočkim i drugim važnim centrima stare bosanske države. Iako Breza nije razvila političku funkciju kakvu su imali veći srednjovjekovni centri, arheološki ostaci crkvenih građevina, nekropola i epigrafskih fragmenata potvrđuju da je ovaj prostor bio aktivno naseljen i uključen u mrežu lokalnih zajednica bosanske države.

Na području općine sačuvano je više nekropola sa stećcima, što dodatno potvrđuje srednjovjekovni kontinuitet naseljenosti. Među njima su nekropole u Hočevlju, Slivnu i Lopatama, koje je Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglasila nacionalnim spomenicima Bosne i Hercegovine.

Osmanski period Nakon osmanskog osvajanja Bosne, brezanski kraj nastavio je živjeti kao dio seosko-zanatskog i poljoprivrednog prostora srednje Bosne. Za osmansko i postosmansko nasljeđe Breze važni su sakralni i grobljanski spomenici koji pokazuju dugotrajan kontinuitet života naselja i sela u okolini grada.

Među najznačajnijim spomenicima iz tog razdoblja ubraja se Džamija u Podgori, koja je proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Očuvanost takvih objekata upućuje na trajanje lokalnih zajednica u brezanskom kraju kroz osmansko doba i kasnija stoljeća.

Austrougarski period i razvoj rudarstva Prelomni trenutak u modernoj historiji Breze nastupio je u austrougarskom periodu, kada je počela snažnija eksploatacija uglja. Rudnik mrkog uglja u Brezi otvoren je 1907. godine. Time je Breza postupno prerasla iz manjeg lokalnog naselja u rudarsko središte.

Otvaranje rudnika odredilo je demografski, privredni i urbani razvoj Breze u 20. stoljeću. Rudarstvo je privuklo novu radnu snagu, utjecalo na izgradnju infrastrukture i povezalo Brezu sa širim industrijskim sistemom Bosne i Hercegovine. Historija Breze od tada je u velikoj mjeri povezana s historijom njenog rudnika.

20. vijek i savremeni period U periodu Kraljevine Jugoslavije i kasnije socijalističke Jugoslavije Breza se razvijala prvenstveno kao rudarski grad. Rudnik je postao glavni nosilac lokalnog privrednog života, a rudarska tradicija snažno je oblikovala društveni identitet grada.

U socijalističkom razdoblju Breza je bila povezana i s biografijom Alije Sirotanovića, jednog od najpoznatijih rudara u Jugoslaviji, koji je u brezanski rudnik došao 1941. godine. Rudarsku historiju grada obilježile su i teške nesreće, među kojima se posebno izdvajaju katastrofe u jami Sretno 14. marta 1970. kada je poginulo 50 rudara i 5. augusta 1976. kada je poginulo 17 rudara.

Poslije rata u Bosni i Hercegovini Breza je nastavila razvoj kao općinsko središte u Zeničko-dobojskom kantonu, pri čemu je rudarska djelatnost ostala važan dio lokalne ekonomije.

Geografija Geografski položaj mini|desno|270px|''Geografski položaj općine Breza

Kultura Nacionalni spomenici

Stanovništvo

Nacionalni sastav stanovništva – općina Breza

Nacionalni sastav stanovništva – naselje Breza

Mjesne zajednice

Gradske mjesne zajednice MZ Breza - obuhvata naseljeno mjesto Breza

Seoske mjesne zajednice

MZ Bukovik - obuhvata naseljeno mjesto Bukovik, MZ Gornja Breza - obuhvata naseljena mjesta: Banjevac, Gornja Breza, Prhinje i Vijesolići, MZ Koritnik - obuhvata naseljena mjesta: Koritnik, Seoce i Vlahinje, MZ Mahala - obuhvata naseljena mjesta: Bulbušići, Kamenice, Mahala, Potkraj, Smailbegovići i Založje, MZ Mahmutovića Rijeka - obuhvata naseljena mjesta: Mahmutovića Rijeka i Nasići, MZ Slivno - obuhvata naseljena mjesta: Orahovo, Slivno, Titorići i Opreč MZ Sutješćica - obuhvata naseljena mjesta: Smrekovica i Sutješćica, MZ Vardište - obuhvata naseljeno mjesto Vardište, MZ Župča - obuhvata naseljena mjesta: Izbod, Očevlje, Podgora, Vrbovik i Župča.

Poznate ličnosti Alija Sirotanović Haris Silajdžić

Reference

Vanjski linkovi

Zvanični sajt općine Breza

Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine Kategorija:Općine u Zeničko-dobojskom kantonu *