Novi Grad (prije Bosanski Novi) jest naseljeno mjesto i središte istoimene općine u zapadnom dijelu Bosne i Hercegovine. Administrativno pripada entitetu Republika Srpska. Sama općina ima 48 naselja, od kojih je Novi Grad gradsko naselje, četiri naselja su mješovitog tipa, a ostalo su seoska naselja.
Zahvaljujući svom geografskom položaju na raskrsnici puteva između Panonske nizije i dinarskog planinskog područja, grad je kroz historiju imao značajnu stratešku, trgovačku i saobraćajnu ulogu. Područje današnjeg Novog Grada bilo je naseljeno još u antičko doba, a naselje se u pisanim izvorima prvi put spominje u 13. stoljeću.
Tokom historije, Novi Grad se nalazio u sastavu različitih državnih cjelina, uključujući srednjovjekovnu Bosnu, Ugarsku, Osmansko Carstvo i Austro-Ugarsku monarhiju, što je ostavilo vidljiv trag u urbanom razvoju, kulturno-historijskom naslijeđu i demografskoj strukturi grada.
Naziv Prije rata općina i grad nosili su naziv Bosanski Novi. Tokom rata u Bosni i Hercegovini (1992–1995) vlasti Republike Srpske promijenile su naziv, kao dio šire prakse uklanjanja prefiksa "Bosanski” iz naziva naselja u tom entitetu.
Historija mini|200p|Vidorijska džamija, 23. juni 1980, zapaljena i srušena do temelja sredinom 1992. Poslije rata je obnovljena. mini|200p|Željeznička stanica u Novom Gradu Grad se prvi put u dokumentima pominje 1217, mada se historičari priklanjaju mišljenju da je grad osnovan 1280.
Ilirsko i rimsko doba Šire područje grada bilo je naseljeno još u antičko doba o čemu svjedoče Arheološko nalazište Gornji Rakani i Arheološko nalazište Blagaj (Japra). Naseljavali su ga ilirsko pleme Mezeji. Bilo je bogato rudnim blagom (željezo, bakar, cink i dr). što je usmjerilo razvitak. Otvoreni su rudarski kopovi i talionice. Dolaskom Rimljana za ovo područje nastaje zlatni vijek rudarske i metalurgijske djelatnosti. Odavde su se željezom snabdijevale tvornice oružja. Uz topioničke pogone nastaju i naselja sa pretežno stranom radnom snagom. Proizvodnja se nastavila i u vrijeme Istočnih Gota, a naročito u vrijeme bizantijske vlasti. Iz tog perioda je i velika hrišćanska bazilika.Ivo Bojanovski, Akadenija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, 1988 - BOSNA I HERCEGOVINA U ANTIČKO DOBA
Srednji vijek Prvo naselje nije moglo nastati na današnjem gradskom području jer je bilo izloženo plavljenju rijeka Une i Sane. Grad je najprije nastao iz dva podgrada, Podnovi i Ustisana, pod Kulskim brdom na kojem je stajao tvrdi kaštel akropolskog tipa knezova Babonjića za nadzor riječnog i cestovnog saobraćaja dolinama Une i Sane koje se upravo sastaju ispod Kulskog brda, gdje su prvi začeci Bosanskog Novog. Srednjovjekovne geografske mape i stari dokumenti vrlo često spominju ovu utvrdu u raznim varijantama njegovog imena kao Novi Grad, Novo Kastro, Novigradec, Kastrum, Ujvar itd. Bio je to nevelik, ali u to doba hladnog oružja teško pristupačan grad, s jednom donžom, kulom sa četiri sprata, oborom, kapikulama i dva kamena zidana objekta za smještaj posade. Njegova podgrada Podnovi bila je smještena na sjevernim padinama Kulskog brda (danas Tunjica i Londža), a podgrada Ustisana na današnjoj lokaciji željezničke stanice Novi Grad. To je danas gradska četvrt Prekosanje gdje je vjerovatno bilo riječno pristanište za unsko-sanske lađare.
Osmansko doba Pad srednjovjekovne Bosne pod osmanlijsku vlast primorao je knezove Babonjiće, koji su se zbog utvrđenja Blagaj Grada prozvali blagajski, da stvore savez sa knezovima Zrinskim kako bi se ujedinili i suzbili invaziju Osmanskog Carstva. Zahvaljujući toj privremenoj slozi, ovi bosanski velikaši uspjeli su 1483. nanijeti težak poraz osmanlijskoj provalnoj vojsci. Međutim, sloga domaćih feudalaca bila je kratkog vijeka i samo je privremeno odgađala pad grada. Godine 1519. posljednji put na Kulskom brdu se pominje podgrada Ustisana. Još ranije bio je ugrožen Blagaj Grad smješten u dolini Sane, istočno od Bosanskog Novog na udaljenosti od 7 km. Osmanlije su 1537. definitivno zauzeli Blagaj Grad, iz njega protjerali posadu i postavili svoje mustafhize. Negdje u to vrijeme pao je i Novi na Kulskom brdu, ali su Zrinski još krajem 15. vijeka izgradili novi Novi na lijevoj obali Une da bi se dalje štitili od osmanlijskih prodora. To je usporilo nadiranje Osmanlija na zapad. Austrijske posade odolijevale su napadima sve do 1556, kada je poslije pada tvrđave Kostajnica osmanlijski vojskovođa bošnjačkog porijekla, Malkoč-beg osvojio grad Novi Novi 1557.
Osvajanjem Novog Osmanlije su ovo utvrđenje pretvorili u važnu vojnu bazu za dalji prodor ka Beču. Izgrađen je most preko rijeke Une, a grad je vrlo brzo naseljen muslimanskim stanovništvom. Grad je ostao pod osmanlijskom vlašću sve do 1687, kada ga je zauzela banska vojska Petra Erdedija. Muslimansko stanovništvo prebjeglo je preko Une u Bosnu i na prostoru ade Jelenice, danas gradski kvart Stari Grad, izgradilo tvrđavu od balvana i nasipa na prostoru od hotela "Una" do gradskog muzeja. Godine 1726. počelo je zidanje novog utvrđenja od tesanog, kvalitetnog kamena tako da je po njegovom završetku bio gotovo neosvojiv za ondašnja napadna dejstva i oružja. Prema postojećim skicama tvrđava Turski Novi imala je zidove visoke 7 m, jarak širok 6 m, a dubok 3 m, bila je dugačka 200 m, široka 150 m, te imala 5 bastiona (tabija) i dvije kapikule (ulazne kule).
U tvrđavu se ulazilo preko dva mosta, lančanika, a jarkom oko tvrđave tekla je voda iz Une. Osvojena je samo jedanput 1788, poslije mnogih juriša i duge opsade dvadesetostruko jače vojske austrijskog feldmaršala Ernesta Gideona Laudona, zahvaljujući velikoj premoći u ljudstvu i artiljerijskim oruđima. Poslije toga granica se ipak stabilizovala na Uni tako da su Osmanlije ostale u Novom sve do 1878.
Austro-Ugarska vladavina Godine 1878. prema odluci Berlinskog kongresa Novi je zajedno s ostatkom Bosne i Hercegovine pripao Austro-Ugarskoj. Okupacijske vlasti su 1894. do temelja porušile novsku tvrđavu, a njen materijal ugrađen je u razne javne i privatne objekte. Sljedeće godine Novi je dobio ime Bosanski Novi, koje je nosio sve do 1992. Dvojni naziv Bosanski Novi / Novi Grad, prema odluci Izborne komisije Bosne i Hercegovine, upotrebljavao se do 2011. kada je Ustavni sud Bosne i Hercegovine naredio promjenu izbornog zakona da bude u skladu sa Zakonom o teritorijalnog organizaciji Republike Srpske, te se otada koristi zvanični naziv Novi Grad.
Početak 20. stoljeća i međuratni period U 20. stoljeću Bosanski Novi se profilirao kao važna saobraćajna i urbana tačka sjeverozapadne Bosne i Hercegovine. O urbanom razvoju iz austrougarskog i ranog modernog perioda svjedoče javne građevine poput novske vijećnice, koja je kasnije proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.
U međuratnom periodu dodatno je ojačan značaj grada u okviru unskog saobraćajnog pravca. U stručnoj literaturi izgradnja unske željezničke pruge Bihać–Bosanski Novi navodi se kao jedna od najvećih investicija tadašnje države, čime je Bosanski Novi snažnije uključen u privredne tokove Bihaćke krajine i šireg prostora zapadne Bosne.
Drugi svjetski rat Tokom Drugog svjetskog rata Bosanski Novi našao se na osjetljivom vojno-političkom prostoru. U naučnoj literaturi navodi se da je demarkaciona linija između njemačke i italijanske okupacione zone u NDH prolazila upravo linijom Bosanski Novi–Prijedor–Banja Luka–Jajce–Travnik–Sarajevo–Rudo, što govori o važnosti ovoga područja u ratnoj geografiji Bosne i Hercegovine.
U završnim operacijama Jugoslavenske armije krajem aprila i početkom maja 1945. vođene su teške borbe na pravcu Bosanski Novi–Dvor na Uni, a 39. divizija JA napadala je ovaj sektor u sklopu završnog oslobađanja sjeverozapadne Bosne.
Socijalistički period U sastavu Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine Bosanski Novi se nakon 1945. razvijao kao industrijsko i saobraćajno središte. Posebno mjesto u tom razvoju imala je tekstilna industrija Sana, koja je osnovana 1948. iz zanatskih radionica i koja je u vrijeme najvećeg uspona zapošljavala između 3.000 i 4.000 radnika.
Daljnji podsticaj razvoju dao je završetak dionice Unske pruge prema Kninu 1948, čime su gradovi na Uni, uključujući Bosanski Novi, povezani sa širom teritorijom i jadranskim gradovima. Tokom socijalističkog perioda grad je jačao kao lokalni centar industrije, usluga i obrazovanja, a industrijski kompleks Sane postao je jedno od glavnih obilježja urbanog identiteta Bosanskog Novog.
Rat u Bosni i Hercegovini (1992–1995) U dokumentima Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju i Suda Bosne i Hercegovine Bosanski Novi navodi se među općinama u kojima je 1992. proveden širok i sistematičan napad na nesrpsko civilno stanovništvo. Prema navodima Suda BiH, napad na području općine započeo je početkom maja 1992. razoružavanjem muslimanskog i drugog nesrpskog stanovništva, a zatim i oružanim napadima na naselja Donji Agići, Gornji Agići, Crna Rijeka, Suhača, Hozići, Blagaj i druga mjesta u dolini Japre.
U tim događajima civili su ubijani i protjerivani, kuće pljačkane i paljene, a zatočeni muškarci zatvarani su, između ostalog, na stadionu Mlakve i u Vatrogasnom domu u Bosanskom Novom; MKSJ je ta mjesta naveo među zatočeničkim objektima na području općine Bosanski Novi. Sud Bosne i Hercegovine je u predmetu Ranko Balaban i drugi 22. novembra 2023. izrekao prvostepenu presudu za zločine protiv čovječnosti počinjene na području Bosanskog Novog, a drugostepenom presudom iz 2024. ta je odluka potvrđena.
Poslijeratni period i savremeno doba Nakon Daytonskog mirovnog sporazuma grad je ostao u sastavu Republike Srpske. U službenoj administrativnoj upotrebi utvrđen je naziv Novi Grad, dok se u pojedinim pravnim dokumentima na državnom nivou pojavljuje i dvoimeni oblik Bosanski Novi/Novi Grad.
Poslijeratne decenije obilježili su tranzicija privrede i slabljenje nekadašnje industrijske osnove grada. U stručnoj literaturi kompleks nekadašnje tekstilne industrije Sana, privatiziran 2005, navodi se kao jedan od simbola prelaska grada iz industrijskog u tranzicijski i postindustrijski period. Prema rezultatima popisa stanovništva iz 2013., općina Novi Grad imala je 25.240 stanovnika.
Geografija Smješten je na ušću rijeke Sane u Unu, na važnoj raskrsnici puteva iz Panonske nizije prema planinsko-kotlinskoj oblasti Dinarskog planinskog sistema. Leži na neznatno sjevernije od 45° sjeverne geografske širine, na nadmorskoj visini od 122 metra. Grad je smješten na desnoj obali Une i na obje strane rijeke Sane, odnosno na dvije geomorfološke cjeline: u aluvijalnim dolinama Une i Sane i brežuljkastim padinama Grmeča i Kozare.
Bio je jedna od važnijih raskrsnica cestovnog i željezničkog saobraćaja u Pounju u bivšoj Jugoslaviji. Radi svog geostrateškog značaja područje je bilo naseljavano od prethistorije do danas. Prvo je bio na granici srednjovjekovne Bosne i Ugarske, kasnije Osmanskog i Austro-Ugarskog carstva, a danas na granici Bosne i Hercegovine prema Republici Hrvatskoj.
Površina urbanog područja grada iznosi 13,31 km2, a ukupna površina katastarske općine 26,5 km2. Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine,"Statistički godišnjak SR BiH 1985", Republički zavod za statistiku SR BiH, Sarajevo, novembar 1985, str. 385 površina općine Bosanski Novi 1985. iznosila je 554 km2. Na sjeverozapadu, graniči tokom rijeke Une s Hrvatskom, a na jugu i jugozapadu sa seoskim naseljima Rudice, Čađavica i Crna Rijeka. Na istočnoj strani sa selima Maslovare, Blagaj, Suhača, Hozići, Donji Agići (Čelopek), Gornji Agići, Japra i Blagaj Rijeka, a na sjeveru sa selima Poljavnice i Mazić.
Kultura Nacionalni spomenici
Stanovništvo