Gvatemala () država je u Srednjoj Americi. Na sjeveru i zapadu graniči s Meksikom, na jugozapadu izlazi na Tihi okean, dok su joj na sjeveroistoku Beliz, a na jugoistoku Honduras i Salvador. Glavni grad je Guatemala City. Po uređenju je parlamentarna demokratija. Od 1996. politička i ekonomska situacija u zemlji znatno se poboljšala te je u stalnom razvoju i ekonomskom oporavku. Njena posebnost, u biološkoj raznolikosti i u mnogočemu jedinstvenom ekosistemu, daje specifična obilježja Gvatemali, kao zemlji netaknute prirode i bujne vegetacije.
Historija mini|lijevo|Tikal, ruševine hrama Maja
Prije otkrića Amerike Prvi dokazi ljudskih nastambi u Gvatemali sežu unazad gotovo 12.000 godina prije nove ere. Po nekim pronalascima, prilikom kojih su pronađeni prastari vrhovi strijela koje su koristili stanovnici ovog područja, smatra se da je ovo područje bilo naseljeno čak i ranije, do 18.000 godina p. n. e.Ancient Guatemala Authentic Maya, Mary Esquivel de Villalobos Postoje arheološki dokazi da su rani naseljenici u današnjoj Gvatemali bili sakupljači i lovci, međutim, nedavno otkriveni polen pronađen u uzorcima u bazenu Petén i na obali Pacifika, ukazuje da se ovdje uzgajao i kukuruz u periodu oko 3500. p. n. e.Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands University of Florida, Barbara Leyden Poznata su brojna arheološka nalazišta u departmanu Quiché u gorju, te Sipacate i Escuintla u području srednjeg priobalnog dijela (iz perioda oko 6500. p. n. e.)
Arheolozi dijele prahistoriju latinske Amerike u tri razdoblja: predklasično od 2000. p. n. e. do 250, klasično od 250 do 900 godine i postklasično od 900 do 1500.Chronological Table of Mesoamerican Archaeology Regents of the University of California: Division of Social Sciences Donedavno, pretklasični period smatran je periodom u kojem su tek formirana naselja s poljoprivrednicima koji su živjeli u malim kolibama, sa veoma malo stalnih građevina. Međutim, nedavna otkrića monumentalnih građevina iz tog perioda poput oltara u blizini La Blanca koji potječe iz 1000. p. n. e., zatim mjesta gdje su se održavale svečanosti kod današnjeg Miraflores i El Naranjo a datiraju iz 801. p. n. e. Postoje još mnoge drevne građevine u gradovima Nakbé, Xulnal, El Tintal, Wakná i El Mirador.
El Mirador je bio najnaseljeniji grad u Srednjoj Americi do dolaska Evropljana. Postojale su dvije ogromne piramide, El Tigre i Monos, koje su bile zapremine veće od 250 hiljada m3.Trigger, Bruce G., Washburn, Wilcomb E. i Adams, Richard E. W.: The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas, 2000, str. 212. Smatra se da je Mirador bila prva politički moderno uređena država u Americi, u drevnim zapisima nazvana Kraljevina Kan. Postojalo je 26 gradova, svi povezani, tada naprednim, putevima (Sacbeob), koji su bili dugi i do nekoliko kilometara, široki do 40 metara, a izdizali su se 2 do 4 metra iznad okolnog terena. Ti putevi su bili posuti šljunkom, što je veoma lako vidjeti pogledom iz zraka, gdje ih je moguće primijetiti nasuprot gustom tropskom zelenilu.
mini|Nakbé, ostaci palače iz srednjeg predklasičnog perioda, u departmanu Petén
Klasični period srednjoameričke civilizacije se poklapa sa vrhuncem civilizacije Maja a predstavljen je bezbrojnim nalazištima po cijeloj Gvatemali, iako se najveći broj nalazišta nalazi u bazenu Petén. Ovaj period je karakterističan po snažnom razvoju i izgradnji gradova, osnivanjima nezavisnih gradova-država i čestim kontaktima sa drugim srednjoameričkim kulturama. Ovaj period je trajao sve do 900 godine, kada se polahko raspada klasična civilizacija Maja. Oni napuštaju brojne gradove u nizinama ili su pomrli od dugotrajne nestašice hrane uzrokovane sušom.Dr. Richardson Gill: The Great Maya Droughts, University of New Mexico Press, 2000 Danas mnogi naučnici raspravljaju o uzrocima nestanka klasičnih Maja, ali se sve više priklanjaju teoriji velike suše, koju su dokazali naučnici proučavajući korita rijeka i jezera, tragove polena i druge slične dokaze. Niz dugotrajnih sušnih sezona u krajevima gdje je samo povremeno bilo suho područje smanjio je broj Maja, čiji su život i proizvodnja hrane zavisili od stalnih padavina.
Postklasični period karakteriziraju manje kraljevine poput Itzá i Ko'woj u područjima jezera u bazenu Petén, te kraljevine Mam, Ki'ch'es, Kack'chiquel, Tz'utuh'il, Pokom'chí, Kek'chi i Chortí u gorju. Ovi gradovi su uglavnom zadržali mnoge tekovine civilizacije Maja, ali nikad nisu ni izbliza došli do moći i napretka iz klasičnog perioda.
Kolonijalni period mini|lijevo|Samostan Capuchinas u Gvatemali
Nakon dolaska u takozvani "Novi svijet", Španci su pokrenuli nekoliko ekspedicija u današnjoj Gvatemali počevši od 1518. Mnogo prije toga, u kontaktu sa Špancima, mnogobrojni stanovnici ovog područja su oboljeli od do tada nepoznatih bolesti, koje su Španci donijeli sa sobom. Veliki broj stanovništva je umro, a epidemija se širila po ogromnom području uzrokujući relativno brzo smanjenje broja stanovnika.
Hernán Cortés, kao vođa španskog osvajanja Meksika, dopušta kapetanima Gonzalu de Alvarado i njegovom bratu Pedru de Alvarado da osvoje Gvatemalu. Braća Alvarado najprije sklapaju savez s plemenom Cakchiquel protiv njihovih rivala plemena Quiché. Nakon pobjede nad njima, Alvarado se okreće protiv saveznika plemena Cakchiquel te zatim osvaja cijelo područje u ime španske krune.
Tokom perioda kolonijalizma, Gvatemala je bila dio nove Španije zajedno sa Meksikom i okolnim zemljama (špan. Capitanía General de Guatemala). Prostirala se i na današnje meksičke savezne pokrajine Tabasco i Chiapas (uključujući tada odvojenu administrativnu oblast Soconusco) pa sve do Kostarike. Ovo područje nije bilo toliko bogato sa mineralima (naročito zlatom i srebrom) kao što su bili Meksiko i Peru, te mu Španci nisu pridavali veliki značaj. Glavni proizvodi koje su Španci crpili iz Gvatemale bili su šećerna trska, kakao, indigo i kvalitetno drvo koje su Španci koristili pri gradnji crkava i dvoraca u Španiji.
Prvi glavni grad zemlje bio je Tecpan Guatemala, osnovan 25. jula 1524 a nosio je ime Villa de Santiago de Guatemala u blizini Iximchéa, glavnog grada pokrajine Cakchiquel. Kasnije je prijestolnica prebačena u Ciudad Vieja 22. novembra 1527, kada je grad napalo pleme Cakchiquel. Grad je teško oštećen u poplavama 11. septembra 1541 nakon što se izlilo jezero usred obilnih kiša i zemljotresa u krateru vulkana Agua. Grad je kasnije izgrađen 4 km dalje u dolini Panchoy, koja je danas na spisku svjetske baštine UNESCO-a. Uništen je u seriji zemljotresa 1773 i 1774, te španski kralj daje dozvolu da se prijestolnica premjesti u dolinu Ermita, nazvana po katoličkoj crkvi Djevice El Carmen, na današnjem mjestu, a proglašena je glavnim gradom 27. septembra 1775 godine.
Nezavisnost i početak 20. stoljeća desno|mini|José Rafael Carrera Dana 15. septembra 1821 Vlada kolonijalne Gvatemale (koja je obuhvatala i okolne zemlje: Salvador, Nikaragvu, Kostariku i Honduras) zvanično je proglasila nezavisnost od Španije i otcijepila se od Meksičkog carstva, koje se dvije godine kasnije raspalo. Iako je ovo područje formalno bilo dio takozvane Nove Španije, iz praktičnih razloga, u njemu je bila zasebna administracija. Sve pokrajine koje su do tada bile u sastavu Meksika, osim Chiapasa, odvojile su se od njega, nakon što je Agustin I bio prisiljen da abdicira.
Provincije Gvatemale su zatim stvorile jedinstvenu državu nazvanu Ujedinjene provincije srednje Amerike također poznate i kao Centralnoamerička federacija (Federacion de Estados Centroamericanos). Nedugo poslije, Federacija se raspala nakon građanskog rata koji je trajao od 1838 do 1840. Vođa pobune u Gvatemali bio je Rafael Carrera, koji je predvodio pobunu protiv federalne vlade, što je naposljetku dovelo do raspada zajednice. Za vrijeme ovog perioda, područje gorja, Los Altosa, proglasilo je nezavisnost od Gvatemale, ali ga je Carrera osvojio i anektirao. Carrera je bio dominantna figura u politici Gvatemale sve do 1865, a snažno su ga podržavali konzervativci, veliki zemljoposjednici i Crkva.
Takozvana liberalna revolucija u Gvatemali započela je 1871 pod vodstvom Justo Rufino Barriosa koji se zalagao za moderniziranje države, poboljšanja trgovine i uvođenje novih poljoprivrednih kulura i proizvodnje. U ovom vrijeme, kahva postaje veoma važna u privredi Gvatemale. Barrios je imao želje i ambicije za ponovno ujedinjenje Srednje Amerike i poveo je zemlju u rat koji je završio neuspjehom. Poginuo je 1885 godine, a pobjedu u tom ratu odnio je susjedni Salvador.
Od 1944 do danas Zbog vala protesta i štrajkova, dotadašnji diktator Jorge Ubico Castañeda je prisiljen da podnese ostavku 4. jula 1944, a na njegovo mjesto dolazi general Juan Federico Ponce Vaides. Ni Vaides ne ostaje dugo na tom mjestu, nakon što je izvršen vojni udar 20. oktobra 1944 na čelu sa majorom Francisco Javier Aranaom i kapetanom Jacobo Arbenz Guzmánom. U vojnom udaru poginulo je oko 100 ljudi. Nakon udara vlast preuzima vojna hunta koju čine Arana, Guzmán i Jorge Toriello Garrido. Nedugo zatim hunta organizuje i prve slobodne izbore. Njih ubjedljivo osvaja poznati pisac i učitelj Juan José Arévalo Bermejo, sa preko 85% osvojenih glasova, postavši tako prvi demokratski izbrani predsjednik Gvatemale.rulers.org Bermejo je do tada živio u progonstvu u Argentini gotovo 14 godina. Njegova kršćansko-socijalistička politika, vidno inspirisana po uzoru na američki New Deal, dosta je kritikovana od strane zemljoposjednika i gornjih slojeva društva kao komunistička.
Ovaj period je bio i vrijeme početka Hladnog rata između SSSRa i SADa, koji je imao veoma snažan uticaj i na historiju Gvatemale. Do 1950tih pa sve do 1990tih američka vlada je direktno podržavala vojsku Gvatemale, obučavala je, dopremala oružje i novac.
Nasljednik Bermejoa, demokratski izabrani Jacobo Arbenz Guzmán je zbačen s vlasti u vojnom udaru 1954 kojeg je organizirala američka CIA. Na vlast je postavljen general Carlos Castillo Armas, a vladao je samo do 1957 kada ga je ubio član njegove lične straže. Ponovo su se organizirali izbori, a na vlast dolazi general Miguel Ydígoras Fuentes. Fuenetes je postao poznat po izazovu koji je uputio meksičkom predsjedniku na mostu na granici između dvije zemlje, zbog spora u vezi meksičkih ribarskih brodova koji su lovili u vodama Gvatemale. Pored toga Fuentes je dozvolio obuku 5.000 Kubanaca koji su se trebali suprotstaviti Fidelu Castru. Također je odobrio upotrebu aerodroma u departmanu Petén, koje su SAD koristile u neuspješnoj invaziji na Kubu 1961. Kao i njegov prethodnik, i Fuentes odlazi s vlasti nakon vojnog udara kojeg je poveo njegov ministar odbrane, pukovnik Enrique Peralta Azurdia.
Na izborima 1966 pobjeđuje Julio César Méndez Montenegro, koji je nastojao sprovesti demokratske reforme u zemlji. Montenegro je bio kandidat Revolucionarne stranke, stranke lijevog centra koja je imala svoje korjene još iz ere nakon Castañeda. Za vrijeme njegove vlasti, formiraju se paravojne organizacije poput desničarske Bijele ruke (Mano Blanca) i Protivkomunističke tajne armije (Ejército Secreto Anticomunista). Ove organizacije su bile prethodnice poznatih Odreda smrti. Američka tajna služba šalje u Gvatemalu vojne stručnjake koji su imali za cilj obučiti vojne snage Gvatemale i od njih načiniti moderne snage, što je bilo u interesu SAD-a.