Konstantin Veliki (latinski: Flavius Valerius Aurelius Constantinus Augustus; 27. februar 272. n.e. Naisus - 22. maja 337. n.e. blizu grada Nikomedija). Također poznat kao Konstantin I ili Sv. Konstantin, bio je rimski car od 306. n.e. do 337. n.e.. Konstantin je bio sin Flavija Valerija Konstancija, oficira rimske vojske, i njegove supruge Helene. Njegov otac bio je Cezar, zamjenik cara na zapadu od 293. godine. Konstantin je poslan na istok, gdje je postao vojni tribun za vrijeme vladavine careva Dioklecijana i Galerija. Godine 305. podignut je na rang Augustusa, glavnog vladara zapadnog dijela Rimskog Carstva, a tada je posjetio svoga oca u Britaniji. Nakon smrti oca 306, rimska vojska priznala je Konstantina za rimskog cara. Izašao je kao pobjednik u seriji građanskih ratova protiv careva Maksencija i Licinija, te je postao jedini vladar zapadnog i istočnog dijela carevine 324. godine.
Kao car, Konstantin je donio mnoge administrativne, finansijske, društvene i vojne promjene u svrhu jačanja carstva, a odvojio je civilnu i vojnu vlast. Novi zlatnik, solidus, uveden je u borbi protiv inflacije. To će postati standard za bizantijske i evropske valute više od hiljadu godina. Konstantin je prvi rimski car koji je prešao na hrišćanstvo, te je imao značajnu ulogu u proglašenju Milanskog edikta, koji je proglasio vjersku toleranciju u cijelom carstvu. U vojnim pitanjima rimska vojska je reorganizirana, te se sastojala od vojnika koji su bili u garnizonima, a bili su sposobni da se suprotstave unutrašnjim prijetnjama i barbarskim invazijama.
U doba Konstantina označena je posebna epoha u historiji Rimskog Carstva. Dao je da se sagradi nova carska rezidencija u Bizantijumu i nazvao ga Novi Rim. Međutim, u njegovu čast, rimljani su ga nazvali Konstantinopolj, koji će kasnije postati glavni grad Bizantijskog Carstva više od hiljadu godina. Zbog toga, on se smatra osnivačem Bizantijskog Carstva. Njegova najveća politička zaostavština je to, što je ostavio carstvo svojim sinovima, kada je zamijenio Dioklecijanovu tetrarhiju sa principom dinastičkog naslijeđa. Njegov ugled cvjetao je za vrijeme vladavine njegove djece i stoljećima nakon njegove vladavine. Srednjovjekovna crkva ga je potvrdila kao uzora vrline, dok su ga sekularni vladari vidjeli kao simbol carskog legitimiteta i identiteta. Počevši sa renesansom, bilo je više kritičnih procjena njegove vladavine, a kritičari su ga predstavljali kao despotskog tiranina. Kasniji historičari dovodili su u pitanje iskrenost njegove hrišćanske vjere, te su predstavili Konstantina kao političara pametnog i spretnog u spletkarenju, koji je shvatio političku moć jedinstvene hrišćanske religije.
Car Konstantin se s pravom naziva najvažnijim carem iz vremena kasne antike. Njegova moćna ličnost položila je temelje post-klasičnoj evropskoj civilizaciji. Konstantinova vladavina bila je sadržajna i vrlo dramatična. Pobjeda u bici na Milvijskom mostu smatra se među odlučujućim trenucima u historiji svijeta. Legalizacija i podrška hrišćanstvu i njegovo utemeljenje Novog Rima u Bizantiji spadaju među najznačajnije odluke ikada napravljene od strane jednog evropskog vladara. Činjenica da je deset bizantijskih careva nakon njega nosilo njegovo ime može poslužiti kao dokaz njegove važnosti i ugleda koji je uživao.
Izvori Konstantin je bio vladar od velikog historijskog značaja, ali je uvijek bio kontroverzna ličnost.Barnes, Timothy D. Constantine and Eusebius. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1981. , (str.272, 265-268,) Usponi i padovi ugleda ovog vladara odražavaju prirodu drevnih izvora za vrijeme njegove vladavine. Ti izvori su obilni i detaljni i pod jakim utjecajem službene propagande iz tog razdoblja. Ne postoji sačuvana biografija koja se bavi njegovim životom i vladavinom. Najbliža zamjena je panegirik pod nazivom "Vita Constantini" (Život Konstantina), koji je na grčkom jeziku napisao Euzebije od Cezareje i predstavlja mješavinu hvalospjeva i svetih spisa. Napisao ju je između 335. i 339, u kojoj veliča konstantinove moralne i vjerske vrline. Vita stvara pozitivnu sliku o caru Konstantinu. Postoji još jedno djelo pod nazivom "Origo Constantini" (danas poznato kao Valezijev anonim) nepoznatog autora u kojem je pažnja bila usredsređena na vojne i političke događaje uz zanemarivanje kulturnih i vjerskih pitanja.
Laktancijev "De Mortibus Persecutorum" bio je politički hrišćanski pamflet o vladavini Dioklecijana i tetrarhije, te pruža vrijedne ali tendenciozne detalje o konstantinovim počecima. Sokrat, Sozomen i Teodorit Kirski opisuju crkvene sporove sa konstantinovim nasljednicima. Napisani su za vrijeme vladavine Teodozija II (408 - 50), stoljeće nakon konstantinove vladavine, što dovodi do zabune i lažnog predstavljanja.
U sažetim zapisima historičara Aurelija Viktora, Eutropija i Festusa nudi se bogata sekularna politička i vojna historija tog perioda. Arhitektonska djela očuvana do danas, kao što su: Konstantinov slavoluk u Rimu, palate u Gamzigradu i Kordobi, epigrafski ostaci i kovani novac dopunjuju književne izvore.
Rani život mini|200p|Bronzana statua Konstantina I u Yorku, Engleska, nedaleko od mjesta gdje je proglašen carem, 306.
Flavije Valerije Konstantin, kao što je prvobitno nazvan, je rođen u gradu Naisus, Dardanijevoj provinciji Meziji, 27. februara 272. godine. Njegov otac je bio Flavije Valerije Konstancije, rodom iz Dardanije (kasnije Dacia Ripensis). Konstancije je bio tolerantan i politički vješt čovjek. Konstantin je vjerovatno proveo malo vremena sa svojim ocem. Konstancije je bio oficir u rimskoj vojsci, carski tjelohranitelj cara Aurelijana. Napredovao je kroz dobijanje viših vojnih činova, te je bio guverner Dalmacije za vrijeme cara Dioklecijana 284. godine. Konstantinova majka je bila Helena, žena slabijeg imovinskog stanja iz Bitinije.
U julu 285, Dioklecijan je proglasio Maksimijana, kolegu iz Ilirika, njegovim saradnikom-carom. Svaki car je imao svoj sud, vojne i administrativne sposobnosti, a svaki će vladati sa zasebnim pretorijanskim prefektom kao glavnim poručnikom. Maksimijan je vladao na zapadu, iz Mediolanuma (Milano, Italija), dok je Dioklecijan vladao na istoku, iz Nicomedije (Izmit, Turska). Podjela je bila samo pragmatična: Carstvo je nazvao "nedjeljivo", i oba cara su se mogla slobodno kretati u cijelom Carstvu. 288, Maksimijan imenuje Konstancija da služi kao njegov pretorijanski prefekt u Galiji. Konstancije napušta Helenu te se ona udaje za Maksimijanovog pastorka Theodora 289. godine.
Dioklecijan ponovo dijeli Carstvo 293, te imenuje dva Cezara (carevi juniori), da vladaju istokom i zapadom. Svaki je bio podređen Augustusu (višem caru), ali su djelovali sa vrhovnim autoritetom u svojim dodijeljenim zemljama. Ovaj sistem će kasnije biti nazvan tetrarhija. Dioklecijan je imenovao Konstancija da obavlja ulogu Cezara, i drugog Galerija, rodom iz Felix Romulijane. Prema Laktanciju, Galerije je bio brutalan čovjek. Iako je dijelio paganizam sa Rimskom aristokratijom, izgledao je kao stranac, polu-barbarin. Konstancije je unaprijeđen 1. marta u Cezara, i poslat u Galiju u borbi protiv pobunjenika Carausiusa i Allectusa. Unatoč njegovim zaslugama, u tetrarhiji su zadržani ostaci nasljedne privilegije, a Konstantin je postao glavni kandidat za budućeg cezara. Konstantin je bio na Dioklecijanovom dvoru, gdje je živio kao i njegov otac prije njega.
Na Istoku Konstantin je dobio formalno obrazovanje na Dioklecijanovom dvoru, gdje je naučio latinsku i grčku književnost i filozofiju. U kulturnom okruženju u Nikomediji bio je otvoren i društveno pokretan, gdje se pomiješao sa paganskim i hrišćanskim intelektualcima. Konstantin je bio istaknuti član dvora: borio se za Dioklecijana i Galerija u Aziji i služio u raznim predstavničkim političkim tijelima (tribunama), u kampanjama protiv barbara na Dunavu 296, te se borio protiv Perzijanaca u Siriji (297. godine) i u Mezopotamiji (299. godine). Do kraja 305, postao je tribun prvog reda.
Konstantin se vratio u Nikomediju u proljeće 303, da prisustvuje početku Dioklecijanovog "Velikog progona", najtežeg progona hrišćana u rimskog historiji. Dana 23. februara 303, Dioklecijan je naredio uništavanje crkve u Nikomediji, te im je spalio sve spise i oduzeo svo blago. U mjesecima koji su uslijedili, crkve i spisi su bili uništeni, hrišćani su bili lišeni službenih činova, a sveštenici su bili zatvarani.
Malo je vjerovatno da je Konstantin igrao nekakvu ulogu u progonu. U svojim kasnijim spisima on će pokušati da se predstavi kao protivnik Dioklecijanovog "krvoločnog proglasa" protiv "vjernika Boga", ali ništa ne ukazuje da se efektivno protivio u to vrijeme. Iako Crkva nije osporila Konstantina zbog njegove neaktivnosti za vrijeme progona, ostala je politička odgovornost tokom njegovog života.
Dioklecijan je maja 305, kao rezultat iscrpljujuće bolesti, najavio svoju ostavku. U paralelnoj ceremoniji u Milanu, Maksimijan je učinio isto. Laktancije navodi da je Galerije manipulisao oslabljenim Dioklecijanom u ostavci, i prisilio ga da prihvati Maksimijanova sina kao nasljednika. Prema Laktanciju, publika je slušala govor Dioklecijana do zadnjeg trenutka, da bi Dioklecijan odabrao Konstantina i Maksencija (Maksimijanova sina) kao njegove nasljednike.
Neki od antičkih izvora detaljno govore da je Galerije dodijelio Konstantinu da vodi jedinice konjice kroz močvaru na srednjem Dunavu. Tu je ušao u borbu sa lavom koji ga je pokušao ubiti. Konstantin je uvijek izašao kao pobjednik, te se vratio u Nikomediju.
Na Zapadu Konstantin je prepoznao opasnost od Galerija. Njegova karijera ovisila je o niti, te ga je otac spasio. U kasno proljeće ili rano ljeto 305, Konstancije je zatražio dopust za svog sina da mu pomogne u kampanji u Velikoj Britaniji. Nakon duge večeri opijanja, Galerije je odobrio zahtjev. Konstantin je kasnije opisao kako je pobjegao od suda u noći, prije nego što se Galerije mogao predomisliti. Konstantin se pridružuje svom ocu u Galiji u ljeto 305. godine.
Iz Galije su prešli kanal La Manche u Britaniju, i došli sve do Eboracuma (Yorka) gdje su stvorili veliku vojnu bazu. Konstantin je bio u mogućnosti da provede godinu dana u sjevernoj Britaniji sa svojim ocem, u kampanji protiv Pikta izvan Hadrijanovog zida. Konstancije je napredovao prema sjeveru ali bez postizanja velikog uspjeha. Tokom ratnog pohoda je postao ozbiljno bolestan i umro je 25. jula 306. u Eboracumu. Prije nego što je umro, proglasio je Konstantina Augustom.
Konstantin je poslao Galeriju službeno obavještenje o smrti Konstancija i njegovom preuzimanju vlasti. Uz obavještenje, on je uključio portret sebe u odorama Augusta tražeći priznanje kao nasljednik svog oca. Pročitavši obavještenje Galerije u bijesu baca portret u vatru. Njegovi savjetnici ga smiruju i govore mu da bi negiranje Konstantina dovelo do rata. Galerije je prisiljen na kompromis: on odobrava Konstantinu titulu "Cezar", a ne "August". U želji da bude jasno da je dao Konstantinu legitimitet, Galerije je lično poslao Konstantinu tradicionalnu carevu ljubičastu haljinu. Konstantin je prihvatio odluku, znajući da to uklanja sumnje u njegovu legitimnost.
Rano carevanje Konstantin je dobio dio carstva koji se sastojao od Britanije, Galije i Španije. Komandovao je jednom od najvećih rimskih vojski, stacionirane uz važnu granicu na Rajni. Nakon što je unaprijeđen u cara Konstantin je ostao u Britaniji, i osigurao je svoju kontrolu nad sjeverozapadnom eparhijom. Završio je obnovu vojnih baza koje je započeo pod vladavinom svog oca, te je naredio popravku puteva u regiji. Nakon riješenih poslove u Velikoj Britaniji brzo se vratio na evropski kontinent gdje je grad Augusta Treverorum (Trier) služila kao njegovo glavno boravište u narednih šest godina.