Deportacija Krimskih Tatara (; ; ) odnosi se na etničko čišćenje Tatara sa Krima 18. maja 1944. koje je naredio sovjetski lider Josif Staljin, a proveo Lavrentij Berija, šef sovjetske tajne policije, kao oblik kolektivne kazne zbog navodne saradnje pojedinaca tog naroda sa nacistima tokom njemačke okupacije Krima u Drugom svjetskom ratu — uprkos činjenici da se zapravo više Krimskih Tatara borilo zajedno sa sovjetskom Crvenom armijom nego sa nacistima, njih 25.033 u usporedbi sa 15.000–20.000 kolaboracionista. U dva dana, sovjetski NKVD deportirao je najmanje 183.155 krimskih Tatara, a broj se povećao na 191.044 kada je time obuhvaćeno dodatnih 8.000 Tatara koji su se vratili sa ratne frontove ili su služili u Crvenoj armiji. Deportacija je obuhvatila sve krimske Tatare, bez obzira bili oni djeca, žene ili starci, pa čak i komunisti ili pripadnici Crvene armije, te su svi utrpani u vagone koji su ih odvezli u današnji Uzbekistan koji je bio udaljen nekoliko hiljada kilometara od njihovih domova.
NKVD je u julu 1944. saznao da je jedna jedinica zaboravila očistiti plićak Arabat, te da je dio Krimskih Tatara i dalje tamo ostao. NKVD je žurno otišao u Arabat i pokupio seljake, ukrcao ih u teretni čamac, isplovio ga u Azovsko more i 20. jula tamo ga potopio zajedno sa stotinama civila. Tatari su iza sebe bili prisiljeni ostaviti oko 80.000 kuća i 360.000 hektara zemlje, koje su zaplijenile sovjetske vlasti, te su u prenakrcanim vagonima putovali nekoliko sedmica, sve dok nisu stigli do svojih odredišta 6. juna 1944. U tom dalekom prijevozu u zapečaćenim vagonima, najmanje 7.889 krimskih Tatara je izgubilo živote, dok je još nekoliko desetaka hiljada preminulo narednih godina zbog surovih uvjeta u egzilu. Staljinov režim naredio je brisanje svakog traga na krimske Tatare, te je narednih nekoliko popisa stanovništva bilo zabranjeno i spomenuti taj narod u evidenciji SSSR-a.
Nikita Hruščov je 1956. osudio Staljinove zločine, među njima i deportacije raznih naroda, ali je uprkos tome na snazi i dalje ostala odluka o zabrani povratka krimskih Tatara na Krim. Uprkos destaljinizaciji SSSR-a, Tatari su bili prisiljeni ostati živjeti u Uzbekistanu narednih nekoliko decenija, te je tek tokom perestrojke 1980-ih oko 260.000 krimskih Tatara dobilo pravo vratiti se u svoju domovinu. Godine 1989. restrikcije o zabrani povratka deportiranih naroda su konačno i zvanično proglašene ništavnim, te je Vrhovno vijeće Krima 14. novembra 1989. izdalo deklaraciju kojom prethodne deportacije naroda tvore kriminalnu aktivnost. Iako im mjesne vlasti nisu pomagale u povratku otete imovine, pronalasku novih domova ili posla, 2004. Tatari su doživjeli krhku obnovu te su činili oko 12% stanovništva Krima. Ruska Federacija, nasljednica SSSR-a, nikada krimskim Tatarima nije isplatila odštetu niti im potpuno nadoknadila izgubljenu imovinu. Isto tako nije pokrenula niti jedan sudski postupak protiv počinitelja ovog prisilnog raseljavanja. Deportacija krimskih Tatara predstavlja jedan od ključnih događaja u historiji tog naroda, te simbol stratišta i potlačivanja malih naroda od SSSR-a.
Uvod
mini|desno|250px|Krim na karti Crnog mora Krimski Tatari imali su vijekovima svoj krimski kanat, od 1441. pa sve do 1783, kada je Krim postao meta imperijalnog ekspanzionizma te je ga je tada anektiralo Rusko Carstvo. Tatari, koji su po vjeroispovijesti većinom muslimani, bili su izrazito neskloni carskom vladavinom, te su svojom voljom napuštali Krim u nekoliko valova iseljavanja. Kao posljedica toga, Tatari su postali manjina te je njihov udio u stanovništvu tog poluostrva smanjen na samo 34,1% do 1897. Istovremeno, Moskva je vršila rusifikaciju tog područja, te ga naseljavala Rusima, Ukrajincima i drugim slavenskim narodima. Ova naseljavanja su nastavljena i tokom sovjetske vladavine.Vardys (1971), str. 101 Već između 1784. i 1790, od ukupne populacije od oko milion, odselilo se 300.000 krimskih Tatara i otišlo u Tursku. Krimski rat izazvao je novi masovni egzodus krimskih Tatara koji su utočište potražili u Osmanskom Carstvu zbog čega je broj stanovnika poluostrva naglo opao. Između 1855. i 1866. najmanje 500.000, a možda i do 900.000 muslimana je napustilo Rusko Carstvo i emigriralo u Osmansko Carstvo. Od toga broja, jedna trećina je bila iz Krima, a preostali iz Kavkaza. Ovi emigranti su činili između 15 i 23% ukupnog stanovništva Krima. Rusija je to iskoristila kako bi slavilizirala "Novu Rusiju".
Položaj krimskih Tatara načelno se poboljšao nakon Oktobarske revolucije kada je Krim dobio status autonomije u SSSR-u, ali je kolektivizacija 1920-ih dovela do gladi od koje je preminulo do 100.000 krimskih Tatara jer su namirnice iz regije transportirane u "važnija" područja SSSR-a. Status im je opet pogoršan nakon što je Josif Staljin postao sovjetski lider i počeo provoditi razne represije. Staljin je ubio najmanje 5,2 miliona sovjetskih građana u periodu 1927–1938.
Krimska Sovjetska Socijalistička Republika je 1940. imala 1.126.800 stanovnika, od čega je krimskih Tatara bilo oko 218.000 stanovnika ili oko 19,4% stanovništva. Treći Rajh je 1941. izvršio invaziju istočne Evrope te anektirao veliki dio zapadnog SSSR-a. Tokom nacističke okupacije Krima, dio Tatara je vidio priliku da nakon 160 godina opet stekne nezavisnost od ruske vladavine. Oko 10% krimskih Tatara, ili oko 15.000–20.000 ljudi, služilo je u nacističkim četama. Tatarsko vijeće je čak organiziralo masovne pokolje Rusa u Krimu, u kojem je na desetine hiljada pripadnika tog naroda preminulo. Ipak, nisu se svi Tatari pridružili kolaboraciji: nacisti su provodili brutalnu represiju nad Krimom i uništili više od 70 sela u kojima je živjelo oko 25% populacije krimskih Tatara. Također su prisilno odvezli na hiljade krimskih Tatara u Treći Rajh kako bi ovi radili kao Ostarbeiter ('Istočni radnici') u raznim njemačkim tvornicama pod nadzorom Gestapoa u uvjetima koji su opisani kao "pusta radionica robova".Williams (2001), str. 381 Treći Rajh smatrao je krimske Tatare i razne druge narode "ljudima niže rase". Krimski Tatar Ahmet Özenbaşlı, naprimjer, snažno se protivio okupaciji, te je čak održavao tajne kontakte sa sovjetskim pokretom otpora, kojima je davao strateške i političke informacije. I do 130.000 ljudi je poginulo tokom nacističke okupacije Krima. Krimskom ofanzivom aprila 1944. sovjetski vojnici uspjeli su otjerati sile Osovine sa tog poluostrva.
Deportacije
Rekli su nam da nas deložiraju i da imamo 15 minuta da se spremimo na odlazak. Ukrcali su nas u vagone - u njima je bilo po 60 ljudi u svakom, ali niko nije znao gdje nas odvode. Da nas strijeljaju? Da nas objese? Suze i panika su zavladali. — Saiid, koji je sa 10 godina deportiran sa porodicom iz Jevpatorije Zbog kolaboracije pojedinaca sa nacistima nakon rata raznim narodima koji su htjeli nezavisnost od SSSR-a, među njima i krimskim Tatarima, nametnuta je kolektivna krivnja te su masovno deportirani u udaljene krajeve centralne Azije ili Sibira. Odlučeno je da se krimski Tatari kolektivno kazne deportacijom u Uzbekistan. Uprkos tome, zanemareno je da se 25.033 krimskih Tatara borilo zajedno sa Crvenom armijom u Drugom svjetskom ratu,Buckley, Ruble & Hoffman (2008), str. 209 odnosno više nego se pridružilo nacističkim kolaboracionistima, kojih je bilo oko 15.000–20.000. Isto je tako zanemareno da su kolaboracionisti pobjegli zajedno sa Wehrmachtom uoči evakuacije njemačkih vojnika i njihovih saradnika, odnosno da je 20.000 krimskih Tatara pobjeglo sa njima na zapad. Pojedini sovjetski oficiri su stoga tvrdili da su preostali krimski Tatari oni koji nisu izdali SSSR. Isto je tako postalo očito da su i drugi narodi bili nacistički kolaboracionisti, pa čak i brojni Rusi i pojedini Jevreji, što je ukazivalo da su ljudi na okupiranim područjima ipak prisilno mobilizirani.Williams (2001), str. 382–383
Uprkos tome, Staljin je odlučio kazniti cijele narode zbog "izdaje domovine". Izdao je naredbu GKO-a 5859ss kojom je odredio raseljavanje tog naroda.Buckley, Ruble & Hoffman (2008), str. 231 Deportacija se odigrala u samo dva dana — između 18. i 20. maja 1944. — a sastojala se od NKVD-a koji je sastavio popis, išao od kuće do kuće, skupljao krimske Tatare te ih prisiljavao da se ukrcaju u zapečaćene vagone za stoku odakle su vozovima prevezeni u gotovo 3.000 kilometara udaljeni Uzbekistan. Mještanima je bilo dozvoljeno sa sobom ponijeti najviše do 500 kg vlastite imovine po porodici.Pohl (1999), str. 114 Do 8:00 sati 18. maja, NKVD je ukrcao 90.000 krimskih Tatara u 25 vozova. Idućeg dana, poslao je dodatnih 136.412 osoba u vagone. Hiljade osoba je preminulo tokom tog putovanja. Putovali su u prekrcanim vagonima nekoliko sedmica do svoje destinacije, uz nedovoljno hrane i vode.
NKVD je 4. jula 1944. objavio da je raseljavanje završeno.Pohl (1999), str. 115 Međutim, nakon toga je NKVD saznao da je jedna jedinica zaboravila očistiti plićak Arabat, te da je nekoliko krimskih Tatara i dalje tamo ostalo. Pošto je Staljin već obaviješten da je svaki krimski Tatar već uklonjen sa Krima, NKVD je žurno otišao u Arabat i pokupio seljake. Međutim, umjesto da organizira dodatni prijevoz vozom, NKVD ih je ukrcao u teretni čamac, isplovio ga u Azovsko more i 20. jula tamo potopio stotine civila.
Procjenjuje se da je sveukupno najmanje 228.392 osoba deportirano sa Krima, od čega je 183.155 bilo Tatara.Pohl (1999), str. 5 Ovaj broj nije uključivao i krimske Tatare koji su tada još vršili vojnu službu ili bili oficiri Crvene armije. Oni su nakon rata kasnije deportirani i pridruženi Tatarima u egzilu. Sveukupno, ako bi se i ti vojnici ubrojali, dobila bi se brojka od ukupno 191.044 deportiranih krimskih Tatara. mini|lijevo|225px|Uzbekistan, glavno odredište deportiranih Zvanično tako više nije bilo nijednog krimskog Tatara na Krimu. Deportacije su nesrazmjerno obuhvatile svaku osobu krimskotatarskog porijekla, bez obzira bili oni djeca, žene, starci, pa čak i pripadnici komunističke partije ili Crvene armije: marta 1949, u posebnim nastambama zabilježeno je 8.995 bivših vojnika Crvene armije krimskotatarskog porijekla. Među veteranima je bilo 534 oficira, 1.392 narednika i 7.079 vojnika. Isto je tako bilo i 742 člana komunističke partije i 1.225 komsomolista. Ovo je bilo naročito ponižavajuće za ratne heroje: Iljas Ablajev, naprimjer, iskazao se borbom na svim ratištima u ratu i služio u Crvenoj armiji do maja 1947, da bi nakon toga bio prisiljen živjeti u egzilu, u okolici Taškenta.
Prilikom te masovne deložacije, sovjetske vlasti zaplijenile su oko 80.000 kuća, 500.000 grla stoke, 360.000 hektara zemlje i 40.000 tona poljoprivrednih namirnica koje su silom prilika iza sebe ostavili krimski Tatari. Dodatno, svi krimski Tatari su otpušteni iz službe Crvene armije. Uz oko 190.000 krimskih Tatara, sa tog poluostrva je deložirano i 9.260 Armenaca, 12.420 Bugara i 15.040 Grka. Svi su kolektivno proglašeni izdajicama i decenijama bili "građani drugog reda" u SSSR-u. Među raseljenima je bilo i 283 osoba drugih narodnosti: Italijana, Rumuna, Kurda, Čeha, Mađara, Hrvata.Pohl (1999), str. 46 Tokom 1947. i 1948, dodatnih 2.012 veterana povratnika je sa Krima deportirao mjesni MVD.
Ukupno 151.136 Tatara je deportirano u Uzbečku SSR, 8.597 u Marijsku Autonomnu SSR, 4.286 u Kazašku SSR, a preostalih 29.846 u razne oblasti Ruske SFSR. Kada su krimski Tatari stigli do odredišta u Uzbečku SSR, dočekali su ih neprijateljski uzbečki mještani koji su ih kamenovali, pa čak i djecu, u okolici Taškenta pošto su čuli da su ovi "izdajice zemlje" i "fašistički kolaboratori". Uzbeci su se isto tako bunili jer nisu htjeli postati "odlagalište izdajničkih naroda". Narednih godina zabilježeno je nekoliko slučajeva napada mještana na doseljenike, što je rezultiralo sa nekoliko smrtnih slučajeva.
mini|desno|250px|Lavrentij Berija, notorni šef NKVD-a