Operacija "Drina 93" kodni je naziv za operaciju Vojske Republike Srpske izvršenu u zimu 1993/1994. Obuhvatala je niz manjih operacija usmjerenih protiv jedinica Armije RBiH na olovskom, teočansko-zvorničkom, tešanjsko-maglajskom i bihaćkom bojištu. Nijedna od četiriju operacija VRS nije se završila uspješnim ishodom. Po obimu upotrijebljenih snaga i materijalno-tehničkih sredstava, trajanju i pravcima djelovanja, "Drina 93" predstavlja najdužu i najkompleksniju operaciju VRS tokom rata u Bosni i Hercegovini.
Uvod Srpska vojna strategija krajem 1993. i početkom 1994. zasnivala se na nanošenju odlučnog vojnog poraza Armiji RBiH kako bi se Vlada Republike Bosne i Hercegovine primorala na potpisivanje mirovnog sporazuma povoljnog za srpsku stranu. Plan operacije "Drina 93" izradio je tokom ljeta 1993. Generalštab VRS na čelu s Ratkom Mladićem. VRS je računala na iscrpljenost snaga Armije RBiH uslijed rata na dva fronta, te nemogućnost opskrbe MTS-om, municijom, hranom i drugim potrepštinama uslijed blokade teritorija od Hrvatske vojske i Hrvatskog vijeća odbrane. Strateška ofanziva koja je barem na početku nosila kodni naziv "Drina 93" uključivala je četiri različite operacije: primarnu operaciju na olovskom bojištu s ciljem presijecanja putnih komunikacija između Tuzle i Zenice operaciju s ciljem eliminiranja slobodnih zvorničkih teritorija i Teočaka operaciju s ciljem eliminiranja maglajsko-tešanjskog džepa operaciju s ciljem zauzimanja platoa Grabeža i željezničke pruge uz rijeku Unu sjeverno od Bihaća. Primarni napad izvršen na olovskom bojištu za cilj je imao odvajanje Drugog korpusa i slobodnih teritorija sjeveroistočne Bosne od Srednje Bosne i Trećeg korpusa, te stvaranje rezervnog koridora dolinom Krivaje ka Ozrenu. Srbi su se nadali da će uspjeh "Drine 93" primorati Vladu Republike Bosne i Hercegovine na predaju ili da će uspjeti sklopiti zaseban sporazum sa Selimom Bešlagićem, načelnikom Tuzle, po ugledu na sporazum s Fikretom Abdićem u Cazinskoj krajini. Ukoliko se ovi scenariji ne bi ostvarili, "Drina 93" je predviđala uništenje 2. korpusa. Ipak, borbena dejstva će pokazati da je mogućnost VRS da porazi utvrđene jedinice Armije RBiH znatno opala od početka rata.
Olovsko bojište
Olovo leži na glavnom putu između Tuzle i Sarajeva, koji je iz pravca Sarajeva do područja Olova cjelokupno bio pod kontrolom VRS, te na sporednim putevima između Tuzle i Zenice. Cilj VRS bio je zauzeti grad, napredovati prema sjeveru s ciljem presijecanja putnih komunikacija i potom izvršiti konsolidaciju zauzetih teritorija. Ukoliko bi ova operacija bila uspješna, predviđeno je bilo da snage VRS jačine 10.000 boraca iz sastava najmanje triju različitih korpusa obnove napad s ciljem spajanja s jedinicama VRS na Ozrenu, oko 35 km od Olova, čime bi u okruženje pao 2. korpus Armije RBiH.
Na početku rata, snage VRS zauzele su sva olovska sela uz rijeku Stupčanicu te došle pred sam grad čija se šira okolica našla u okruženju s tri strane. Ofanzivu je Olovo dočekalo u veoma teškom stanju; dolazila je zima, veliki broj sela bio je spaljen, stanovništvo se većim dijelom iselilo niz dolinu Krivaje, a stigao je veliki broj izbjeglica (iz Ilijaša, Han-Pijeska, Sokoca i Podrinja). Uz svakodnevna stradanja, nedostajalo je lijekova i medicinske opreme, a hrana i životne potrepštine znatno su poskupile. Pad u potpuno okruženje uslijed saradnje vareškog HVO-a s VRS izbjegnut je nakon zajedničke operacije jedinica 2. i 3. korpusa izvršenoj početkom novembra 1993.
Olovsko bojište, dužine 35 km, prostiralo se od Olovskih Luka (oko 3 km istočno od grada) do džepa HVO-a u Daštanskom kojeg su činili ostaci vareškog HVO-a (brigada "Bobovac"). Olovo se nalazilo na oko 7 km sjeverno od linija direktno na jugu, zaštićeno nizom brda visine preko 1.000 metara. Između Nišićke visoravni i Daštanskog prostirao se uski klin VRS-a oko sela Brgula. Najžešće borbe tokom "Drine 93" vodile su se u rejonu Kruševa i okolice. Na ovom području nalaze se, osim Kruševa, naselja Donji i Gornji Bakići, Dolovi, Musići i Klinčići, te dominantni objekti koji se nadovezuju na planinski vijenac Zvijezdu: Gradina, Konjsko, Kozlovac, Popletna strana i Mačak. Od izuzetnog operativno-taktičkog značaja bila je kota Greda koja je omogućavala kontrolu nad Crnoriječkom visoravni i Olovom. Oko Kruševa, duž Grede, preko Krivajevića i Nišića, VRS je instalirala veliki broj artiljerijskog oružja i oklopnih vozila. S ovog područja vršena su artiljerijska dejstva ka dolini Krivaje i ka Olovu i prigradskim naseljima.
Raspored snaga Granica Sarajevsko-romanijskog i Drinskog korpusa VRS prostirala se južno od Olova, tako da je nejasno koji je korpus predvodio operaciju. Naspram slobodnih teritorija Olova raspoređena je bila 2. romanijska motorizovana brigada iz sastava Drinskog korpusa uz dijelove 1. ilijaške pješadijske brigade iz sastava Sarajevsko-romanijskog korpusa. Ove jedinice su tokom trajanja "Drine 93" pojačali najmanje jedna taktička grupa iz sastava 1. krajiškog korpusa (po jedan bataljon iz 6. sanske lake pješadijske brigade, 11. mrkonjićke lake pješadijske brigade i 43. prijedorske motorizovane brigade), dijelovi 65. zaštitnog motorizovanog puka, bataljon iz 1. gardijske motorizovane brigade Glavnog štaba, manevarske jedinice linijaških brigada Sarajevsko-romanijskog korpusa i mješovite jedinice iz sastava nekoliko brigada Drinskog korpusa. U napadima na olovskom bojištu sveukupno je učestvovalo oko 10.000 boraca VRS. U rejonu Kruševa i Crnoriječke visoravni učestvovao je i određen broj grčkih i ruskih plaćenika.
Jezgro odbrambenih snaga Armije RBiH činile su 1. brdska brigada iz sastava OG-3 2. korpusa i 126. brdska brigada iz sastava OG Visoko 6. korpusa. Glavni dio pojačanja poslao je 2. korpus koji je preusmjerio lokalne rezerve iz sastava OG-3, poslavši uz to i taktičke grupe iz sastava OG-2 i OG-5 (po bataljon iz 1. tuzlanske brigade, 2. tuzlanske brigade, 109. brdske brigade, 111. brdske brigade i 117. brdske brigade). Taktičku grupu poslao je i 3. korpus, a 6. korpus preusmjerio je lokalne rezerve iz sastava OG Visoko. U borbama vođenim sredinom januara 1994. učestvovaće i jedinica "Živiničke ose". Sveukupno, tokom trajanja "Drine 93" na olovskom bojištu raspoređeno je bilo oko 12.000 boraca Armije RBiH. Borbena dejstva Početni napad VRS izvršen je u dva pravca, istočno i zapadno od Olova. Uspjeha je imao samo na zapadnom pravcu: VRS je zauzela nekoliko sela napredujući 1–2 km, ali je dalje napredovanje zaustavio jak otpor jedinica Armije RBiH na planini Zvijezdi. Na desnom pravcu napada, jedinice VRS su napredovale ka Olovskim Lukama s istoka došavši na obode sela, ali nisu uspjele probiti linije odbrane 1. brdske brigade. Ofanziva "Drina 93" započela je u jutarnjim satima 9. novembra 1993. jakim dejstvima artiljerije i oklopnih vozila po Olovu i položajima branilaca, nakon čega je u 8:15 izvršen jak tenkovsko-pješadijski napad VRS na liniju odbrane 2. brdskog bataljona (Salikovac - Gradina - Konjsko); ovaj napad je odbijen, a uništen je i tenk. U isto vrijeme, kombinovani napad praćen artiljerijskim dejstvima po gradu i linijama odbrane započeo je i u rejonu Crne Rijeke. Duž linije odbrane Kundakov grob - Gradina - Šehovići - Mačak - Hajde - Kosići - Tramošnjak (raskršće) - Grad odbijeno je više napada. Zbog složene situacije, u noći 9/10. novembra izvršena je konsolidacija linija odbrane s pristiglim jedinicama iz 2. korpusa.
Učestali napadi VRS bili su neuspješni, pogotovo nakon što je 2. korpus na olovsko bojište preusmjerio veći dio rezervi, gdje su kao pojačanje došli i dijelovi 3. i 6. korpusa. VRS je ubrzo promijenila pravac napada, neuspješno napadajući direktno s juga ka gradu linijom Kruševo - Bakići - Kremenjača. 16. novembra, u rejonu Mačka i Gradine, jedinice Armije RBiH uništile su tenk M-84 i Pragu. U popodnevnim satima 21. novembra, nakon uobičajenih granatiranja linija odbrane i grada, uslijedio je žestok tenkovsko-pješadijski napad VRS na pravcu Ajdinovići - Bakići. I ovaj napad je odbijen. U ranim jutarnjim satima 22. novembra, tokom priprema VRS za novi napad, branioci su u rejonu škole u Ajdinovićima uništili dva tenka T-55 na što su srpske snage odgovorile artiljerijskim djelovanjem po liniji Kruševo - Bakići - Kremenjača i civilnim ciljevima. U 13:00 izvršen je još jedan napad na pravcu Ajdinovići - Bakići u kojem su VRS naneseni teški gubici: 30 poginulih, preko 50 ranjenih i dva uništena tenka. Gubici u redovima Armije RBiH bili su minimalni.
VRS 29. novembra uvodi nove snage za neuspješan napad u rejonu Mačka. Po civilnim objektima i linijama odbrane dejstvovali su neprijateljska avijacija, borbeni helikopteri, te raketni sistemi Oganj i Orkan. Novi jači napadi VRS uslijedili su 10. decembra iz pravca Gajina i Ajdinovića na Salikovac i Močilo, te na područje Kozlovac - Kundakov grob. Tokom ovih borbenih dejstava uništen je tenk T-55. Zbog herojskog držanja u borbama oko Olova, Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine 14. decembra dodijelilo je 1. brdskoj brigadi počasni naziv slavna.
Ofanziva VRS kulminaciju je doživjela 26. decembra kada su odbijeni napadi na pravcu Konjsko brdo - Velika bukvica - Kremenjača. U 14:00 27. decembra branioci su primorani povući se na rezervni položaj nakon napada VRS u rejonu Kruševa i Kremenjače pravcem Gornje Kruševo - Groblje - Donje Kruševo. U kontranapadu narednog dana vraćene su početne linije odbrane, a uništen je i tenk T-55 uz nanesene velike gubitke neprijatelju u živoj sili. Uporedo s borbenim dejstvima vršeno je inžinjerijsko uređivanje linija.
Ofanziva se nastavila i u januaru 1994. Glavni pravac napada bilo je Kruševo, gdje su jedinice Armije RBiH trpjele velike gubitke. Da bi se odvukla pažnja, vršeni su napadi i po ostalim linijama odbrane. Pad Kruševa omogućio bi VRS da izbije na potez Kruševo - Dolovi i time izađe na putnu komunikaciju Olovo - Sarajevo.
14. januara u 14:00, mješovita brigada iz sastava Hercegovačkog korpusa (po jedan mješoviti bataljon iz sastava 8. hercegovačke motorizovane brigade, 15. hercegovačke pješadijske brigade i 18. hercegovačke lake pješadijske brigade), uz podršku elitne 63. padobranske brigade Vojske Jugoslavije koja je ranije uzela učešća u borbama oko Teočaka, uspijeva probiti linije odbrane Armije RBiH, zauzevši Kruševo na desnom krilu. Tom prilikom iz stroja je izbačen veliki broj boraca Armije RBiH, uključujući i Senahida Bolića Bolu, komandanta 2. bataljona 1. brdske brigade, koji će preminuti od posljedica ranjavanja 22. januara 1994. Novu liniju odbrane "Živiničke ose", koje su na olovsko bojište stigle 12. januara, i jedinice 1. brdske brigade uspostavile su na rubu šume Bjelice. uslijed dejstva haubice 155 mm i višecjevnog bacača raketa iz Krivajevića, branioci se povlače na novu liniju odbrane od Đulovića, preko Vrhova do puta Dolovi - Kruševo. Padom mraka borbe su jenjavale. Palo je i Prgoševo, čime se VRS približila Olovu na 3 km.
U Olovo su, radi stabilizacije linija, 15. januara stigli Vahid Karavelić, komandant 1. korpusa, i Ramiz Šuvalić, zamjenik komandanta 2. korpusa. Tokom tog dana vršene su pripreme na obje strane. Jedinice VRS planirale su zauzimanje Dolova, a nakon toga i Olova. "Ose" dobijaju zadatak da 16. januara iz pravca Prgoševa izvrše napad na Kruševo uz sadejstvo s jedinicama 1. brdske brigade i 1. samostalnog sokolačkog bataljona, te jedinicom Vojne policije 2. korpusa "Balta". U bliskoj borbi u rejonu Kruševa, VRS su naneseni ogromni gubici od kojih se na olovskom bojištu nije oporavila do kraja rata. Daljnja aktivnost VRS ogledala se u neprestanom granatiranju Olova i prigradskih naselja. Nove linije odbrane jedinice Armije RBiH uspostavile su na području Prgoševa. Posljednji napad VRS izvršen je upravo na nove linije odbrane 21. januara. Odbijanjem ovog napada zaustavljena je i operacija "Drina 93" na olovskom bojištu.
Zvorničko-teočansko bojište