Teritorijalna odbrana (TO) bila je, uz Jugoslavensku narodnu armiju (JNA), jedna od dvije komponente Oružanih snaga Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Razvijena je od 1968. i pravno institucionalizirana Zakonom o narodnoj odbrani iz 1969. u okviru koncepcije općenarodne odbrane, prema kojoj se odbrana zemlje zasnivala na djelovanju Oružanih snaga i šire organiziranih društvenih, privrednih i lokalnih kapaciteta.
Za razliku od JNA kao operativne komponente sa stalnim mirnodopskim sastavom, glavnina TO bila je teritorijalno organizirana i razvijala se mobilizacijom. Republike, autonomne pokrajine i općine imale su značajne nadležnosti u njenom organiziranju i pripremanju, ali njihove teritorijalne odbrane nisu bile nezavisne republičke armije. JNA i TO pripadale su jedinstvenim Oružanim snagama i zajedničkom sistemu vrhovnog rukovođenja i komandovanja.
TO je bila namijenjena za djelovanje na cijeloj teritoriji zemlje, samostalno ili zajedno s JNA. Prostorne jedinice bile su prvenstveno vezane za područje na kojem su formirane, dok su manevarske jedinice, uglavnom brigade, mogle djelovati na širem prostoru, uključujući front, vlastitu pozadinu i privremeno zaposjednutu teritoriju.
Od 1990. zajednički sistem TO raspadao se zajedno s političkom i vojnom krizom u SFRJ. Pojedine republičke teritorijalne odbrane pritom su imale različite institucionalne putanje.
Historija
Preteče i razvoj teritorijalne komponente Razvoj Teritorijalne odbrane bio je povezan s iskustvom partizanskog rata 1941–1945. i poslijeratnim razvojem jugoslavenske vojne doktrine. Nakon jugoslavensko-sovjetskog sukoba 1948. ponovo je povećan značaj priprema za rasprostranjeni teritorijalni i partizanski otpor u slučaju napada znatno nadmoćnijeg protivnika.
Tokom 1950-ih teritorijalna komponenta razvijana je unutar šire vojne organizacije, a Doktrina opštenarodnog rata iz 1958. naglašavala je kombiniranje operacija regularnih snaga s rasprostranjenim otporom na teritoriji zemlje. Ustav iz 1963. proširio je odgovornost za odbranu na društveno-političke zajednice, ali TO tada još nije postojala kao zasebna komponenta Oružanih snaga.
Uspostavljanje 1968–1969. Invazija zemalja Varšavskog pakta na Čehoslovačku u augustu 1968. ubrzala je provođenje koncepcije općenarodne odbrane. Jugoslavensko političko i vojno rukovodstvo procijenilo je da postojeća organizacija nije dovoljna za odbranu od moguće intervencije znatno nadmoćnijeg protivnika, pa je tokom druge polovine godine ubrzano organiziranje teritorijalnih snaga i uključivanje republika i lokalnih zajednica u odbrambene pripreme.
Zakonom o narodnoj odbrani iz februara 1969. Teritorijalna odbrana dobila je pravni okvir kao oružana formacija organizirana na cijeloj teritoriji zemlje. Njene jedinice bile su namijenjene za samostalno djelovanje ili djelovanje zajedno s JNA, a TO su prema zajedničkim osnovama organizirale republike, autonomne pokrajine i općine.
TO je tako postala druga komponenta jugoslavenskih Oružanih snaga uz JNA.
Ustavno uređenje i razvoj tokom 1970-ih Ustav SFRJ iz 1974. učvrstio je dvokomponentni sastav Oružanih snaga. Republike, autonomne pokrajine i općine imale su pravo i dužnost organizirati odbranu i Teritorijalnu odbranu na svojoj teritoriji, dok je federacija bila nadležna za organiziranje i pripremanje JNA i osiguravanje jedinstva Oružanih snaga.
Tokom 1970-ih TO se razvila u razgranatu mobilizacijsku organizaciju. Republički i pokrajinski štabovi predstavljali su njen najviši teritorijalni nivo, dok su se ispod njih, zavisno od republike ili pokrajine, nalazili regionalni, okružni, gradski, općinski i drugi štabovi. Jedinice su formirane i u mjesnim zajednicama i organizacijama udruženog rada.
Od sredine 1970-ih odbrambena koncepcija sve se čvršće povezivala s društvenom samozaštitom pod zajedničkim nazivom općenarodna odbrana i društvena samozaštita (ONO i DSZ). Institucionalno povezivanje pojačano je 1979. formiranjem komiteta za ONO i DSZ, koji nisu bili zasebna komponenta Oružanih snaga niti su zamjenjivali štabove TO.
Razvoj tokom 1980-ih Zakon o općenarodnoj odbrani iz 1982. i Strategija oružane borbe iz 1983. zadržali su JNA i TO kao dvije komponente Oružanih snaga i uredili njihov sistem rukovođenja, komandovanja, mobilizacije i ratne upotrebe.
Predsjedništvo SFRJ usvojilo je Strategiju oružane borbe 6. aprila 1983. Dokument je TO određivao kao najširi oblik organiziranog oružanog otpora, raspoređen na cijeloj teritoriji i akvatoriju zemlje, s mogućnošću samostalnog i zajedničkog djelovanja s JNA.
Vojni vrh je tokom prve polovine desetljeća razmatrao promjene sistema rukovođenja i komandovanja. Komandno-štabna ratna vježba Sloga-83 korištena je za provjeru njegovog funkcioniranja, a tokom 1984–1986. pripremana su rješenja na kojima će se zasnivati reorganizacija Jedinstvo.
Reorganizacija „Jedinstvo“ Predsjedništvo SFRJ potpisalo je 6. februara 1987. odluku o dogradnji sistema rukovođenja i komandovanja Oružanim snagama. Reorganizacija koja je uslijedila poznata je kao plan Jedinstvo.
Reorganizacijom je izmijenjen vojno-teritorijalni i operativni sistem, povećana uloga korpusa i novih strategijsko-operativnih komandi, a prostor Jugoslavije organizacijski je snažnije povezan kao jedinstveno ratište. Pojam vojišta odnosio se na strategijski prostor i ratni nivo komandovanja, dok su mirnodopske vojno-teritorijalne komande prolazile kroz više organizacijskih promjena tokom pojedinih faza Jedinstva.
Generalštab JNA preimenovan je 1. oktobra 1987. u Generalštab Oružanih snaga SFRJ.
Promjene su zahvatile i operativni položaj TO. Novi sistem predviđao je da Vrhovna komanda u ratu u pravilu rukovodi republičkim i pokrajinskim štabovima TO preko komandi vojišta, uz mogućnost neposredne veze pojedinih štabova s Vrhovnom komandom u određenim strategijskim okolnostima. Studija Prve uprave Generalštaba Oružanih snaga iz marta 1989. tretirala je komandante republičkih i pokrajinskih TO kao operativno podređene komandama vojišta.
TO time formalno nije prestala biti zasebna komponenta Oružanih snaga niti su ukinute ustavne nadležnosti republika i pokrajina u njenom organiziranju i pripremanju. Marijan reorganizaciju tumači kao centralizaciju sistema kojom je smanjen raniji utjecaj republičkih i pokrajinskih organa na operativnu upotrebu TO.
Smanjenje sastava i premještanje naoružanja 1987–1990. Reorganizacija je bila praćena smanjivanjem sastava TO, ukrupnjavanjem dijela jedinica i promjenama odnosa između prostorne i manevarske strukture. Obim tih mjera razlikovao se među republikama i pokrajinama.
Za SR Bosnu i Hercegovinu dokumentirano je da je Predsjedništvo SRBiH 16. oktobra 1987. prihvatilo smanjenje ratnog sastava TO na približno 5% stanovništva republike. Oko 95% planiranog smanjenja trebalo je provesti u prostornoj strukturi, prvenstveno u sastavima mjesnih zajednica i organizacija udruženog rada.
Planom Jedinstvo-2 iz 1989. predviđeno je daljnje smanjivanje TO tokom prve polovine 1990-ih. U SRBiH ratna popuna iznosila je 198.368 pripadnika krajem 1989, a 138.031 krajem 1990, pri čemu je najveći dio smanjenja zahvatio prostorne jedinice. Ti podaci odnose se na jednu republičku TO i ne predstavljaju stanje cijelog sistema.
Smanjenje sastava bilo je povezano i s predajom naoružanja koje je prema novim formacijama proglašavano viškom. U SRBiH je tokom 1988. i 1989. JNA predano oko 33.000 cijevi starijeg pješadijskog naoružanja, a dodatne predaje planirane su za 1990. Taj proces bio je odvojen od šire akcije premještanja naoružanja TO u maju 1990.
Premještanje naoružanja u maju 1990. Generalštab Oružanih snaga SFRJ sredinom maja 1990. pokrenuo je premještanje naoružanja TO iz skladišta koja nisu bila pod neposrednom kontrolom JNA u objekte koje je ona kontrolirala. Izvori se razlikuju u pogledu prethodnog odobrenja cijelog Predsjedništva SFRJ. Borisav Jović kasnije je tvrdio da je akcija provođena na osnovu odluke Predsjedništva, dok je Janez Drnovšek tvrdio da o planu nije bio obaviješten.
U Sloveniji je naredba za preuzimanje oružja izdana 15. maja, a nove republičke vlasti zaustavile su predaju u dijelu općina. Spor oko naoružanja dodatno je pogoršao odnose između slovenske TO i JNA.
U Bosni i Hercegovini akcija je provođena od 16. maja do 13. juna 1990. Zalihe jedinica TO formiranih u radnim organizacijama u toj fazi nisu bile obuhvaćene i ostale su u fabričkim skladištima.
U dokumentaciji RŠTO SRBiH postupak je označavan kao akcija „sigurnijeg obezbjeđenja” naoružanja i municije, dok se u dijelu historiografije opisuje kao razoružavanje TO.
Raspad sistema 1990–1992. Od 1990. zajednički sistem TO više se nije razvijao jedinstveno. Promjene republičkog zakonodavstva, slabljenje saveznih institucija i oružani sukobi doveli su do različitih institucionalnih putanja republičkih i pokrajinskih teritorijalnih odbrana.
Slovenija Nakon sukoba oko naoružanja 1990. slovenske vlasti nastavile su uspostavljati efektivnu kontrolu nad TO. U tom procesu nastala je i Manevarska struktura narodne zaštite, koja je povezivala dio ljudstva TO, organa unutrašnjih poslova i milicije.
Republičkim Zakonom o odbrani od 6. aprila 1991. uređena je daljnja reorganizacija. Od 1. juna dotadašnja 62 općinska štaba preustrojena su u 26 područnih štabova; sistemom je rukovodio Republički štab TO, ispod kojeg je djelovalo sedam pokrajinskih štabova.
Nakon proglašenja nezavisnosti Slovenije TO je zajedno s policijom učestvovala u sukobu s JNA. Poslije prekida borbi donesena je odluka o povlačenju JNA, provedena tokom perioda od augusta do oktobra 1991.
Hrvatska U Hrvatskoj je tokom 1990. došlo do spora između novih republičkih vlasti i komandnog vrha postojeće TO oko nadležnosti nad Republičkim štabom. Izmjenama republičkog zakonodavstva hrvatske vlasti nastojale su povećati odgovornost komandanta TO republičkim organima, ali promjene nisu u potpunosti provedene.
Nakon što je JNA u maju 1990. preuzela najveći dio hrvatskih arsenala TO, nove hrvatske oružane snage tokom 1991. razvijane su prvenstveno kroz policiju i Zbor narodne garde.
Na područjima pod kontrolom pobunjenih Srba dijelovi nekadašnje prostorne organizacije TO Hrvatske razvijali su se u zasebne teritorijalne formacije. Štefančić za Banovinu i Kordun navodi da je tamošnja srpska TO neposredno proizašla iz prostorne strukture TO Republike Hrvatske te da je u septembru 1991. imala pet općinskih štabova i 16 odreda. Od 19. oktobra jedinice TO na tom području bile su operativno podređene Komandi 1. operativne grupe JNA.
Bosna i Hercegovina Tokom 1991. i početkom 1992. jedinstveno funkcioniranje TO SRBiH postepeno je slabilo. Lokalni štabovi i jedinice djelovali su u različitim političkim i komandnim okolnostima, a na područjima pod kontrolom srpskih političkih struktura formirane su zasebne teritorijalne organizacije povezane s JNA.
Marko Attila Hoare opisuje TO SRBiH kao zajedničku institucionalnu osnovu iz koje su, kroz različite političke i organizacijske procese, proizašli sastavi kasnije uključeni u Armiju Republike Bosne i Hercegovine (ARBiH), Vojsku Republike Srpske (VRS) i Hrvatsko vijeće odbrane (HVO). Oblici njihovog institucionalnog kontinuiteta nisu bili jednaki.
Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine 8. aprila 1992. ukinulo je dotadašnji Republički štab TO i osnovalo Štab Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine, koji je preuzeo komandovanje nad podređenim štabovima i jedinicama uz zadržavanje njihove dotadašnje formacije i strukture.
Uredbom sa zakonskom snagom o Oružanim snagama od 20. maja predviđena je ARBiH, a do njenog organiziranja funkciju Armije obavljala je TO RBiH. Odlukom Predsjedništva od 4. jula Armija je stavljena u funkciju, čime je TO RBiH prestala postojati kao zasebna organizacija.