Nekropole stećaka u Konjicu sadrže nadgrobnike iz istorije Bosne i Hercegovine u srednjem vijeku

Prema statistici Šefika Bešlagića područje konjičke opštine – sa 3018 registriranih spomenika – spada u teritorije koje imaju najveći broj stećaka u Bosni i Hercegovini. Prema formi izrade najbrojniji su sanduci, dok su sljemenjaci i ploče gotovo podjednako zastupljeni. Način grupiranja stećaka omogućavaju da se na terenu prate i dokumentiraju važne historijske pojave, procesi i odnosi. Po smještaju velikih nekropola mogu se pouzdano ubicirati centri nekadašnjih kultnih i političkih zajednica. Također, po smještaju srednje veličine nekropola, mogu se pratiti procesi razvoja tzv. rodovskih sela, dok se kod manjih grupa prati odraz intenzivne feudalizacije i socijalnog diferenciranja, kada se pojedini rodovi više ne ukapaju sa susjedima, već se izdvajaju i stvaraju porodične nekropole.

U Prostornom planu Bosne i Hercegovine do 2000. godine, na području Konjica, kao spomenik III kategorije uvršteno je 69 lokaliteta nakropola sa stećcima (3018 stećaka) bez preciznije identifikacije.

Opis

Stećci u Parku na Vardi

U sklopu Parka na Vardi ispod Društvenog doma u Konjicu, nalazi se nekoliko arheoloških nalaza, koji su doneseni sa područja koje je danas prekriveno vodama Jablaničkog jezera.Šefik Bešlagić - Stećci u dolini Neretve Među njima su 1 stećak sa Memidžanovog groblja i 1 kod željezničke stanice u Lisičićima i 3 stećka kod Gošića hana u Ostrožcu. Svi su bogato ukrašeni prikazima kola, scena lova i brojnim ukrasima (rozeta, pravougaonik, krst, svastika,...).

Nekropole stećaka Poljice

Nekropole nalaze se u neposrednoj blizini ljetnog stočarskog naselja Poljice, na planini Visočica, 25 km. zračne linije od Konjica.

Nekropola Poljice - Veliko jezero sadrži 49 stećka, (33 ploče, 10 sanduka i 6 sljemnjaka).

Nekropola Poljice - Dolovi sadrži 52 stećka, (24 ploče, 22 sanduka, 2 sljemenjaka i 4 krstače).

Dva stećka u Razićima Na lokalitetu “Gromile“ u zaseoku Račica, naselje Razići, smještena su dva stećka u formi sljemenjaka. Karakteristični su po tome što ne spadaju u grupu niskih sljemenjaka, koji se prema postolju sužavaju. Navedeni stećci su rađeni tako da su izuzetno visoki, uski i prema postolju se proširuju. Jedan od stećaka je rađen sa duplim ili udvojenim postoljem, što je rijedak slučaj za područje konjičke općine.

Dva stećka u naselju Krupac Nekropola sa stećcima nalazi se u blizini Glavatičeva, u selu Krupac, na lijevoj obali Neretve, udaljenom od centra Konjica 22 km zračne linije u pravcu jugoistoka. Nekropolu čini jedna ploča i jedan sanduk, ukrašen motivom polumjeseca i pravougaonika. Obrasli su travom i šibljem pa se ploča i ne vidi.

Dva stećka u naselju Lađanica Na nekropoli, u blizini Glavatičeva, na desnoj obali Neretve, evidentirana su dva stećka: sanduk i ukrašeni, visoki sljemenjak s postoljem. Sljemenjak je ukrašen s obe uže bočne strane, istim motivom dvostruke spirale i cik-cak vrpcom, koje su plastično klesane. Stećci su obrasli niskim raslinjem, šibljem i biljnim organizmima (mahovinom i lišajevima) i dosta su oštećeni: sljemenjak - površinske pliće i dublje pukotine, a sanduk je gotovo amorfan.

Nekropole u naselju Odžaci Lokalitet današnjih Odžaka u srednjem vijeku nalazio se u Zagorskoj župi. U poveljama se spominje kao Bjelimići, sa tvrđavom Veletin. Pripadao je humskom velikašu Juraju Čemeroviću, koji je bio u službi hercega Stjepana. Poslije osmanlijske okupacije Bosne područje je u timaru begova Šurkovića pod nazivom Odžaci.

Na sjednici komisije za očuvanje nacionalnih spomenika održanoj 20. do 26. marta 2009. godine, dvije nekropole u selu Odžaci proglašene su za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. Odžaci su udaljeni od Konjica oko 27 km zračne linije u pravcu jugoistoka.

Nekropola na lokalitetu Česmina Glava sadrži 68 stećaka (63 sanduka i 5 sljemenjaka). Stećci su dobro obrađeni, svi su neukrašeni i nalaze se u lošem stanju. Prekriveni u većoj mjeri biljnim organizmima (mahovinom i lišajevima) koja razara strukturu istih.

Nekropola na lokalitetu Gradić sadrži 100 stećaka (98 sanduka i 2 sljemenjaka). Obrada stećaka je neujednačena, sa tordiranom vrpcom, frizom od povijene lozice s trolistom i dvostrukim spiralama. Orijentirani su u pravcu istok-zapad u nizovima. Stećci su u lošem stanju, obrasli travom i mahovinom.

Nekropola Ježeprasina sadrži oko 130 stećaka. Navedene nekropole su u krugu od jednog kilometara zračne linije, a između njih, nalazi se po nekoliko stećaka u manjem broju ( osamljeni ili do četiri stećka).

Nekropola Dolovi, po izvještaju Vjenceslava Radimskog imala je trideset osam (38) ploča i šest (6) sljemenaka. Neki su ukrašeni likovima ljudskih i životinjskih glava. Okrenuti su u pravcu zapad-istok.

Nekropola Doljani, na lokalitetu Križevac sadrži grupu od petnaest (15) stećaka, (dvanaest sanduka i tri sljemenaka). Orijentisani su u pravcu sjeverozapad-jugoistok.

Nekropola Luka, na lokalitetu Krinjača nedaleko od kuća Brkan ispod golog brda, sadrži jedanaest (11) stećaka (šest sanduka i pet sljemenaka), postavljeni u pravcu zapad-istok.

Nekropola Ocrkavlje, neposredno ispod ruševina srednjovjekovnog grada Veletina, nalazi se nekropola od preko stotinu (100) stećaka. Po obliku su svi sanduci osim jednog koji je sljemenak. Po bilješkama Marka Hrgića godine 1897, ovdje je bilo stotinu dvadeset tri (123) stećka. Po istoj bilješci, 1897. godine na području Bjelimića izbrojano je 1113 stećaka.

Nekropole u selo Mokro nalaze se na četiri lokacije: lokalitet u blizini kuće porodice Bilić, sa grupom od četrnaest (14) stećaka u obliku sanduka. Postavljeni su u pravcu zapad-istok. lokalitet udaljen od predhodnog oko 100 metara, na omanjem brežuljku gdje se nalazi grupa od petnaest (15) stećaka. lokalitet harem-groblje u kome se nalazi dvadeset četiri (24) stećka (dvadeset tri sanduka i jedan sljemenak). lokalitet na Čaljinom grebu nalaze se tri (3) stećka i to: sanduk, sljemenak i krst.

Stećak na Golom brdu je usamljeni stećak - sljemenjak s postoljem, lijepo obrađen.

Nekropola Slatinica, na lokalitetu Vlat sadrži grupu od šest (6) stećaka (pet sanduka i jedan sljemenak).

Nekropola Sopot, u predjelu Visočice je nekropola od četrdeset tri (43) stećka (četrdeset dva sanduka i jedan sljemenak).

Nekropola Gračani Na lokalitetu Gračani, neposredno pored puta za Striježevo, nalazi se nekropola na kojoj su se ranije nalazila 22 stećka. Pošto je nekropola smještena na pješčanom uzvišenju koje se eksploatiše dugi niz godina, došlo je do pomjeranja pa čak i nestajanja polovine broja stećaka, tako da danas na lokalitetu postoji svega 11 nadgrobnika. Stećci su neukrašeni sanduci.

Nekropole u Argudu

U široj okolini Konjica, u ranije doba srednjeg vijeka, postojali su župa Neretva, dio župe Zagorja (kraj oko Bjelimića) i dio Komske župe (kraj oko Glavatičeva). Polovinom XI vijeka, župa Neretva bila je priključena bosanskoj državi. Otada do dolaska bana Tvrtka I na vlast 1353. godine imala je poseban status u srednjevijekovnoj bosanskoj državi. Oko polovine XIV. stoljeća u župi Neretvi može se pratiti intenzivnija ekonomska i politička aktivnost bosanskih vladara. Početkom XV. stoljeća, 1404. godine, župa je podijeljena. Bosanski dio župe Neretve (na desnoj obali rijeke), pripao je "Kraljevoj zemlji", a humska Neretva i Kom feudalnoj oblasti Kosača – kasnijoj Hercegovini.

Bjelimići su ulazili u sastav župe Zagorje, a čitavim područjem gospodarila je vlastelinska porodica Čemerovića. Samo naselje Argud se razvilo na jednom od takozvanih Vlaških puteva koji je korišten za kretanje polunomadskih stočara uglavnom Vlaha, koji su naseljavali šire područje planine Velež. Ova praksa ljetnog boravka stočara iz Podveležja na području Bjelimića zadržala se do danas.

Osmanska vojska pod vodstvom Isa-bega Isakovića osvojila je ove krajeve 1465. god. odine 1469. Bjelimići su u sastavu Neretvanskog kadiluka, koji je postojao sve do kraja XVI. stoljeća. U ovom periodu Osmani su na prostoru Bjelimića formirale timar, koji je dodijeljen porodici Šurkovića.

Iz perioda srednjeg vijeka u Argudu, udaljenom od centra Konjica oko 30 km zračne linije u pravcu sjeverozapada, je sačuvano nekoliko nekropola, koje karakteriziraju masivnost stećaka, pretežno sanduka, zastupljenost različitih oblika (ploča, sanduk, sljemenjak, stub) te kvalitet i raznovrsnost njihovih ukrasnih motiva.

Na sjednici komisije za očuvanje nacionalnih spomenika održanoj 3. do 5. marta 2015. godine, tri nekropole u selu Argud proglašene su za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.

Nekropola na lokalitetu Muzge sadrži 21 stećak i 19 nišana. Na lokalitetu Muzge nalazi se 21 nadgrobnik (19 sanduka, 2 sljemenjaka, ukrašeno je 5 stećka) i 19 nišana. Motivi zastupljeni na stećcima su: polumjesec, rozeta tordirana traka, kružni vijenac, loza sa trolistom križ i plastične trake. Značaju ovog lokaliteta doprinose i nišani, od kojih su dva natpisima datovani u drugu polovinu 18., odnosno u početak 19. stoljeća. Oni predstavljaju svjedočanstvo o kontinuitetu korištenja i poštovanja kultnog mjesta umrlih od srednjeg vijeka do posljednjih stoljeća osmanske vladavine.

Nekropola na lokalitetu Jesenice sadrži 26 stećaka; 22 ploče, 2 sanduka, 1 stub sa prevrnutim postoljem. Na prednjoj strani je oštećeno reljefno ispupčenje koje je predstava ljudske figure koja ima antičke paralele. To su rimske grobne stele na kojima se javlja glava gorgone.

Nekropola na lokalitetu Kunja sadrži 110 stećaka (3 sljemenjaka, 107 sanduka).

Nekropola Biskup

Nalazi se u naselju Glavatičevo, koje je u XIV vijeku pripadalo bosanskom vlastelinu Radiču Sankoviću. Proglašena je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine Istovremeno je i na listi 30 srednjovjekovnih nekropola stećaka koje su 2016. godine proglašene Svjetskom baštinom UNESCO-a. Sastoji se od 172 stećka i velikog broja grobova bez spomenika.

Nekropola Razići Naselje Razići je od grada Konjica udaljeno oko 20 km zračne linije u pravcu jugoistoka, neposredno uz samu desnu obalu rijeke Neretve. Na lokalitetu “Crkvina“, smještena je nekropola sa 104 stećka (103 ploče/sanduka i 1 sljemenjak) i ostaci srednjovjekovne crkve i proglašeni su za nacionalni spomenik. Stećci su većinom ploče, manji broj sanduka i nekoliko sljemenaka. Ukrašen je manji broj. Na jednoj ploči koja je služila kao nadgrobni spomenik izrađena je ljudska glava, čiji likovni elementi potvrđuju da se ova skulptura datira nakon XII vijeka. Grob ispod ploče sa ljudskom glavom zidan je po starijem običaju, bez sarkofaga i bez kamenih ograda.

Crkva Arheološkim iskopavanjima iz 1956. godine, pronašeni su temelji crkve građene u rustičnom romanskom stilu u drugoj polovini XII ili u prvoj polovini XIII vijeka. Niše sa relikvijama, klupe u apsidi sa dvostrukim krstom na gornjoj površini, kao i historija Župe Kom, potvrđuju da je crkva korištena za obavljanje pravoslavnog hrišćanskog obreda. Dijelovi portala pokazuju da je crkva do krova bila zidana kamenom. Nadvratnik i dovratnik imaju karakteristike renesanse iz XV v., koji su naknadno uzidani. Prema nađenim dijelovima pilastra, pluteja i tranzena zaključuje se da je u prezbiteriju bila ograda (septum) od kamena, rustično obrađenog. Izgled stećaka i način pokopavanja mrtvih na ovom lokalitetu upućuju na zaključak da je ova nekropola starija nego ostale u bližoj okolini Razića, naročito od nekropole u Biskupu kod Glavatičeva. Pjevčeva glavica u desnoj niši, kao i etimologija riječi Razići mnogo govore o starosti crkve i lokaliteta. Renesansni dijelovi portala, kao i činjenica da u crkvi nije bilo grobova uz druge indicije, potvrđuju da crkva nije srušena prije propasti srednjovjekovnog bosanskog kraljevstva.

Nekropole u Vrbljanima