Teritorijalna odbrana Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine (TO SRBiH) bila je republička organizacija Teritorijalne odbrane u Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini i sastavni dio Oružanih snaga SFRJ. Njena izgradnja počela je u januaru 1969, kada je počeo djelovati Glavni štab narodne odbrane SRBiH.

TO SRBiH bila je pretežno teritorijalna i mobilizacijska organizacija. Republički i lokalni organi organizirali su je i pripremali, dok se njena vojna upotreba odvijala unutar jedinstvenog sistema rukovođenja i komandovanja Oružanim snagama SFRJ. Prema stanju od 1. jula 1985, u njenim štabovima, jedinicama i ustanovama bilo je raspoređeno 314.016 pripadnika.

Od 1987. provedena je reorganizacija povezana s planom Jedinstvo, uz znatno smanjenje ratnog sastava. Između 1988. i 1990. smanjivani su broj jedinica i ratna popuna, a velik dio naoružanja predan je ili premješten u objekte pod kontrolom Jugoslavenske narodne armije (JNA).

Tokom 1991. i početkom 1992. raspadala se jedinstvena komandna struktura TO u Bosni i Hercegovini. Dana 8. aprila 1992. dotadašnji Republički štab TO ukinut je i formiran Štab Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine, koji je preuzeo dio postojeće komandne i organizacijske infrastrukture.

Historija

Uspostavljanje Jugoslavenska koncepcija širokog oružanog otpora razvijala se od kraja 1950-ih. Uz JNA, u odbranu su trebali biti uključeni stanovništvo, privreda i društvene organizacije. Tokom 1960-ih ta je zamisao postupno ugrađivana u sistem odbrane, a intervencija država Varšavskog pakta u Čehoslovačkoj u augustu 1968. ubrzala je njegovu reorganizaciju.

Dio teritorijalnih jedinica i mjesnih komandi izdvojen je 1968. iz organizacije JNA i prenesen republikama. Time je počelo stvaranje Teritorijalne odbrane kao zasebne komponente Oružanih snaga SFRJ.

U Bosni i Hercegovini je u januaru 1969. počeo djelovati Glavni štab narodne odbrane SRBiH, što Šadinlija navodi kao početak institucionalne izgradnje Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine. Savezni pravni okvir uspostavljen je Zakonom o narodnoj odbrani iz februara iste godine.Zakon o narodnoj odbrani, „Službeni list SFRJ“, br. 8/1969, 19. februar 1969.

Razvoj tokom 1970-ih Ustavne i zakonske promjene u prvoj polovini 1970-ih proširile su ulogu republika, općina, mjesnih zajednica i organizacija udruženog rada u pripremama za narodnu odbranu. Ustav SRBiH iz 1974. određivao je Teritorijalnu odbranu kao dio jedinstvenih Oružanih snaga SFRJ i kao jedinstven sistem organiziran na republičkom i općinskom nivou.Ustav Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine, „Službeni list SRBiH“, br. 4/1974, čl. 255–260.

TO SRBiH se tokom desetljeća znatno proširila. Krajem 1975. imala je 113 štabova, 132 partizanska odreda i brigade i 2.047 drugih jedinica, s ukupno 141.586 raspoređenih pripadnika.

Organizacija se širila naročito na lokalnom nivou. Općine, mjesne zajednice i organizacije udruženog rada učestvovale su u organiziranju, popuni i materijalnom osiguravanju svojih dijelova TO.

Razvoj tokom prve polovine 1980-ih TO SRBiH je sredinom 1980-ih dostigla najveću brojnost. Prema stanju od 1. jula 1985., u štabovima, jedinicama i ustanovama bilo je raspoređeno 314.016 pripadnika. Prema Šadinliji, bila je najbrojnija republička teritorijalna odbrana u Jugoslaviji.

Postojali su Republički štab, devet okružnih štabova, Gradski štab TO Sarajevo i 109 općinskih štabova, uz nekoliko stotina štabova na nižim nivoima. Manevarski dio imao je 26 partizanskih brigada, dok su brojčano dominirale jedinice mjesnih zajednica i radnih organizacija.

Broj od 314.016 odnosio se na ratnu popunu, a ne na stalni mirnodopski sastav.

Reorganizacija „Jedinstvo“ Promjene u TO SRBiH u drugoj polovini 1980-ih bile su dio reorganizacije Oružanih snaga SFRJ poznate kao plan Jedinstvo. Predsjedništvo SFRJ je 6. februara 1987. donijelo odluku o promjenama sistema rukovođenja i komandovanja Oružanim snagama.

Dotadašnji strategijsko-operativni sistem zasnovan na armijama zamijenjen je organizacijom s komandama vojišta i korpusima kao osnovnim operativnim sastavima Kopnene vojske.

Šadinlija navodi da je najveći dio TO SRBiH u novoj ratnoj organizaciji bio operativno vezan za Sjeverno vojište, dok su pojedini rubni dijelovi Republike pripadali područjima Sjeverozapadnog i Vojnopomorskog vojišta. Republičke i lokalne nadležnosti za organiziranje i pripremanje TO time nisu formalno ukinute.

Nova rješenja zahvatila su i manevarske jedinice. Partizanske brigade TO trebale su se u ratu ili neposrednoj ratnoj opasnosti, zavisno od operativne situacije, uključivati u sastave korpusa ili samostalnih divizija JNA.

Smanjenje sastava Predsjedništvo SRBiH je 16. oktobra 1987., na osnovu stavova Predsjedništva SFRJ donesenih na preporuku vojnog vrha, prihvatilo smanjenje Teritorijalne odbrane na približno 5% stanovništva Republike.

Oko 95% planiranog smanjenja trebalo je provesti u prostornoj strukturi, prvenstveno među štabovima i jedinicama mjesnih zajednica i organizacija udruženog rada. Preostalih oko 5% odnosilo se na manevarsku strukturu.

Glavnina prvog smanjenja provedena je 1988. Broj formacijskih mjesta pao je sa 293.603 na 201.129, a stvarna ratna popuna sa 292.024 na 202.693 pripadnika. Ukinuta je 781 ratna jedinica.

Naredne godine nije bilo smanjenja sličnog obima. Na kraju 1989. TO SRBiH imala je 198.368 raspoređenih pripadnika.

Generalštab Oružanih snaga je u augustu 1989. pokrenuo fazu Jedinstvo-2, koja je predviđala daljnje smanjenje mirnodopskog i ratnog sastava u periodu 1990–1995. Prije nego što je provedena, u oktobru 1990. donesena su rješenja označena kao Jedinstvo-3.

Do kraja 1990. broj ratnih jedinica smanjen je sa 3.453 na 2.050, a broj rejonskih štabova sa 293 na 164. Preostali štabovi u mjesnim zajednicama i radnim organizacijama bili su ukinuti. Broj jedinica mjesnih zajednica pao je sa 1.428 na 756, a jedinica radnih organizacija sa 813 na 237. Ratna popuna smanjena je na 138.031 pripadnika.

Predaja i premještanje naoružanja Smanjenje ratne organizacije pratilo je povlačenje dijela naoružanja. Tokom 1988. i 1989. JNA je predano oko 33.000 cijevi pješadijskog naoružanja starijih modela s pripadajućom municijom, koje je nakon organizacijsko-formacijskih promjena evidentirano kao višak.

Do kraja aprila 1990. po istoj osnovi bila je planirana predaja još oko 48.500 cijevi pješadijskog naoružanja i približno 200 artiljerijskih oruđa.

Od tih predaja razlikovala se opća akcija premještanja naoružanja TO u maju 1990. Hoare naredbu Generalštaba datira na 14. maj, dok dokumentacija RŠTO SRBiH pokazuje da ju je komandant Republičkog štaba s pratećim uputstvima primio 16. maja 1990.

Komandant RŠTO potom se sastao s komandantima nadležnih korpusa JNA i okružnih štabova TO. O naredbi je obaviješten predsjednik Predsjedništva SRBiH Obrad Piljak, dok su komandanti okružnih štabova dobili uputstvo da o njenom provođenju ne obavještavaju općinske organe vlasti.

Na područjima sedam okružnih štabova i Gradskog štaba TO Sarajevo premještanje je provedeno od 18. do 23. maja. Na područjima Bihaća i Banje Luke završeno je 13. juna 1990.

Dokumentacija RŠTO postupak je nazivala akcijom „sigurnijeg obezbjeđenja naoružanja i municije TO SRBiH”, dok ga Šadinlija u historiografskoj analizi opisuje kao razoružavanje.

Naoružanje jedinica TO u radnim organizacijama u početku nije bilo obuhvaćeno akcijom i ostalo je u njihovim skladištima. Nakon ukidanja dijela tih jedinica naređeno je da se njihovo naoružanje, municija i druga materijalna sredstva povuku u skladišta općinskih štabova.

Politička kriza i fragmentacija Nakon višestranačkih izbora 1990. TO SRBiH djelovala je u uslovima sve dublje političke krize u Jugoslaviji. Komandant Republičkog štaba tokom 1991. bio je general Drago Vukosavljević.

Rat u Hrvatskoj neposredno je utjecao i na Bosnu i Hercegovinu. JNA je tokom druge polovine 1991. koristila njenu teritoriju za mobilizaciju, popunu i operacije prema Hrvatskoj, dok su republičke vlasti sve otvorenije osporavale uključivanje stanovništva Bosne i Hercegovine u taj sukob.

Predsjedništvo SRBiH je 21. septembra 1991. zatražilo povlačenje rezervista iz Srbije i Crne Gore s teritorije Bosne i Hercegovine i omogućilo općinama da, uz njegovu saglasnost, provedu djelimičnu mobilizaciju svojih jedinica TO.

Slabljenje komandne hijerarhije Od jeseni 1991. odnosi između Republičkog, okružnih i općinskih štabova sve su više zavisili od lokalnih političkih i sigurnosnih prilika. Među glavnim sporovima bilo je raspolaganje naoružanjem TO koje se od 1990. nalazilo u objektima pod kontrolom JNA.

Općinski štabovi TO u Žepču i Zavidovićima u oktobru 1991. tražili su povrat naoružanja iz skladišta JNA, a do oružja su nastojali doći i članovi Okružnog štaba u Doboju. Komandant Općinskog štaba TO Bosanski Brod predao je dio materijalnih sredstava JNA. U Glamoču je komandant TO preuzeo oružje iz skladišta JNA bez znanja nadređenog Okružnog štaba u Livnu i podijelio ga lokalnom srpskom stanovništvu.

Jovan Divjak, tada komandant Okružnog štaba TO Sarajevo, odobrio je predaju naoružanja Općinskom štabu TO Kiseljak, nakon čega ga je Republički štab razriješio dužnosti.

Krajem 1991. Republički štab ponovo je tražio predaju dijela teškog naoružanja. Gradski štab TO Sarajevo odbio je predati dio protivavionskog naoružanja, nakon čega je JNA angažirana u njegovom preuzimanju.

Paralelne srpske teritorijalne strukture Na područjima pod kontrolom srpskih političkih struktura tokom druge polovine 1991. razvijala se zasebna teritorijalna organizacija. U okviru srpskih autonomnih oblasti formirani su lokalni i regionalni sastavi TO koji više nisu bili pod efektivnom kontrolom republičke komandne vertikale.

Generalštab JNA je 30. decembra 1991. izdao naredbu koja je omogućila naoružavanje srpskih jedinica TO u Bosni i Hercegovini. Za njihovo opremanje korištene su zalihe JNA, uključujući dio oružja ranije preuzetog od bosanskohercegovačke TO.

Patriotska liga i druge odbrambene strukture Tokom 1991. razvijala se i Patriotska liga (PL), vojna organizacija povezana sa SDA. U drugoj polovini godine uspostavljala je vlastitu mrežu regionalnih i lokalnih struktura. Odnosi između PL i službene TO razlikovali su se među područjima i nisu bili zasnovani na jedinstvenom komandovanju.

U odbrambenim pripremama učestvovali su i dijelovi Ministarstva unutrašnjih poslova, lokalni organi vlasti i druge organizirane grupe. Strukture koje su se razvijale tokom 1991. nisu nastale jednostavnom podjelom postojeće TO na nacionalnoj osnovi.

Slom Republičkog štaba početkom aprila 1992. Početkom aprila 1992. nastavilo se osipanje formalne komandne strukture. Predstavnici TO, Patriotske lige i MUP-a sastajali su se radi koordinacije odbrambenih priprema, dok su lokalni štabovi djelovali u različitim političkim i sigurnosnim okolnostima.

Tokom 5. i 6. aprila 1992. Vukosavljević i dio njegovih saradnika napustili su Republički štab. Preostali pripadnici štaba su 6. aprila donijeli odluku o njegovom suspendiranju.

Početkom aprila jedinstvena komandna vertikala TO SRBiH više nije funkcionirala na cijeloj teritoriji Republike.

Reorganizacija 8. aprila 1992. Predsjedništvo Bosne i Hercegovine je 8. aprila 1992. ukinulo dotadašnji Republički štab Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine i formiralo Štab Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine. Novi štab preuzeo je komandovanje nad podređenim štabovima i jedinicama koje su ostale pod kontrolom republičkih vlasti. Njihova formacija i struktura u početku nisu mijenjane.

Za komandanta TO RBiH imenovan je Hasan Efendić, za načelnika štaba Stjepan Šiber, a Jovan Divjak je naknadno imenovan za zamjenika komandanta. Posljednji komandant dotadašnjeg RŠTO SRBiH bio je Drago Vukosavljević.

Hoare navodi da je 48 od 85 pripadnika starog Republičkog štaba prihvatilo novu strukturu te da su joj se priključili Gradski štab TO Sarajevo i 72 općinska i okružna štaba.