Služba državne bezbjednosti Republike Bosne i Hercegovine (skr. SDB RBiH ili kolokvijalno SDB) bila je primarna, krovna civilna obavještajno-sigurnosna agencija Republike Bosne i Hercegovine tokom perioda rata u BiH (1992–1995). Institucionalno pozicionirana kao poseban sektor unutar Ministarstva unutrašnjih poslova RBiH (MUP RBiH). Nastala je u haotičnim okolnostima disolucije republičkog SDB-a bivše SR BiH, nasljeđujući dio kadrova, infrastrukture i metoda rada bivšeg sistema, ali u radikalno izmijenjenom političkom i sigurnosnom okruženju. Njen rad bio je duboko obilježen dvostrukom prirodom sukoba: s jedne strane, borbom protiv vanjske agresije i unutrašnje oružane pobune, a s druge strane, intenzivnim unutrašnjim političkim previranjima, frakcijskim podjelama unutar bošnjačkog političkog korpusa i kontroverzama oko djelovanja tajnih specijalnih jedinica, od kojih je najpoznatija formacija "Ševe". Godine 1996, uslijed implementacije mirovnog sporazuma i pritiska za reformom sigurnosnog sektora, SDB je transformisan i integrisan u novu Agenciju za istraživanje i dokumentaciju (AID).

Historija Početkom 1990-ih, sigurnosni aparat SR BiH, koji je decenijama bio integrisan u saveznu strukturu Službe državne bezbjednosti (SDB/UDBA), počeo je pucati po etničkim i ideološkim šavovima. Ključni trenutak dogodio se u aprilu 1992, početkom rat u Bosni i Hercegovini. Tadašnji jedinstveni sigurnosni sistem doživio je potpunu fragmentaciju. Veliki broj visokopozicioniranih kadrova srpske nacionalnosti, lojalnih Srpskoj demokratskoj stranci (SDS), napustio je institucije u Sarajevu, odnoseći sa sobom povjerljivu dokumentaciju, šifre i tehničku opremu, te je formirao paralelne obavještajne strukture unutar MUP-a Republike Srpske (Resor državne bezbjednosti - RDB). Sličan proces odvijao se i na teritorijama pod kontrolom HDZ-a BiH, gdje su kadrovi hrvatske nacionalnosti gravitirali ka sigurnosnim organima Hrvatske zajednice Herceg-Bosne (SIS). U takvom vakuumu, SDB RBiH je formalno rekonstituiran od preostalih kadrova – većinom Bošnjaka, Srba i Hrvata koji su ostali vjerni Vladi u Sarajevu. Međutim, služba je od samog početka bila opterećena teškim naslijeđem. Postojalo je duboko nepovjerenje novih političkih elita, prvenstveno iz vladajuće SDA, prema starim profesionalcima iz komunističkog perioda, koje su smatrali ideološki nepodobnim ili potencijalnim saradnicima KOS-a. To je dovelo do stvaranja paralelnih linija komandovanja i postepenog potiskivanja profesionalaca u korist stranački lojalnih kadrova.

Organizacija Iako je SDB formalno bio organizovan kao sektor unutar MUP-a RBiH, podređen ministru unutrašnjih poslova, u ratnoj praksi često je djelovao s visokim stepenom autonomije, ponekad i kao "država u državi". Ključna figura u operativnom smislu bio je podsekretar za državnu bezbjednost, koji je imao direktan pristup Predsjedništvu RBiH. Organizacijska šema bila je prilagođena ratnim uslovima i teritorijalnoj fragmentaciji: Sektor SDB u MUP-u (Sjedište u Sarajevu): Ovo je bio "mozak" službe, zadužen za strateško planiranje, kontraobavještajnu zaštitu institucija, analitiku i koordinaciju. Ovdje su se donosile ključne odluke i obrađivali podaci od vitalnog značaja za odbranu zemlje. Centri službi bezbjednosti (CSB): Zbog blokade komunikacija, regionalni centri (CSB Sarajevo, CSB Tuzla, CSB Zenica, CSB Mostar, CSB Bihać) imali su veliku operativnu samostalnost. Svaki CSB imao je svog načelnika sektora državne bezbjednosti koji je rukovodio lokalnim operacijama. Specijalne jedinice: Unutar ili uz SDB djelovale su posebne, često tajne formacije za specijalne namjene, koje su korištene za najosjetljivije zadatke, uključujući likvidacije, diverzije i specijalno izviđanje. Jedan od najistaknutijih aktera bio je Munir Alibabić, načelnik Sektora državne bezbjednosti u CSB Sarajevo. Alibabić, iskusni obavještajac, došao je u oštar sukob s vrhom MUP-a i dijelom političkog rukovodstva SDA, optužujući ih za formiranje parapolicijskih struktura i nezakonite radnje. Ovaj sukob kulminirao je njegovom smjenom 1994, što je označilo potpunu prevlast politički lojalne struje unutar službe.

Kontroverze Najtamnije poglavlje u historiji SDB RBiH vezuje se za postojanje i djelovanje tajne jedinice poznate kao "Ševe". Osnovana u maju 1992, u najkritičnijim danima odbrane Sarajeva, ova jedinica je formalno predstavljena kao snajperska antiteroristička grupa za posebne namjene pri MUP-u. Međutim, stvarna priroda njenog djelovanja bila je daleko mračnija i kompleksnija. Prema brojnim svjedočenjima i dokazima iznesenim pred Haškim tribunalom i sudovima u Bosni i Hercegovini, "Ševe" su bile pod direktnom, vaninstitucionalnom kontrolom uskog kruga ljudi u samom vrhu SDB-a (uključujući Nedžada Ugljena i Asima Dautbašića) i političkog vrha, potpuno zaobilazeći redovni lanac komandovanja Armije RBiH i policije. Jedinica je korištena za "prljave poslove" koji su se kretali od snajperskog djelovanja po neprijateljskim položajima do politički motivisanih atentata unutar vlastite teritorije. Pripadnici "Ševa", među kojima se isticao Nedžad Herenda, dovođeni su u direktnu vezu s nizom nerazjašnjenim i tragičnih incidenata u opkoljenom Sarajevu. Najozbiljnije optužbe uključuju pokušaj atentata na komandanta Glavnog štaba ARBiH, generala Sefera Halilovića 1993, kada je aktiviranjem eksplozivne naprave poginula njegova supruga i njen brat, te ubistvo sarajevskog para na Vrbanja mostu. Postojanje ovakve jedinice stvorilo je atmosferu straha i nepovjerenja unutar samih branilaca Sarajeva.

Daytonski sporazum i transformacija u AID Potpisivanje Daytonskog mirovnog sporazuma u decembru 1995. donijelo je potrebu za temeljnom reformom sigurnosnog sektora u skladu s novim ustavnim uređenjem. Postojeći SDB, opterećen ratnim naslijeđem i političkom kontrolom, nije mogao nastaviti djelovati u istom formatu. Početkom 1996, uslijedio je proces transformacije. SDB je izdvojen iz okvira MUP-a i konstituiran kao samostalna obavještajna agencija pod nazivom Agencija za istraživanje i dokumentaciju (AID). Iako je cilj ove reforme, barem deklarativno, bio depolitizacija i profesionalizacija službe, AID je u prvim godinama svog postojanja i dalje ostao pod snažnim utjecajem kadrova SDA i ratnih struktura SDB-a. Tek su kasnije reforme obavještajnog sektora, provedene pod pritiskom međunarodne zajednice početkom 2000-ih, dovele do ukidanja entitetskih agencija (AID i SNS) i formiranja jedinstvene državne Obavještajno-sigurnosne agencije (OSA), čime je konačno zatvoreno poglavlje ratnih tajnih službi.

Ključne ličnosti i njihove uloge Alija Delimustafić: Ministar unutrašnjih poslova (1990–1992) koji je nadgledao početnu fazu raspada sistema. Bakir Alispahić: Ministar unutrašnjih poslova (1993–1996) i kasnije prvi direktor AID-a, smatran je ključnom figurom u uspostavljanju političke kontrole nad službom. Munir Alibabić: Načelnik CSB Sarajevo, koji je pokušao očuvati institucionalni okvir službe nasuprot paraobavještajnom djelovanju. Nedžad Ugljen: Podsekretar SDB-a i de facto komandant "Ševa", čije je ubistvo 1996. ostalo jedno od najvećih nerazjašnjenih političkih ubistava u poslijeratnoj BiH, simbolizirajući obračun unutar obavještajnog podzemlja. Asim Dautbašić: Visoki funkcioner SDB-a, često povezivan s koordinacijom specijalnih operacija.

Vidi još Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Bosne i Hercegovine Agencija za istraživanje i dokumentaciju (AID) Obavještajno-sigurnosna agencija Bosne i Hercegovine (OSA) Opsada Sarajeva

Reference

Kategorija:Obavještajne službe Kategorija:Institucije Republike Bosne i Hercegovine Kategorija:Sigurnosne agencije u Bosni i Hercegovini