Psihologija ličnosti je grana psihologije koja proučava ličnost, njen razvoj, strukturu i individualne razlike među ljudima. Predmet njenog istraživanja obuhvata obrasce mišljenja, emocija, motivacije i ponašanja koji oblikuju karakterističan način funkcionisanja pojedinca u različitim životnim okolnostima. Cilj psihologije ličnosti jeste razumijevanje psiholoških procesa koji utječu na formiranje i razvoj ličnosti, kao i objašnjenje razlika među pojedincima u načinu doživljavanja svijeta, emocionalnog reagovanja i ponašanja. U okviru ove discipline proučavaju se stabilne osobine ličnosti, razvojne promjene tokom života, odnos između ličnosti i okoline kao i utjecaj osobina ličnosti na svakodnevno funkcionisanje pojedinca. Pored toga, psihologija ličnosti razvija teorijske modele koji omogućavaju razumijevanje individualnih razlika i predviđanje ponašanja u različitim situacijama.
Termin ličnost potiče od latinske riječi persona, koja je u antičkom teatru označavala masku koju su nosili glumci. U savremenoj psihologiji ličnost se najčešće definiše kao relativno stabilan i organizovan skup psiholoških osobina, obrazaca mišljenja, emocija, motivacije i ponašanja koji utječu na način na koji pojedinac doživljava sebe, druge ljude i okolinu. Ličnost obuhvata emocionalne reakcije, obrasce socijalnog prilagođavanja, vrijednosti, stavove i motive koji usmjeravaju ponašanje u različitim životnim okolnostima.
Iako na ljudsko ponašanje utječu brojni okolinski i situacijski faktori, njihovo djelovanje posreduje se kroz psihološke procese i osobine same osobe. Zbog toga osobine ličnosti imaju značajnu ulogu u načinu na koji pojedinac reaguje na druge ljude, probleme i stresne situacije. Psihologija ličnosti nastoji objasniti na koji način relativno trajne osobine utječu na ponašanje, ali i kako se ličnost mijenja pod utjecajem iskustava i životnih okolnosti.
Gordon Allport azlikovao je dva osnovna pristupa proučavanju ličnosti: nomotetski i idiografski pristup. Nomotetski pristup usmjeren je na utvrđivanje općih zakonitosti i osobina koje su zajedničke većem broju ljudi, dok idiografski pristup naglašava proučavanje jedinstvenih karakteristika i individualnog iskustva pojedinca.
Tokom razvoja psihologije oblikovani su brojni teorijski pravci koji različito objašnjavaju strukturu i razvoj ličnosti. Među najpoznatijim pristupima nalaze se teorije osobina, psihodinamski, humanistički, bihevioristički, biološki, evolucijski i socijalno-kognitivni pristupi. Savremena istraživanja ličnosti uglavnom se zasnivaju na empirijskim metodama, uključujući statističke modele i faktorsku analizu, ali i na razvoju teorijskih objašnjenja ličnosti. Značajno područje primjene psihologije ličnosti predstavlja i psihološko testiranje, odnosno razvoj i primjena testova ličnosti u kliničkoj, obrazovnoj i organizacijskoj praksi.
Filozofske pretpostavke
Mnoge ideje koje su razvijali historijski i savremeni teoretičari ličnosti zasnivaju se na osnovnim filozofskim pretpostavkama. Proučavanje ličnosti ne predstavlja isključivo empirijsku disciplinu, jer pored naučnih metoda uključuje i elemente filozofskog i teorijskog promišljanja, s ciljem objašnjenja ljudskog ponašanja i individualnih razlika. Zbog toga se teorije ličnosti međusobno razlikuju u osnovnim shvatanjima prirode čovjeka, razvoja ličnosti i odnosa pojedinca prema okolini. U okviru ove oblasti posebno se izdvajaju sljedeće kategorije filozofskih pretpostavki oko kojih postoje različita teorijska stanovišta:
″Sloboda nasuprot determinizmu″ odnosi se na pitanje u kojoj mjeri ljudi imaju kontrolu nad vlastitim ponašanjem i u kojoj mjeri su svjesni motiva koji ga oblikuju, nasuprot shvatanju da je ponašanje određeno faktorima izvan individualne kontrole. U okviru različitih teorijskih pristupa, ljudsko ponašanje se objašnjava kroz djelovanje nesvjesnih procesa, utjecaj okoline ili biološke determinante. ″Naslijeđe (priroda) nasuprot okolini (odgoju)″ razmatra u kojoj mjeri je ličnost rezultat genetskih i bioloških faktora, a u kojoj mjeri je oblikovana iskustvima i utjecajem okoline. Savremena istraživanja uglavnom ukazuju na to da su osobine ličnosti rezultat interakcije naslijeđa i okoline. U okviru ove problematike značajan doprinos dao je C. Robert Cloninger, tvorac modela temperamenta i karaktera. ″Jedinstvenost nasuprot univerzalnosti″ odnosi se na pitanje u kojoj mjeri su pojedinci međusobno različiti ili dijele zajedničke psihološke osobine. Gordon Allport, Abraham Maslow i Carl Rogers naglašavali su jedinstvenost pojedinca, dok su bihevioristički i kognitivni pristupi isticali značaj općih principa ponašanja, poput potkrepljenja i samoefikasnosti. ″Aktivna nasuprot reaktivnoj prirodi čovjeka″ razmatra pitanje da li pojedinac prvenstveno djeluje na osnovu vlastite inicijative ili reaguje na vanjske podražaje. Biheviorističke teorije tradicionalno naglašavaju utjecaj okoline, dok humanistički i kognitivni pristupi ističu aktivnu ulogu pojedinca u oblikovanju vlastitog ponašanja. Savremeni teorijski pristupi uglavnom polaze od stava da na ponašanje istovremeno utječu osobine ličnosti i situacijski faktori. ″Optimistički nasuprot pesimističkom pogledu″ odnosi se na pitanje u kojoj mjeri je ličnost podložna promjenama tokom života. Teorije koje naglašavaju ulogu učenja i iskustva uglavnom zastupaju optimističniji stav o mogućnosti promjene i razvoja ličnosti, dok pristupi koji ličnost posmatraju kao stabilnu strukturu češće izražavaju ograničeniji pogled na njenu promjenjivost.
Reference
Vanjski linkovi
The Personality Project – Obimni internet-resurs pod vodstvom Univerziteta Northwestern koji okuplja psihologe iz cijelog svijeta s ciljem prezentovanja savremenih teorija i empirijskih istraživanja ličnosti (en) Psychology, Art of Human Life: Personality – Arhivirana zbirka stručnih članaka i edukativnih materijala posvećenih različitim aspektima psihologije ličnosti (en) Baza podataka "myPersonality" – Arhivirane informacije o projektu Univerziteta u Cambridgeu koji istraživačima nudi pristup velikoj bazi podataka sa milionima detaljnih psihodemografskih profila (en) Personality Theories – Elektronski udžbenik i zbirka eseja prof. dr. C. Georgea Boereeja sa Univerziteta Shippensburg o klasičnim i savremenim teorijama ličnosti (en) Personality: Theory & Perspectives – Arhivirani edukativni portal posvećen teorijama ličnosti i proučavanju individualnih razlika (en) Holland's Types – Stručni priručnik Univerziteta Johns Hopkins o Hollandovom profesionalnom modelu ličnosti i izboru karijere (RIASEC) (en) Personality in Nature, Society and Culture – Integrisani tekst antropološko-psihološke studije o utjecaju prirode, društva i kulture na oblikovanje ličnosti What is Personality Psychology? – Arhivirani stručni pregled organizacije Hogan Assessments koji objašnjava osnove i praktičnu primjenu psihologije ličnosti u poslovnom okruženju (en)
Kategorija:Ličnost Kategorija:Bihevioralne nauke Kategorija:Diferencijalna psihologija Kategorija:Psihologija ličnosti