Primijenjena psihologija predstavlja područje psihologije koje koristi metode, teorije i naučna saznanja psihološke nauke radi rješavanja praktičnih problema povezanih s ljudskim i životinjskim ponašanjem, iskustvom i mentalnim procesima. Njena primjena prisutna je u različitim oblastima društvenog i profesionalnog života, uključujući obrazovanje, zdravstvo, pravo, poslovanje, industriju, ergonomiju, dizajn proizvoda i zaštitu mentalnog zdravlja.

Primijenjena psihologija smatra se jednim od dva velika makro-područja unutar psihologije i obuhvata širok spektar posebnih grana i disciplina. U naučnoj klasifikaciji psihologija se najčešće dijeli na teorijsku (osnovnu) i primijenjenu (aplikativnu) psihologiju. Dok je cilj teorijske psihologije stjecanje novih saznanja i razumijevanje osnovnih zakonitosti ljudskog uma i ponašanja, primijenjena psihologija koristi ta saznanja radi rješavanja konkretnih problema u različitim područjima ljudskog života.

Razvoj primijenjene psihologije doprinio je nastanku brojnih specijaliziranih disciplina koje psihološka saznanja primjenjuju u konkretnim profesionalnim i društvenim kontekstima. Među njima su pedagoška psihologija, savjetodavna psihologija, industrijska i organizacijska psihologija, inženjerska psihologija, psihologija zdravlja na radu, pravna psihologija, školska psihologija, sportska psihologija, psihologija zajednice, neuropsihologija, medicinska psihologija, klinička psihologija, evolucijska psihologija, ergonomija, forenzička psihologija, policijska psihologija i saobraćajna psihologija. Pored ovih disciplina, i brojna druga područja psihologije razvila su svoje primijenjene oblike, poput primijenjene socijalne psihologije i primijenjene kognitivne psihologije.

Granice između pojedinih oblasti teorijske i primijenjene psihologije često nisu strogo određene, jer se teorije, metode i istraživački pristupi međusobno prepliću. Tako psiholozi koji se bave ergonomijom često koriste teorijske modele kognitivne psihologije prilikom proučavanja interakcije između čovjeka, tehnologije i radnog okruženja. Slično tome, primijenjena psihologija ima značajnu ulogu u tretmanu poremećaja ponašanja, pri čemu se koriste različiti eksperimentalni i terapijski pristupi razvijeni unutar više psiholoških disciplina.

Historija

mini|desno|300px|Hugo Münsterberg

Za jednog od osnivača primijenjene psihologije smatra se Hugo Münsterberg, njemačko-američki psiholog koji je imao značajnu ulogu u povezivanju eksperimentalne psihologije s njenom praktičnom primjenom. Studirao je na Univerzitetu u Leipzigu, gdje je pod mentorstvom Wilhelma Wundta stekao doktorat iz psihologije, dok je diplomu medicine stekao na Univerzitetu u Heidelbergu. Tokom ranog profesionalnog rada osnovao je drugu psihološku laboratoriju u Njemačkoj, čime se svrstao među pionire eksperimentalne psihologije u Evropi.

Na poziv Williama Jamesa 1892. dolazi na Univerzitet Harvard, gdje preuzima rukovođenje laboratorijom za eksperimentalnu psihologiju. Iako se 1895. nakratko vratio u Njemačku, već 1897. ponovo dolazi na Harvard kao redovni profesor, gdje je ostao do kraja svoje akademske karijere. Godine 1898. izabran je za predsjednika Američkog psihološkog udruženja (APA).

Početkom 20. vijeka Münsterberg je objavio niz radova o psihologiji svjedočenja, priznanja i sudskih postupaka, koji su kasnije objedinjeni u knjizi On the Witness Stand. Njegovi radovi doprinijeli su razvoju forenzičke i pravne psihologije, ali i širem prihvatanju primjene psihologije u društvenim institucijama. Godine 1908. pri Harvardskom psihološkom laboratoriju osnovan je Odjel za primijenjenu psihologiju, čime je ovo područje dobilo i formalno akademsko mjesto.

Tokom prvih decenija 20. vijeka primijenjena psihologija proširila se na različite oblasti, uključujući obrazovanje, industriju, poslovanje i zdravstvo. Dodatni razvoj uslijedio je tokom Drugog svjetskog rata, kada su psiholozi u Sjedinjenim Američkim Državama angažovani u vojnim i državnim institucijama na poslovima procjene sposobnosti, jačanja morala vojske, propagande i selekcije kadrova. Nakon rata psiholozi su sve više djelovali izvan akademskih ustanova, posebno u zdravstvu, industriji, obrazovanju i javnoj upravi.

Daljnjoj institucionalizaciji ove oblasti doprinijelo je osnivanje Međunarodnog udruženja za primijenjenu psihologiju (IAAP) 1920, prvog međunarodnog naučnog udruženja u području psihologije. Tokom druge polovine 20. vijeka broj studenata i stručnjaka iz oblasti psihologije značajno je porastao, što je doprinijelo razvoju brojnih specijaliziranih grana primijenjene psihologije i njenoj sve široj primjeni u savremenom društvu.

S rastom značaja primijenjene psihologije profesionalna psihološka udruženja počela su organizovati brojne skupove, projekte i inicijative usmjerene na promovisanje društvene uloge psihološke nauke. Tako je 1990. Američko psihološko udruženje (tadašnje Američko psihološko društvo) organizovalo skup pod nazivom Behavioral Science Summit, nakon kojeg je pokrenuta inicijativa Human Capital Initiative. Inicijativa je bila usmjerena na pitanja obrazovanja, produktivnosti na radnom mjestu, zloupotrebe droga, nasilja i zdravlja zajednice. Početkom 21. vijeka Američko psihološko udruženje proglasilo je period od 2000. do 2010. ″Decenijom ponašanja″ (), s ciljem isticanja značaja psiholoških i bihevioralnih nauka u razumijevanju i rješavanju savremenih društvenih problema. Savremena primijenjena psihologija zasniva se na stavu da se psihološke metode i naučna saznanja mogu primijeniti na gotovo sve aspekte ljudskog života i društva, uključujući obrazovanje, zdravstvo, rad, međuljudske odnose, sigurnost i razvoj zajednice.

Primjena

Primijenjena psihologija ima široku primjenu u različitim oblastima društvenog i profesionalnog života i se često pojavljuje kao poddisciplina unutar drugih grana psihologije. Njena svrha jeste primjena naučnih saznanja, teorija i metoda psihologije u razumijevanju, predviđanju i oblikovanju ljudskog ponašanja u konkretnim životnim i radnim okolnostima.

Ova oblast posebno je zastupljena u obrazovanju, industriji, zdravstvu, organizacijskom upravljanju, savjetodavnom radu i kliničkoj praksi. Psihološka saznanja koriste se za unapređenje procesa učenja i poučavanja, procjenu radne sposobnosti, profesionalnu selekciju, povećanje radne efikasnost, pružanje psihološke pomoći i podrške mentalnom zdravlju. Stručnjaci iz oblasti primijenjene psihologije zbog toga djeluju u različitim profesionalnim ulogama, uključujući nastavu, istraživanje, savjetovanje, kliničku praksu i rad u organizacijskom okruženju.

Savremena literatura iz oblasti primijenjene psihologije opisuje veliki broj specijaliziranih poddisciplina i područja praktične primjene psiholoških saznanja u različitim aspektima društvenog i profesionalnog života. U stručnim enciklopedijama i naučnim publikacijama detaljno su predstavljeni postupci, metode i profesionalne prakse karakteristične za pojedine oblasti primijenjene psihologije.

Društvene promjene

Psihološka saznanja i metode primjenjuju se i u području društvenih promjena, posebno u nastojanjima da se utječe na ponašanja i stavove pojedinaca i društvenih grupa u vezi sa savremenim društvenim problemima. U tom kontekstu psiholozi učestvuju u razvoju strategija usmjerenih na promovisanje održivog razvoja i podsticanje ekološki odgovornog ponašanja.

U svrhu promjene ponašanja koriste se različiti pristupi, uključujući edukaciju, širenje informacija, organizovanje društvenih kampanja i društvenih pokreta, kao i mjere javnih politika poput zakonskih regulativa i ekonomskih podsticaja. Posebnu ulogu u tome imaju metode socijalnog marketinga, koje nastoje primijeniti psihološka saznanja radi podsticanja društveno poželjnih oblika ponašanja.

Primijenjena psihologija koristi se i u međunarodnim programima usmjerenim na javno zdravlje i planiranje porodice. Jedan od poznatih primjera odnosi se na korištenje televizijskih programa i medijskih sadržaja za prenošenje edukativnih poruka o planiranju porodice, obrazovanju žena i zdravstvenoj zaštiti. Takvi programi kombinovali su elemente zabave sa informativnim sadržajima kako bi utjecali na stavove i ponašanja gledaoca.

Slični modeli komunikacije kasnije su korišteni i u drugim državama kroz međunarodne projekte koji su povezivali psihološka istraživanja, medije i društvene kampanje radi unapređenja obrazovanja, zdravstvene zaštite i društvenog razvoja.

Ekološka psihologija

Ekološka psihologija predstavlja oblast primijenjene psihologije koja proučava odnos između ljudi i njihovog fizičkog i socijalnog okruženja. Predmet njenog interesovanja su različiti tipovi okruženja, uključujući stambene, radne, obrazovne i prirodne sredine. Iako su ovi konteksti veoma raznoliki, istraživanja u ekološkoj psihologiji ukazuju na postojanje niza zajedničkih tema koje se javljaju u svim vrstama okruženja.

Posebna pažnja posvećuje se utjecaju fizičkih faktora okoline na ljudsko ponašanje i doživljaj prostora, među kojima se najčešće proučavaju buka, temperatura, gustina naseljenosti i različiti stresori iz okoline. Ovi faktori mogu značajno utjecati na psihološko stanje, ponašanje i opću dobrobit pojedinca.

U okviru analize okruženja, ekološka psihologija razmatra i ciljeve i potrebe korisnika određenog prostora, nastojeći utvrditi u kojoj mjeri okruženje podržava njegove funkcionalne zahtjeve. Na primjer, mirno i kontrolisano okruženje je neophodno za izvođenje ispita u učionici, dok u drugim kontekstima, poput poljoprivrednog ili prirodnog okruženja, takvi uslovi nisu nužni.

Saznanja iz ekološke psihologije primjenjuju se u planiranju, oblikovanju i prilagođavanju prostora kako bi oni što bolje odgovarali svojoj namjeni i potrebama korisnika. Ova oblast se zasniva na teorijskim i empirijskim doprinosima više psiholoških disciplina, posebno kognitivne psihologije, psihologije percepcije, učenja i socijalne psihologije.

Ergonomija

Ergonomija ili ljudski faktori predstavljaju interdisciplinarnu oblast koja proučava odnos između čovjeka, tehnologije i radnog okruženja. Ova disciplina istražuje na koji način kognitivni, psihički i fizički procesi utječu na interakciju osobe s alatima, mašinama, računarima i drugim sistemima iz svakodnevnog okruženja. Njena osnovna svrha jeste prilagođavanje tehnologije ljudskim sposobnostima i ograničenjima kako bi se povećali sigurnost, efikasnost i jednostavnost korištenja.

Za razliku od pojedinih grana psihologije koje prvenstveno nastoje objasniti ljudsko ponašanje, istraživanja u oblasti ljudskih faktora koriste saznanja iz psihologije za praktično oblikovanje proizvoda i sistema. Takav pristup polazi od pretpostavke da tehnologija treba biti usklađena s načinom na koji ljudi prirodno opažaju, razmišljaju i donose odluke, umjesto da se korisnici moraju prilagođavati složenim tehničkim rješenjima.

Jedan od najznačajnijih dijelova iz oblasti ljudskih faktora jeste ergonomija, koja se bavi prilagođavanjem radnog prostora i opreme fizičkim karakteristikama čovjeka. Ergonomija se primjenjuje u različitim oblastima, posebno u kancelarijskom radu, industriji i saobraćaju. Istraživanja obuhvataju dizajn radnih stolica, raspored kontrola i uređaja, oblik dugmadi i ručica, kao i organizaciju prostora u pilotskim kabinama ili upravljačkim centrima. Cilj ergonomskog dizajna jeste smanjenje umora, stresa i mogućnosti povreda, uz istovremeno povećanje udobnosti i radne efikasnosti.