Tumačenje snova () knjiga je Sigmunda Freuda, osnivača psihoanalize, objavljena 1899, u kojoj autor izlaže svoju teoriju nesvjesnog u kontekstu tumačenja snova te raspravlja o idejama koje će kasnije postati poznate kao teorija Edipovog kompleksa. Freud je knjigu tokom života preradio najmanje osam puta, a u trećem izdanju dodao je opsežno poglavlje o simbolici snova, koje je nastalo pod utjecajem ideja Wilhelma Stekela. O značaju ovog djela Freud je zapisao da se takav uvid čovjeku pruža samo jednom u životu.

Iako je na knjizi označena godina 1900, prvo izdanje objavljeno je krajem 1899. u tiražu od 600 primjeraka. Prodaja je u početku bila spora te je bilo potrebno osam godina da se rasproda cijelo izdanje. Kasnije je djelo steklo veliku popularnost, pa je tokom Freudovog života objavljeno još sedam izdanja.

Zbog obimnosti i složenosti sadržaja, Freud je kasnije objavio i sažetu verziju pod naslovom O snovima (). Originalno djelo smatra se jednim od najznačajnijih Freudovih radova i jednim od najutjecajnijih tekstova u historiji psihoanalize.

Pozadina nastanka

Tokom ljeta 1895. Freud je boravio u dvorcu Bellevue (Schloss Bellevue) u blizini Grinzinga u Austriji, gdje je započeo rad na knjizi Tumačenje snova. U pismu upućenom Wilhelmu Fliessu 1900, osvrćući se na značaj tog mjesta, napisao je:

Za vrijeme boravka u dvorcu Bellevue Freud je usnio svoj poznati san poznat kao ″Irmina injekcija″. Kasnije je taj san protumačio kao izraz nesvjesne želje da se oslobodi odgovornosti za neuspjehe u liječenju jedne pacijentice 1895. godine.

Dvorac Bellevue srušen je 1963, ali je na njegovom nekadašnjem mjestu postavljena spomen-ploča s natpisom koji je Freud zamislio u svom pismu. Ploču je postavilo Društvo Sigmunda Freuda u Beču.

Sadržaj i osnovne ideje

Prema Freudovom shvatanju, snovi nastaju djelovanjem dva psihička procesa. Prvi proces čine nesvjesne sile koje oblikuju želju izraženu kroz san, dok drugi predstavlja proces cenzure koji tu želju prikriva i preoblikuje. Freud je smatrao da su svi snovi oblici ispunjenja želje, iako je kasnije u djelu S one strane principa zadovoljstva razmatrao i snove koji naizgled ne predstavljaju ispunjenje želje. U vezi s tim napisao je: ″Moja pretpostavka da se snovi mogu tumačiti odmah me dovodi u suprotnost s vladajućom teorijom snova, a zapravo i sa svakom teorijom snova.″

Freud je također razlikovao manifestni i latentni sadržaj sna. Manifestni sadržaj odnosi se na san onako kako ga osoba pamti nakon buđenja, odnosno na njegovu radnju, slike i događaje. Latentni sadržaj označava skriveno značenje sna, koje odražava nesvjesne želje, misli i konflikte. Tokom spavanja nesvjesni psihički procesi sažimaju, premještaju i simbolički preoblikuju latentni sadržaj, zbog čega njegovo izvorno značenje nakon buđenja često ostaje neprepoznato.

Pojedini kritičari tvrdili su da Freudova teorija snova podrazumijeva isključivo seksualno tumačenje njihovog sadržaja. Freud je odbacivao takve tvrdnje, ističući da se u Tumačenju snova nigdje ne navodi da svi snovi zahtijevaju seksualnu interpretaciju te da je takvo shvatanje u suprotnosti s drugim stavovima iznesenim u knjizi. Freud je tumačenje snova smatrao posebno važnim za razumijevanje ljudske psihe, navodeći da je ono ″kraljevski put do spoznaje nesvjesnih aktivnosti uma″.

Izvori sadržaja snova

Freud je smatrao da svaki san ima određenu vezu s iskustvom iz prethodnog dana. Ta povezanost može biti vrlo slaba ili naizgled beznačajna, jer sadržaj sna može biti povezan s bilo kojim dijelom života osobe koja sanja.

Prema Freudu, sadržaj snova može potjecati iz četiri osnovna izvora:

neposredno prikazanih psihički značajnih iskustava; više novijih i značajnih iskustava koja su u snu spojena u jedinstvenu cjelinu; jednog ili više novijih i značajnih iskustava koja su predstavljena posredstvom nekog savremenog, ali emocionalno nevažnog događaja; unutrašnjeg značajnog iskustva, poput sjećanja ili niza misli, koje je u snu redovno predstavljeno nekim novijim, ali emocionalno ravnodušnim utiskom.

Freud je također ukazivao na to da se vanjski podražaji tokom spavanja često uključuju u sadržaj snova. Tako se, na primjer, zvuk budilnika, muzika ili drugi podražaji iz okoline mogu preoblikovati i postati dio sna. Objašnjavao je to činjenicom da je tokom spavanja um djelimično povučen iz vanjskog svijeta te zbog toga ne tumači vanjske podražaje na uobičajen način. Prema njegovom mišljenju, um nastoji održati stanje sna, pa vanjske podražaje pokušava potisnuti, uklopiti u sadržaj sna ili ih preoblikovati na način koji omogućava nastavak spavanja. Tek kada to nije moguće, podražaj može dovesti do buđenja.

Freud je snove upoređivao sa slikovnim zagonetkama. Smatrao je da oni na površini mogu djelovati besmisleno i bezvrijedno, ali da se njihovim tumačenjem može otkriti dublji smisao i značenje. Prema njegovim riječima, proces interpretacije može od prividno nepovezanih elemenata sna oblikovati ″pjesničku rečenicu najveće ljepote i značenja″.

Kondenzacija, pomjeranje i predstavljanje u snovima

Freud je smatrao da su snovi znatno kraći od obima i složenosti misli iz kojih nastaju. Zbog procesa kondenzacije ili sažimanja, veliki broj misli, ideja i asocijacija može biti predstavljen kroz relativno mali broj slika i događaja u snu. Osoba često može imati utisak da je tokom jedne noći sanjala više različitih snova, ali je Freud smatrao da svi snovi nastali iste noći predstavljaju dijelove jedinstvene cjeline i da dijele zajedničko značenje. Prema njegovom mišljenju, prvi san je često više iskrivljen i prikriven, dok kasniji snovi mogu jasnije odražavati osnovni sadržaj koji se nastoji izraziti.

Freud je također opisao proces pomjeranja, koji nastaje kada manifestni sadržaj sna ne odgovara njegovom stvarnom, latentnom značenju. U tom slučaju emocionalni značaj neke misli, osobe ili događaja prenosi se na drugi, manje važan element sna. Freud je smatrao da do toga dolazi pod utjecajem psihičke cenzure, koja prikriva stvarni sadržaj sna i otežava njegovo neposredno prepoznavanje.

Pod predstavljanjem u snovima Freud je podrazumijevao način na koji se odnosi između ideja, osoba ili događaja prikazuju kroz slike i simbole. Smatrao je da se dvije osobe ili dva objekta u snu mogu spojiti u jednu jedinstvenu figuru koja istovremeno predstavlja karakteristike oba elementa. Kao primjer navodio je vlastiti san u kojem su osobine njegovog ujaka i prijatelja R. bile objedinjene u jednom liku.

O snovima

Sažeta verzija Freudovog djela Tumačenje snova pod naslovom O snovima () objavljena je 1901. kao dio edicije Grenzfragen des Nerven und Seelenlebens, čiji su urednici bili Löwenfeld i Kurella. Godine 1911. ponovno je objavljena kao zasebna knjiga u nešto proširenom obliku.

Djelo O snovima uključeno je i u izdanje Freudovih sabranih djela iz 1953, kao drugi dio petog toma Standardnog izdanja, pod naslovom Tumačenje snova II i O snu. U tom izdanju slijedi nakon sedmog poglavlja Tumačenja snova i obuhvata pedeset i tri stranice. Djelo je podijeljeno na trinaest poglavlja, a Freud u više navrata upućuje čitaoce na Tumačenje snova radi detaljnijeg razmatranja pojedinih tema, posebno u završnom poglavlju.

Neposredno nakon objavljivanja Freud je djelo O snovima smatrao skraćenom verzijom Tumačenja snova. Prvi engleski prijevod objavljen je 1914, dok je drugo englesko izdanje objavljeno 1953. u prijevodu Jamesa Stracheya u okviru Standardnog izdanja.

U djelu Freud posebno razmatra proces pomjeranja (displacement) i njegovu ulogu u otežanom prepoznavanju latentnog značenja snova. U šestom poglavlju navodi da je upravo proces pomjeranja glavni razlog zbog kojeg misli sna nije moguće neposredno prepoznati u njegovom manifestnom sadržaju, dok ga u osmom poglavlju opisuje kao jedno od najupečatljivijih obilježja rada sna.

O snovima prevedeno je na ruski jezik već 1904, čime je postalo prvo Freudovo djelo prevedeno na neki strani jezik.

Sadržaj

Prvo izdanje knjige Freud započinje sljedećim riječima:

Freud knjigu započinje prvim poglavljem pod naslovom ″Naučna literatura o problemima snova″, u kojem daje pregled različitih naučnih pristupa tumačenju snova. Iako te pristupe smatra zanimljivim, ocjenjuje da oni ne pružaju zadovoljavajuće objašnjenje prirode i značenja snova. Nakon toga iznosi vlastitu teoriju i potkrepljuje je analizom niza snova za koje smatra da potvrđuju njegove tvrdnje.

Značajan dio izvora koje Freud koristi u svojim analizama potječe iz književnosti i drugih pisanih djela. Među najvažnijim primjerima nalaze se i njegovi vlastiti snovi, pri čemu svoju metodu tumačenja uvodi analizom sna ″Irmina injekcija″. Pored toga, brojni primjeri preuzeti su iz studija slučaja njegovih pacijenata.

Utjecaj i recepcija mini|desno|300px|Spomen-ploča na mjestu gdje je Freud započeo rad na Tumačenju snova, u blizini Grinzinga u Austriji Tumačenje snova prvobitno je objavljeno u tiražu od svega 600 primjeraka, a bilo je potrebno osam godina da se cijelo izdanje rasproda. Nakon toga djelo je postepeno sticalo popularnost, pa je tokom Freudovog života objavljeno još sedam izdanja, od kojih je posljednje izašlo 1929.

Klasicist Norman O. Brown opisao je Tumačenje snova u djelu Life Against Death (1959) kao jedno od najznačajnijih ostvarenja koje razvija i proširuje sokratsko načelo ″upoznaj samoga sebe″.

Filozof Paul Ricœur nazvao je Tumačenje snova Freudovom ″prvom velikom knjigom″ u djelu Freud and Philosophy (1965). Smatrao je da ovo djelo, kao i Freudov opus u cjelini, počiva na ″semantici želje″, odnosno na tumačenju psihičkih procesa kroz simboličko izražavanje želja i motiva.

Mitolog Joseph Campbell opisao je knjigu u djelu The Masks of God: Creative Mythology (1968) kao epohalno djelo, ističući da je nastala na osnovu uvida koje je Freud stekao tokom dugogodišnjeg proučavanja fantazija osoba s neurotskim smetnjama.

Freudov ljekar i bliski saradnik Max Schur u knjizi Freud: Living and Dying (1972) iznio je argumente da Freudov poznati san ″Irmina injekcija″, koji je poslužio kao polazište za razvoj njegove metode tumačenja snova, nije bio naročito prikriven simbolima, već je relativno vjerno odražavao medicinski problem povezan s Freudovom pacijenticom Emmom Eckstein.

Psiholog Hans Eysenck iznio je suprotno stajalište u knjizi Decline and Fall of the Freudian Empire (1985), tvrdeći da snovi koje Freud navodi kao potvrdu svoje teorije zapravo predstavljaju argumente protiv njezine valjanosti.

Filozof i historičar John Forrester opisao je Tumačenje snova kao Freudovo ″remek-djelo″ u knjizi Dispatches from the Freud Wars (1997). Također je sugerisao da se ovo djelo može posmatrati kao oblik autobiografskog pisanja te ga je uporedio s djelom Charlesa Darwina, O porijeklu vrsta (1859).

Filozof Dermot Moran uporedio je utjecaj koji je Tumačenje snova imalo na razvoj psihoanalize s utjecajem koji su Edmund Husserlova Logical Investigations (1900–1901) izvršila na evropsku filozofiju 20. vijeka.