mini|desno|170px|Heraldički ljiljan
Ljiljan ( ili fleur-de-lys) stilizirani je biljni znak i jedan od najrasprostranjenijih heraldičkih motiva. Oblikom podsjeća na cvijet ljiljana, a naročito je povezan s Francuskom i francuskom monarhijom, čiji je tradicionalni grb od razvijenog srednjeg vijeka do Francuske revolucije sadržavao zlatne ljiljane na plavom polju. Nakratko je ponovo uveden tokom restauracije monarhije u 19. stoljeću. Ostao je zastupljen u heraldici drugih država, dinastija, gradova i ustanova, među kojima su Španija, Kanada, Quebec, Bosna i Hercegovina, Srbija i Ujedinjeno Kraljevstvo.
Znak je kroz historiju imao dinastičko, političko, vjersko i ukrasno značenje. U kršćanskoj umjetnosti ljiljan je povezan s čistoćom i Djevicom Marijom, a pojavljuje se i kao atribut svetog Josipa. U savremenoj upotrebi javlja se na državnim i lokalnim obilježjima, vojnim oznakama, amblemima izviđačkih organizacija, sportskim grbovima i u dekorativnoj umjetnosti.
U Unicodeu je predstavljen znakom U+269C (⚜).
Etimologija Francuski naziv fleur-de-lis doslovno znači "cvijet ljiljana": fleur znači "cvijet", a lis "ljiljan". Riječ lis potječe preko latinskog lilium od starogrčkog leírion (λείριον).
Iako naziv upućuje na ljiljan, nije sigurno predstavlja li heraldička figura stilizirani prikaz biljke iz roda Lilium. Pojedini autori povezivali su njen oblik sa žutom perunikom (Iris pseudacorus), dok su predlagana i druga tumačenja porijekla znaka.
mini|lijevo|Poređenje cvijeta perunike s heraldičkim ljiljanom prema crtežu Eugènea Viollet-le-Duca
Ljiljan je u evropskoj simbolici dugo povezivan s plodnošću i čistoćom, a u kršćanskoj tradiciji posebno s Marijinom čistoćom.
Porijeklo mini|desno|Klodovik prima ljiljan; ilustracija iz Bedfordskog časoslova iz 15. stoljeća
Tačno porijeklo heraldičkog ljiljana nije utvrđeno. Francuski prirodnjak i leksikograf Pierre-Augustin Boissier de Sauvages u 18. stoljeću pretpostavio je da je znak nastao stiliziranjem žute perunike. Kao argument naveo je njenu sličnost s heraldičkom figurom i rasprostranjenost uz rijeku Lys u Flandriji. Sličnu mogućnost zastupa i heraldičar François Velde, iako nema neposrednog dokaza kojim bi takvo porijeklo moglo biti potvrđeno.
Druga hipoteza izvodi oblik iz angona, franačkog koplja za bacanje. Ni takvo tumačenje nije općeprihvaćeno.
Starija upotreba sličnih motiva Motivi nalik kasnijem heraldičkom ljiljanu poznati su i prije nastanka srednjovjekovne heraldike. Slični oblici pojavljuju se na galskom novcu, dok je jedan primjer pronađen na zlatnoj kacigi skitskog vladara iz kurgana Ak-Burun.
Sličan biljni znak javlja se i na novcu perzijske i ptolemejske provincije Jehud te na pojedinim novčićima iz doba Hasmonejaca. U umjetnosti pretkolumbovskih Maja lokvanj je predstavljao vodenu površinu podzemnog svijeta i obnoviteljsku snagu zemlje, a pojedini njegovi stilizirani prikazi oblikom podsjećaju na fleur-de-lis.
Dinastijska i teritorijalna heraldika Heraldički ljiljan postao je naročito raširen u evropskoj heraldici tokom srednjeg vijeka. Premda je najčvršće povezan s francuskom kraljevskom tradicijom, pojavljivao se u grbovima različitih dinastija, plemićkih porodica, crkvenih ustanova i gradova.
Albanija U srednjovjekovnoj albanskoj heraldici ljiljan se veže za plemićku porodicu Topia, kojoj je pripadao Karlo Topia. Pojavljuje se i u heraldici drugih albanskih plemićkih porodica, među kojima su Engjëlli i Durazzo.
Bosna i Hercegovina
Ljiljani su sastavni dio kraljevske heraldike Kotromanića u srednjovjekovnoj Kraljevini Bosni. Nakon što je Tvrtko I Kotromanić 1377. uzeo kraljevsku titulu, na njegovim se pečatima uz stariju kosu gredu pojavljuje šest ljiljana, po tri sa svake strane. Taj sklop postao je jedno od glavnih heraldičkih obilježja bosanske krune.
Porijeklo ljiljana u Tvrtkovoj heraldici nije konačno razjašnjeno. U historiografiji se razmatra njihov odnos prema anžuvinskoj heraldici i širem srednjoevropskom i zapadnoevropskom heraldičkom krugu.
Kosa greda sa šest ljiljana obnovljena je 1992. kao osnovica grba Republike Bosne i Hercegovine, a isti se grb nalazio na državnoj zastavi do 1998. Ljiljan se nalazi i na pojedinim kantonalnim, općinskim i gradskim obilježjima, a upotrebljava se i kao kulturni i nacionalni simbol Bošnjaka.
Brazil U Brazilu grb i zastava grada Joinvillea sadrže tri ljiljana i heraldičku oznaku Orléanske dinastije. Simbolika se odnosi na Françoisa d'Orléansa, sina francuskog kralja Louisa-Philippea I, koji se 1843. oženio brazilskom princezom Franciscom.
Bizantijska tradicija Biljni oblici slični fleur-de-lisu pojavljuju se u bizantijskoj umjetnosti i dekoraciji, ali ih nije uvijek moguće poistovjetiti s kasnijim zapadnoevropskim heraldičkim znakom. U rukopisnom prikazu svečanog ulaska cara Nikefora II Foke u Konstantinopolj 963. prikazani su zlatni trokraki ukrasni motivi nalik ljiljanima. Slični stilizirani biljni ornamenti poznati su i iz bizantijske arhitekture.
Kanada Ljiljan je u Kanadu stigao zajedno s francuskom kolonijalnom tradicijom. Kraljevski francuski simboli upotrebljavani su u Novoj Francuskoj, a znak je nakon britanskog osvajanja ostao povezan s francuskim naslijeđem kanadskog stanovništva.
Tri zlatna ljiljana pojavljuju se u grbu Kanade, dok zastava Quebeca, poznata kao Fleurdelisé, sadrži četiri bijela ljiljana na plavom polju. Motiv se pojavljuje i na obilježjima gradova Montreal, Sherbrooke i Trois-Rivières.
Francuska Kraljevski simbol Kasnosrednjovjekovne legende povezivale su francuski kraljevski ljiljan s Klodovikom I, prvim franačkim vladarom koji je prihvatio katoličko kršćanstvo. Prema jednoj predaji anđeo je Klodoviku donio ljiljan. Takve priče nastale su znatno nakon njegova vremena i služile su povezivanju srednjovjekovne francuske monarhije s ranijim franačkim kraljevima.
mini|lijevo|Karlo Veliki na slici Albrechta Dürera, prikazan s anahronističkim francuskim ljiljanima
Do kraja 12. i početka 13. stoljeća zlatni ljiljani na plavom polju bili su čvrsto povezani s Kapetima. Rani kraljevski grb, poznat kao France ancien, prikazivao je više zlatnih ljiljana raspoređenih po plavom štitu.
mini|desno|Krunisanje Louisa VIII i Blanke Kastiljske u rukopisu iz 13. stoljeća
Za vladavine Karla V broj ljiljana sveden je na tri, čime je nastao grb poznat kao France moderne. Trostruki raspored naknadno je dobio i kršćanska tumačenja, posebno vezu sa Svetim Trojstvom.
Engleske pretenzije na Francusku Nakon što je engleski kralj Edvard III 1340. istakao pravo na francusku krunu, francuski ljiljani uneseni su u engleski kraljevski grb. Simbol se na grbovima engleskih, a kasnije britanskih monarha zadržao sve dok George III 1801. nije formalno napustio naslov kralja Francuske.
Od revolucije do savremene upotrebe France moderne ostao je osnovni kraljevski grb do Francuske revolucije. Ljiljani su vraćeni na kraljevska obilježja tokom Burbonske restauracije 1814, ali su ponovo uklonjeni nakon Julske revolucije 1830.
Ljiljan nije službeni grb savremene Francuske, ali je ostao prepoznatljiv znak francuske historijske i kulturne baštine. Nalazi se na grbovima brojnih gradova i historijskih pokrajina.
Italija i papstvo U italijanskoj heraldici ljiljan je naročito povezan s Firencom, gdje se koristi karakteristični firentinski ljiljan, giglio bottonato. Njegov oblik ima prašnike smještene između latica i tako se razlikuje od uobičajenog francuskog heraldičkog ljiljana.
Ljiljani se pojavljuju i u heraldici porodice Farnese, koja je vladala Vojvodstvom Parmom, te u crkvenoj i papinskoj heraldici.
Litvanija U litvanskoj heraldici ljiljan se nalazi na grbu Jurbarkasa. Motiv se povezuje s porodicom Sapieha i gradskim pravima koja je naselje dobilo početkom 17. stoljeća. Nakon više historijskih promjena grb je obnovljen poslije ponovnog uspostavljanja litvanske nezavisnosti.
Malta Tri ljiljana nalazila su se u ličnom grbu velikog meštra Alofa de Wignacourta, koji je Maltom upravljao od 1601. do 1622. Simbol je ostavio trag u lokalnoj heraldici.
Santa Venera ima tri crvena ljiljana na grbu i zastavi. Potječu od ukrasa na dijelu Wignacourtovog akvadukta, čiju je gradnju finansirao de Wignacourt. Obližnje naselje razvijeno uz akvadukt dobilo je naziv Fleur-de-Lys.
Srbija Ljiljani se pojavljuju u srednjovjekovnoj srpskoj vladarskoj i dinastičkoj ikonografiji, posebno u vezi s Nemanjićima. Biljni motivi nalik fleur-de-lisu prikazivani su na novcu, grbovnim kompozicijama i drugim predmetima povezanim s vladarskim dvorom.
Dva zlatna ljiljana uvrštena su i u grb Kraljevine Srbije iz 1882, a zadržana su u savremenom grbu Srbije, pri dnu štita ispod dvoglavog orla.
Ujedinjeno Kraljevstvo Ljiljani su zastupljeni u kraljevskoj i plemićkoj heraldici Ujedinjenog Kraljevstva. U engleskoj heraldici tradicionalno mogu služiti i kao oznaka šestog sina u sistemu heraldičkog razlikovanja potomaka.
U škotskom kraljevskom grbu dvostruki obrub ukrašen ljiljanima čini jedno od njegovih karakterističnih obilježja. Motiv se pojavljuje i u grbovima pojedinih škotskih klanova i britanskih plemićkih porodica.
Sjedinjene Američke Države Ljiljan je preko francuskih doseljenika prenesen u Sjevernu Ameriku, pa njegova upotreba u Sjedinjenim Američkim Državama najčešće označava francusko kolonijalno naslijeđe. Posebno je raširen u Louisiani i gradovima koji su nekada pripadali francuskom kolonijalnom prostoru.
Nalazi se na obilježjima Baton Rougea, Detroita, Lafayettea, Louisvillea, Mobilea, New Orleansa i St. Louisa. Louisiana je 2008. fleur-de-lis zakonski proglasila jednim od službenih državnih simbola.
Nakon uragana Katrina 2005. znak je u New Orleansu i drugim dijelovima Louisiane dodatno korišten kao simbol lokalnog identiteta i obnove grada. Važan je i u kulturnoj simbolici kreolskog i kajunskog stanovništva.
Druge zemlje i gradovi Znak se pojavljuje u grbu Španije kao dinastičko obilježje Burbona. Na novcu Kneževine Moldavije iz 14. stoljeća također su zabilježeni ljiljani.
U Njemačkoj je fleur-de-lis bio jedan od znakova trgovačko-bankarske porodice Fugger. Pojavljuje se i na grbovima brojnih evropskih gradova i općina.
mini|centar|160px|Grb švicarskog grada Schlierena
Vojna upotreba mini|desno|Vojnici Manchester Regimenta 1941; na kacigi vojnika u prvom planu nalazi se pukovska oznaka s ljiljanom
Ljiljan se nalazi u vojnoj heraldici brojnih država. Britanski 63. pješadijski puk počeo ga je koristiti u 18. stoljeću, prema tradiciji kao spomen na britansko osvajanje Guadeloupea 1759. Nakon vojne reorganizacije 1881. njegova je tradicija prenesena na Manchester Regiment, kojem je oznaka s ljiljanom 1923. službeno odobrena za nošenje na kapi. Nasljedni King's Regiment nastavio je upotrebljavati znak do svoje reorganizacije 2006.
Ljiljan je služio i kao oznaka pojedinih jedinica Britanske indijske armije, posebno onih čija se historija vezivala za borbe u Francuskoj tokom Prvog svjetskog rata. Motiv se pojavljuje i u obilježjima više jedinica Kopnene vojske SAD-a, gdje često označava službu ili učešće u operacijama na francuskom tlu.
Koriste ga i pojedine jedinice oružanih snaga Kanade, Izraela, Ukrajine i drugih država. Značenje zavisi od historije jedinice: može predstavljati službu u Francuskoj, francusko porijeklo ili naslijeđenu pukovsku tradiciju.
Religija i umjetnost mini|lijevo|Sirijski albarello ukrašen ljiljanima mini|desno|Hugenotski krst s četiri stilizirana ljiljana
Ljiljan je u kršćanskoj umjetnosti jedan od tradicionalnih simbola čistoće. U srednjovjekovnoj ikonografiji simbolika pravog ljiljana i heraldičkog fleur-de-lisa djelomično se preklapala. Cvijet je naročito povezan s Djevicom Marijom, a često se pojavljuje u scenama Navještenja, gdje ga može držati arhanđeo Gabrijel. Motiv se pojavljuje u djelima slikara kao što su Sandro Botticelli i Filippo Lippi.