Bosanski sandžak () bio je osmanska vojno-upravna jedinica uspostavljena 1463. nakon propasti Bosanskog Kraljevstva. Od 1463. do 1580. bio je u sastavu Rumelijskog ejaleta, a osnivanjem Bosanskog pašaluka postao je njegov središnji, takozvani paša-sandžak. Kao upravni okvir osmanske Bosne zadržao je posebno ime "Bosna" i nakon gubitka srednjovjekovne državnosti, što se u historiografiji smatra jednim od elemenata kontinuiteta bosanskog historijskog identiteta u osmanskom dobu.
Historija Bosanski sandžak nastao je neposredno nakon osmanskog osvajanja Bosne 1463, kada su osvojena područja bivše bosanske države uključena u osmanski upravni sistem kao posebna pokrajina. Na njegovu čelu nalazio se sandžak-beg, a prvo sjedište bilo je u Jajcu, dok je već potkraj 1463. upravno središte preneseno u Sarajevo. Tokom narednih stoljeća teritorij sandžaka se više puta mijenjao: iz njegovog sastava izdvajani su novi sandžaci, a istovremeno se širio prema zapadu i sjeverozapadu kako je napredovala osmanska granica.
U djelu Bosanski pašaluk: postanak i upravna podjela Hazim Šabanović obradio je nastanak, upravnu strukturu i teritorijalni razvoj Bosanskog sandžaka i kasnijeg Bosanskog pašaluka, a to djelo smatra se jednim od temeljnih radova za ovu temu.
15. vijek Bosanski sandžak osnovan je 1463. nakon sloma srednjovjekovne bosanske države. U najranijem razdoblju imao je izrazito krajiški karakter i bio je podijeljen na vilajete u značenju vojnih okruga, među kojima su bili Jeleč, Sarajevo, Kraljeva zemlja, Zemlja Pavlovića, Zemlja Kovačevića i Hercegovina. U tom razdoblju Bosna je, iako uključena u osmanski sistem, zadržala vlastito historijsko ime kao upravna jedinica.
U drugoj polovini 15. vijeka iz Bosanskog sandžaka izdvajane su nove osmanske upravne jedinice. Osnivanjem Hercegovačkog sandžaka 1470. i Zvorničkog sandžaka prije 1483. teritorij Bosanskog sandžaka je smanjen, ali je on ostao jezgro osmanske vlasti u Bosni. U tom razdoblju važnu ulogu u organizaciji uprave i urbanog razvoja imao je Isa-beg Ishaković, koji je bio bosanski sandžak-beg do 1470.
16. vijek Početkom 16. vijeka Bosanski sandžak obuhvatao je veoma širok prostor, od Zvečana na jugoistoku do Like na sjeverozapadu, a unutar jedne administrativne cjeline bile su uključene oblasti različitog srednjovjekovnog državno-pravnog i vjerskog nasljeđa. U to vrijeme nastaju i važni katastarski i vojni popisi koji omogućavaju detaljnije praćenje teritorijalne i vojne organizacije sandžaka.
God. 1525. Bosanski sandžak proširen je stvaranjem "vilajeta Hrvati" na području uže jezgre staroga hrvatskog kraljevstva, ali je taj prostor 1537. uključen u Kliški sandžak. Širenje Bosanskog sandžaka prema sjeverozapadu trajalo je do osnivanja Čazmanskog sandžaka 1557, a zatim se nastavilo prodorima između Une i Kupe do oko 1590. U skladu s pomicanjem vojnog težišta, oko 1554. sjedište sandžaka preneseno je iz Sarajeva u Banju Luku.
Najvažniji događaj u drugoj polovini 16. vijeka bilo je osnivanje Bosanskog pašaluka 1580. Bosanski sandžak je tada postao njegov centralni sandžak, odnosno paša-sandžak, iz kojeg su i ranije i kasnije izdvajani drugi sandžaci osmanske Bosne.
17. vijek Početkom 17. vijeka Bosanski sandžak obuhvatao je veliki dio današnje Bosne, ali i teritorije izvan današnje Bosne i Hercegovine, protežući se od Zvečana i Mitrovice na jugoistoku do Bihaća i Cazinske krajine na sjeverozapadu. Opširni popis iz 1604. pokazuje da je tada obuhvatao 55 nahija i približno jednu trećinu Bosanskog ejaleta.
U ovom vijeku Bosanski sandžak i dalje je bio središnji sandžak Bosanskog pašaluka. God. 1639. njegovo sjedište vraćeno je iz Banje Luke u Sarajevo, a 1687. premješteno je u Travnik, koji je u narednom razdoblju postao važan centar osmanske uprave u Bosni. U isto vrijeme razvijaju se gradske, vakufske i vojne strukture nastale još u ranijem razdoblju osmanske vlasti.
18. vijek U 18. vijeku Bosanski sandžak zadržao je ulogu centralnog sandžaka Bosanskog pašaluka i ostao ključni upravni okvir njegove jezgre. Oko 1700. dijelio se na kadiluke Novi Pazar, Mitrovicu, Stari Vlah, Sarajevo, Kladanj, Travnik, Tešanj, Višegrad, Derventu, Rogaticu, Banju Luku, Jajce, Kamengrad, Bihać i Kostajnicu.
Bosanski sandžak je imao matičnu ulogu u odnosu na druge sandžake Bosanskog pašaluka, jer je u njemu boravio bosanski beglerbeg s titulom paše. Time je Bosanski sandžak u 18. vijeku ostao i upravno i vojno središte bosanske osmanske pokrajine.
19. vijek U prvoj polovini 19. vijeka Bosanski sandžak i dalje je postojao kao centralna jedinica Bosanskog pašaluka, ali je osmanski upravni sistem prolazio kroz duboke reforme. Presudna promjena nastupila je 1851, kada je Omer-paša Latas u Bosni nazive sandžaka zamijenio nazivom kajmekamluk, čime je Bosanski sandžak kao klasična administrativna jedinica prestao postojati. Kasnije vilajetske reforme u Bosni nastavile su novu upravnu organizaciju unutar Bosanskog vilajeta, a osmanska uprava u Bosni završena je austrougarskom okupacijom 1878.
Teritorij i uprava Kao i drugi osmanski sandžaci, Bosanski sandžak bio je podijeljen na nahije, kadiluke i druge niže upravne cjeline. Njegove granice nisu bile stalne, nego su se mijenjale u skladu s osvajanjima, izdvajanjem novih sandžaka i preuređenjem osmanske uprave. Posebno je u 16. i početkom 17. vijeka zauzimao veoma prostran prostor, što potvrđuju popisi i defteri iz tog vremena.
U ranijem razdoblju imao je i izrazito vojni karakter, pa je bio organiziran i kroz vilajete kao vojne okruge.
Bosanski sandžak bio je prva stabilna osmanska upravna jedinica na prostoru nekadašnje bosanske države i temelj kasnije osmanske pokrajinske organizacije u Bosni. Njegovim prerastanjem u jezgro Bosanskog pašaluka 1580. oblikovan je institucionalni okvir koji je, uz kasnije reforme, trajao do sredine 19. vijeka. U bosanskohercegovačkoj historiografiji Bosanski sandžak ima posebno mjesto i zato što pokazuje da je ime Bosna opstalo unutar osmanskog upravnog sistema kroz više stoljeća.
Bitni događaji 1463. – osnivanje Bosanskog sandžaka nakon pada Bosanskog Kraljevstva. 1470. – osnivanje Hercegovačkog sandžaka izdvajanjem dijela bosanskog prostora. prije 1483. – osnivanje Zvorničkog sandžaka i novo teritorijalno sužavanje Bosanskog sandžaka. 1525. – stvaranje "vilajeta Hrvati" u sastavu Bosanskog sandžaka. 1537. – izdvajanje tog područja u okvir Kliškog sandžaka. oko 1554. – premještanje sjedišta sandžaka iz Sarajeva u Banju Luku. 1580. – osnivanje Bosanskog pašaluka; Bosanski sandžak postaje njegov centralni paša-sandžak. 1604. – opširni popis potvrđuje da Bosanski sandžak obuhvata 55 nahija i oko trećine Bosanskog ejaleta. 1639. – povratak sjedišta u Sarajevo. 1687. – premještanje sjedišta u Travnik. 1851. – reforme Omer-paše Latasa; naziv sandžak zamijenjen nazivom kajmekamluk, čime Bosanski sandžak prestaje postojati kao klasična osmanska jedinica.
Administracija Mehmed-beg Minetović, 1464. Isa-beg Isaković, 7. februara 1464. – 1470. Ajas-beg, 1470—1474. Sinan-beg, 1474. Arnaut Davud-beg, 1474–1475. Bali-beg Malkočević (), 1475–1477. Skender paša, 1477–1479. Kodža Davud-paša, 1479–1480. Skender Paša, 1480–1482. Jahja-beg, 1482–1483. Ajas-beg, 1483–1484. Mehmed-beg Ishaković, 1484–1485. Sinan-beg, 1485–1490. Hadum Jakub-paša, 1490–1493. Jahja-paša, 1493–1495. Feriz-beg, 1495–1496 Skender-paša Mihajlović, 1498–1505. Feriz-beg, 1505–1512. Sinan-paša Borovinić, 1512–1513. Junuz-beg, 1513. – 14. aprila 1515. Mustafa-paša Skenderpašić, 14. oktobar 1515. – 17. april 1516. Gazi Hasan-beg, 17. aprila 1516. – 1517. Gazi Mehmed-beg Mihajlović (), 1517–1519. Gazi Bali-beg Jahjapašić, 1519. – 15. septembar 1521. Gazi Husrev-beg, 15. septembra 1521. – 1525. Gazi Hasan-beg, 1525–1526. Gazi Husrev-beg, 1526–1534 Ulama-paša, 1534–1536. Gazi Husrev-beg, 1536. – 18. juni 1541. Ulama-paša, 18. juna 1541. – 1547. Sofi Ali-beg, 1547–1549. Muhamed-han Zulkaderlu, 1549–1550. Hadim Ali-beg 1550–1551. Sufi Mehmed-paša, 1551–1553. Hadim Gazi Ali-paša, 1553. Malkoč-beg Dugalić, 1553–1554. Kara Osman-han, 1554–1555. Kara Mustafa-beg Sokolović, 1555–1557. Hamza-beg Biharović, 1557–1561. Hasan-beg Sokolović, 1561–1562. Sinan-beg Boljanić, 1562–1564. Mustafa-beg Sokolović, 1564–1566. Mehmed-beg Sokolović, 1566–1568. Ferhad-beg Desisalić, 1568. – 25. juni 1568. Mehmed-beg Sokolović, 25. juni 1568. – 1574. Gazi Ferhad-paša Sokolović (), 1574–1580.
Reference
Kategorija:Bosna i Hercegovina u Osmanskom Carstvu Kategorija:15. vijek u Bosni i Hercegovini Kategorija:16. vijek u Bosni i Hercegovini Kategorija:17. vijek u Bosni i Hercegovini Kategorija:18. vijek u Bosni i Hercegovini Kategorija:19. vijek u Bosni i Hercegovini Kategorija:Sandžaci Osmanskog Carstva u Evropi Kategorija:Administrativna podjela Bosne i Hercegovine u Osmanskom Carstvu