María I, de nome María Estuardo (); nada o 8 de decembro de 1542 e finada o 8 de febreiro de 1587), foi raíña de Escocia do 14 de decembro de 1542 ao 24 de xullo de 1567. Única filla lexítima de Xacobe V, con seis días de idade sucedeu ao seu pai no trono escocés. Pasou a maior parte da súa infancia en Francia, mentres Escocia era gobernada por rexentes. En 1558 desposouse co delfín Francisco, quen ascendeu ao trono francés en 1559. María foi brevemente raíña consorte de Francia ata a morte repentina de Francisco en decembro de 1560. Xa viúva, regresou á súa terra o 19 de agosto de 1561. Catro anos máis tarde, casou co seu curmán Henrique Estuardo, con quen, en xuño de 1566, tivo o seu único fillo, Xacobe.
En febreiro de 1567, a residencia da súa consorte foi destruída por unha explosión e Henrique foi atopado asasinado no xardín. Pensouse que James Hepburn orquestrara o asasinato, pero foi absolto dos cargos en abril de 1567 e, ao mes seguinte, uniuse en matrimonio coa viúva. Logo dunha sublevación contra a raíña, foi encerrada no castelo do lago Leven. O 24 de xullo de 1567 forzárona a abdicar a favor do seu fillo dun ano de idade. Tras un intento fracasado de recuperar o trono, fuxiu cara ao sur en busca da protección da súa «curmá» ou tía Isabel I, raíña de Inglaterra. Antes de chegar a Inglaterra, María xa reclamara dereitos ao trono inglés e moitos católicos ingleses considerábana a lexítima soberana, entre eles os participantes nunha rebelión coñecida como o Levantamento do Norte. Ao percibila como unha ameaza, Isabel I a confinou en varios castelos e palacios señoriais no interior do país. Logo de dezaoito anos e medio baixo custodia, María foi declarada culpable de conspirar para asasinar á raíña inglesa en 1586. Foi decapitada ao ano seguinte no castelo de Fotheringhay.
Traxectoria Primeiros anos e ascenso ao trono miniatura|esquerda|Os seus pais Xacobe V de Escocia e María de Guisa. O monarca escocés finou seis días despois de que nacera a súa filla, quen foi proclamada raíña. María naceu o 8 de decembro de 1542 no palacio de Linlithgow (Escocia). Era filla do rei escocés Xacobe V e a súa segunda esposa francesa, María de Guisa, que uns anos antes provocara un escándalo pola súa negativa a converterse na cuarta esposa do soberano inglés Henrique VIII. Segundo algunhas fontes, naceu prematuramente. Era a única filla lexítima do rei. María era sobriña neta de Henrique VIII, xa que a súa avoa paterna Margarida Tudor era irmá deste. O 14 de decembro, seis días logo do seu nacemento, foi proclamada raíña de Escocia, trala morte do seu pai, probablemente polos efectos dun colapso nervioso logo da batalla de Solway Moss ou por beber auga sucia durante a campaña.
Unha lenda popular, rexistrada por primeira vez por John Knox, afirma que Xacobe V, ao oír no seu leito de morte que a súa esposa dera a luz a unha filla, exclamou con tristeza: «¡Veu dunha rapariga e acabará nunha rapariga!» (It cam wi' a lass and it will gang wi' a lass!). A casa de Estuardo obtivera o trono escocés polo matrimonio de Marjorie Bruce -filla de Roberto I Bruce- con Walter Stewart, VI gran senescal de Escocia. Por iso, Xacobe V referíase a que a Coroa chegara á familia a través dunha muller e perderíaa por unha muller. Esta declaración lendaria xurdiu en realidade moito máis tarde, non por María, senón dunha das súas descendentes, a raíña Ana.
María foi bautizada na próxima igrexa de St. Michael pouco logo de nacer. Propagáronse rumores de que era débil e fráxil, pero un diplomático inglés, Ralph Sadler, viu á bebé no palacio de Linlithgow en marzo de 1543, desenvolta pola súa enfermeira, e escribiu ao rei Henrique VIII: «é tan fermosa a nena tal como vina para a súa idade e canto lle gusta vivir». Debido á súa minoría de idade, Escocia foi gobernada por rexentes ata que alcanzase a adultez. Desde o principio, houbo dous reclamacións á rexencia: unha do cardeal católico David Beaton e outra do protestante James Hamilton, II conde de Arran, o segundo na liña de sucesión ao trono escocés. A reclamación de Beaton baseábase nunha versión da última vontade do rei, pero que os seus opoñentes descartaron como unha falsificación. Co apoio do seus amigos e familiares, o conde de Arran ocupou a rexencia ata 1554, cando a raíña nai logrou destituílo e tomar o poder.
Tratado de Greenwich miniatura|dereita|Ocardeal David Beaton era líder do bando católico en Escocia e o principal opositor de Henrique VIII de Inglaterra. Hnrique VIII de Inglaterra aproveitou a rexencia para propoñer o matrimonio entre o seu fillo e herdeiro Eduardo e María, coa esperanza dunha unión de Escocia e Inglaterra. O 1 de xullo de 1543, cando María tiña seis meses, asinouse o Tratado de Greenwich, que estipulaba que, á idade de dez anos, casaríase con Eduardo e trasladaríase a Inglaterra, onde Henrique VIII podería supervisar a súa educación. Tamén se establecía que os dous países permanecerían legalmente separados e que se a parella non tiña fillos a unión temporal disolveríase. Con todo, o cardeal Beaton volveu ao poder de novo e comezou a impulsar unha axenda pro-católica e pro-francesa, o que enfureceu a Henrique VIII, quen quería romper a alianza escocesa con Francia. Beaton quería levala ao fortificado castelo de Stirling, pero o rexente Arran opúxose ao traslado, aínda que accedeu cando os partidarios armados de Beaton reuníronse en Linlithgow. O conde de Lennox escoltou a María e a súa nai a Stirling o 27 de xullo de 1543 con 3500 homes armados. Foi coroada na capela do castelo o 9 de setembro de 1543, con «a solemnidade que se afai neste país, non é moi custosa», segundo o informe de Ralph Sadler e Henry Ray.
Pouco antes da coroación, foron arrestados por Henrique VIII os comerciantes escoceses que se dirixían a Francia e os seus bens foron confiscados. As aprehensións causaron ira en Escocia e motivaron ao conde de Arran a aliarse con Beaton e converterse ao catolicismo. O Tratado de Greenwich foi anulado polo Parlamento de Escocia en decembro. A supresión do acordo de matrimonio e a renovación da Auld Alliance entre Francia e Escocia impulsaron o «cortexo á inglesa» por Hnrique VIII, unha campaña militar deseñada para impoñer o enlace do seu fillo con María. As forzas inglesas montaron unha serie de redadas en territorio escocés e francés. En maio de 1544, o conde de Hertford, futuro duque de Somerset, chegou ao fiorde de Forth coa esperanza de tomar Edimburgo e secuestrar a María, pero a raíña nai escondeu á nena nas cámaras secretas do castelo de Stirling. En maio de 1546, Beaton foi asasinado por lairds (terratenentes) protestantes e, o 10 de setembro de 1547, nove meses despois da morte de Henrique VIII, os escoceses sufriron unha dura derrota na batalla de Pinkie Cleugh, no que se coñeceu como «Sábado Negro» (Black Saturday). Os gardiáns de María, medorentos pola súa seguridade, enviárona ao priorado de Inchmahome por ao redor de tres semanas e recorreron aos franceses solicitando axuda.
Henrique II de Francia propuxo a unión de Francia e Escocia coa voda entre a nova raíña e o seu fillo de tres anos, o delfín Francisco. A María de Guisa pareceulle a única solución razoable para resolver a situación. Coa promesa de axuda militar e o título de duque en Francia, o conde de Arran acordou o compromiso. En febreiro de 1548, ao decatarse de que os británicos estaban de regreso, María foi trasladada, de novo por seguridade, ao castelo de Dumbarton. Os ingleses deixaron ao seu paso un ronsel de devastación e apoderáronse da cidade de Haddington. En xuño, a moi esperada axuda francesa arribou a Leith para asediar e finalmente retomar Haddington. O 7 de xullo, unha asemblea escocesa celebrada nun convento próximo á cidade aprobou o Tratado de Haddington con Francia.
Vida en Francia miniatura|esquerda|María e Francisco no libro de horas de Catarina de Médici (c. 1558). Co acordo matrimonial en vigor, María, de cinco anos, foi enviada a Francia para pasar os seguintes trece anos na corte dos Valois, onde os seus parentes, os Guisa, controlaron a política francesa durante un tempo. A frota enviada por Henrique II e comandada por Nicolas Durand de Villegagnon navegou con ela desde Dumbarton o 7 de agosto de 1548 e arribou unha semana -ou máis tarde- a Roscoff (ou Saint-Pol-de-Léon) na Bretaña. Estivo acompañada pola súa propia corte, entre eles dous medio irmán ilexítimos e as «catro Marías» -catro rapazas da súa mesma idade, co mesmo nome e fillas dalgunhas das familias máis nobres de Escocia: Beaton, Seton, Fleming e Livingston-. Janet Estuardo, nai de Mary Fleming e media irmá de Xacobe V, foi nomeada institutriz.
María, a quen as fontes históricas da época descríbena como unha nena vivaz, fermosa, dotada dun carácter amable e intelixente, tivo unha infancia prometedora. Na corte francesa era a favorita de todos, excepto da esposa de Henrique II, Catarina de Médici. Recibiu a mellor educación posible: aprendeu a tocar o laúde e o virxinal, cultivouse en prosa, poesía, equitación, cetrería e costura, e educouse en francés, italiano, latín, castelán e grego, separadamente de falar o seu nativo scots. A súa futura cuñada, Isabel de Valois, era a súa amiga íntima, de quen «retiña recordos nostálxicos na súa vida posterior». A súa avoa materna, Antonieta de Borbón-Vendôme, tivo unha importante influencia na súa infancia e foi unha dos seus principais asesores.
A súa beleza era encomiada por moitos dos seus contemporáneos e a súa complexión física tiña o porte solemne que se apreciaba nunha soberana. Os seus retratos mostran que tiña unha cabeza pequena e ovalada, un pescozo longo e grácil, cabelo louro cincento na infancia que se escureceu na madurez ata alcanzar unha cor rubia, ollos de cor marrón abelá, pálpebras grosas e baixos, cellas finamente arqueadas, pel suave e pálida, fronte alta e regular con características firmes. Nalgún momento da súa infancia ou nenez contraeu varíola, que non lle deixou marcas visibles no seu físico ao tratarse cun ungüento especial; con todo, Isabel I describiu a súa face desfigurada pola enfermidade. Era elocuente e cunha talle particularmente alta segundo os estándares do século XVI, xa que alcanzou unha altura adulta de 5 pés e 11 polgadas (1.80m), mentres que o fillo e herdeiro de Henrique II, Francisco, tartamudeaba e era anormalmente baixo de estatura. O rei francés comentou: «desde o primeiro día que se coñeceron, o meu fillo e ela entendéronse tan ben coma se coñecésense desde fai moito tempo». O 4 de abril de 1558, María asinou un acordo secreto no que legaba Escocia e a súa reclamación de Inglaterra á Coroa francesa se ela morría sen descendencia. Vinte días máis tarde, casou na catedral de Notre-Dáme de París co delfín de Francia, quen ademais foi proclamado rei de Escocia iure uxoris.
Reclamante do trono inglés miniatura|Isabel I de Inglaterra, «curmá» de María, a quen consideraba unha ameaza. En novembro de 1558 morreu a filla máis vella de Henrique VIII, María I, a última raíña católica de Inglaterra, e foi sucedida pola súa media irmá Isabel I. Segundo a liña xenealóxica, a raíña de Escocia era a segunda na sucesión do trono inglés logo da súa prima Isabel. Os dereitos reclamados remontábanse aos irmáns Henrique VIII e Margarida Tudor (avoa paterna de María). Margarida estivo casada con Xacobe IV de Escocia, pai de Xacobe V e avó de María. Con todo, dado que Isabel I era considerada ilexítima por moitos católicos en Europa -de feito, o seu propio pai sacouna da liña de sucesión ao anular o seu matrimonio con Ana Bolena-, Henrique II de Francia proclamou ao seu fillo máis vello e nora reis de Inglaterra; en Francia, as armas reais de Inglaterra foron acuarteladas nos escudos de Francisco e María. En Inglaterra, de acordo á terceira Lei de Sucesión, aprobada en 1543 polo Parlamento, Isabel foi recoñecida como herdeira da súa media irmá, xa que a última vontade e testamento de Henrique VIII excluíra aos Estuardo da sucesión.