O Proceso de Burgos, tamén coñecido como o Xuízo de Burgos ou o Consello de Guerra de Burgos, foi un xuízo sumarísimo iniciado o 3 de decembro de 1970 na cidade española de Burgos contra dezaseis membros da organización armada nacionalista vasca Euskadi Ta Askatasuna (ETA) acusados dos asasinatos de tres persoas durante a ditadura do xeneral Franco. As mobilizacións populares e a presión internacional lograron que as penas de morte impostas a seis dos acusados non chegasen a ser executadas, sendo conmutadas por penas de reclusión.
Contexto político En decembro de 1970, o xeneral Franco contaba xa con 78 anos, sufría párkinson desde había dez e a súa vitalidade ía en diminución. En 1967 situara ao almirante Luis Carrero Blanco na vicepresidencia, e primeiro ministro de feito, como forma de asegurarse que a ditadura levase adiante unha política de continuísmo; e en xullo de 1969, Xoán Carlos de Borbón foi designado o seu sucesor na Xefatura do Estado a título de Rei de España, prestando xuramento de lealdade a Franco, aos principios do Movemento e ás leis fundamentais do Estado. Con todo, iso non fixo diminuír a preocupación da elite franquista por garantir a súa continuidade cando Franco morrese. Isto quedaría medianamente claro con ocasión da remodelación do goberno tralo caso Matesa en 1969 e con ocasión das repercusións que tivo o Proceso de Burgos de 1970, que afectaron aos diferentes sectores das forzas do réxime de xeito distinto. Mentres que os falanxistas da liña dura, atrincheirados na burocracia estatal e sindical e a feroz represión policial, intentaban parar calquera tipo de reforma, os sectores máis pragmáticos apostaban por adaptar as formas políticas do réxime ás demandas dun capitalismo a grande escala, tanto nacional como multinacional. Sen diferenzas substanciais no ideolóxico, o seu esquema dun franquismo sen Franco baseábase na esperanza de que continuase a prosperidade económica como substituto da liberalización política.
O escándalo financeiro coñecido como caso Matesa foi aproveitado polo ministro de información Manuel Fraga para facer dano aos chamados tecnócratas, varios dos cales estaban implicados, favorecendo a publicidade do caso. O final da crise gobernamental produciuse o 29 de outubro de 1969 cun profundo reaxuste ministerial, sendo substituídos 13 dos 18 ministros. Franco destituíu tanto aos ministros corruptos como aos que deron publicidade ao tema. Con todo, os tecnócratas, ligados ao Opus Dei, puideron conservar a súa influencia no novo goberno, no que as figuras dominantes eran Carrero Blanco e Laureano López Rodó (impulsor dos Plans de Desenvolvemento Económico e Social). O chamado «goberno monocor» ía ser o que puxera en práctica unha serie de reformas tecnocráticas en España que posibilitasen, coa firma diversos acordos internacionais, a súa apertura ao exterior. Como paso previo á súa posible integración na OTAN e a CEE,«Franco y la libertad que condena», Daily Mail, 30 de decembro de 1970. asináronse os Acordos de Amizade e Cooperación con Estados Unidos e o Acordo Comercial Preferencial coa CEE, e en setembro de 1970 Franco recibiu a visita de Richard Nixon e Henry Kissinger.
Mentres tanto, a tensión social, os conflitos laborais e a oposición política ían en aumento en escala e intensidade de forma continuada. O ano 1969 comezou con desordes estudantís nas Universidades de Barcelona e Madrid, e a morte do estudante Enrique Ruano cando se achaba detido pola policía. Ao finalizar o ano, o Tribunal de Orde Pública condenara con 223 anos de cárcere a 93 militantes de partidos políticos, aínda ilegais. A represión tamén alcanzou ao Colexio de Avogados, sufrindo unha deportación interna Gregorio Peces-Barba, Juan María Bandrés, Miguel Castells e Elías Ruiz-Ceberio, quen logo exercerían como avogados no Proceso de Burgos. En 1970, leváronse a cabo máis de 1.500 folgas, con máis de 400.000 folguistas no País Vasco, Barcelona, Asturias, Madrid, Sevilla e Granada. Nesta última cidade tres traballadores da construción perderían a vida ao disolver a policía unha manifestación. En setembro de 1970, na apertura do Campionato do Mundo de Pelota Vasca en San Sebastián, un nacionalista vasco, Joseba Elósegui, prendeu lume á súa roupa e arroxouse en chamas desde as bancadas para protestar ante Franco, alí presente, gritando: «Gora Euskadi askatuta» ("Viva Euskadi libre").
Todo iso foi un caldo de cultivo de protestas que estalou con ocasión do consello de guerra contra os dezaseis militantes de ETA. Con todo, aínda que a oposición política transformou o Proceso de Burgos nun xuízo popular ao propio réxime e a presión popular evitou que as condenas a matar fosen executadas, o franquismo estaba lonxe de derrubarse e soubo reconducir a crise de decembro de 1970 cara a posicións inmobilistas; o que significaría unha maior contundencia represiva e unha reafirmación dos principios fascistas do réxime, sendo os últimos anos da ditadura os máis duros desde a posguerra. Aínda fixeron falta sete longos anos para ter as eleccións xerais de 1977, as primeiras desde a Segunda República, oito para ter a Constitución de 1978 que reformou o réxime franquista (paradoxalmente desde a súa propia legalidade) ata convertelo nun sistema democrático, e nove para os primeiros estatutos de autonomía; durante a chamada Transición.
Antecedentes Os feitos remontábanse ao ano 1968. O 2 de agosto daquel ano era asasinado o policía Melitón Manzanas, xefe da Brigada de Investigación Social (policía política ou secreta) da comisaría de San Sebastián e primeira vítima premeditada da historia de ETA. O 7 de xuño fora asasinado José Pardines Arcay, axente da Garda Civil, ao interceptar a dous membros de ETA nun control de estrada. A raíz destes feitos o Goberno declarou o estado de excepción en Guipúscoa, primeiro, e despois en toda España. As detencións masivas desencadeadas durante eses anos conseguiron que para o outono de 1969 estes dezaseis membros de ETA xa estivesen presos, aos que se decidiu xulgar en consello de guerra por un tribunal militar.En aplicación do Decreto-Lei sobre rebelión militar, bandidaxe e terrorismo de 21 de setembro de 1960 que desenvolvía a Lei de Orde Pública de 30 de xullo de 1960, era a xurisdición militar a encargada de xulgar tales feitos. Este Decreto-Lei foi parcialmente derrogado en 1963 e restablecido o 16 de agosto de 1968 a raíz do asasinato de Melitón Manzanas. Aos imputados acusábaselles tamén do asasinato do taxista Fermín Monasterio Pérez, morto o 9 de abril de 1969, e tamén doutros delitos, como atentados e roubos, que lles reportaron un botín de máis de 30 millóns de pesetas, así como a colaboración neles e o seu encubrimento.
A competencia da Xurisdición Militar foi referendada por Auto da Audiencia de San Sebastián; e, recorrida ante o Tribunal Supremo de España, foi confirmada pola Sala Segunda. Para Armando Marchante Gil, quen tivo ao seu cargo unha das tres áreas básicas, a relixiosa, do Servizo Central de Documentación (SECED), creado polo almirante Carrero Blanco, aquí comeza unha cadea de torpezas que habería de converter o proceso de Burgos nunha formidable operación de propaganda contra a ditadura franquista que lle produciu un considerable desgaste.Armando Marchante Gil, «La iglesia dividida y beligerante», en 40 años en la vida de España, Pamplona, 1986, ISBN 84-86349-14-1.
Dada a condición de procedemento sumarísimo, o expediente permaneceu secreto para os acusados ata pouco antes de comezar o xuízo, o cal fora preparado meticulosamente durante meses. O capitán Antonio Troncoso, vocal poñente e asesor xurista da fiscalía no Proceso de Burgos, manifestou publicamente que o Exército elaborara un completo informe sobre a historia de ETA e a súa posible evolución, polo que cabía entenderse que con este proceso pretendíase escenificar a liquidación de ETA e a vitoria do Estado sobre a incipiente insurxencia armada vasca. Coa dirección de ETA detida, considerábase que a organización estaba cortada de raíz, co que só restaría, mediante un proceso exemplarizante, xulgar, condenar e executar aos dirixentes do grupo para disuadir a posibles continuadores.
O presidente do tribunal militar, o tenente coronel Manuel Ordovás González, xa dera probas da súa eficacia ao condenar a morte a Andoni Arrizabalaga, membro de ETA xulgado en 1969 por outro consello de guerra presidido por Ordovás. Do mesmo xeito que no caso de Iñaki Sarasketa, esta pena logo seríalle conmutada; sendo ambos precedentes inmediatos ao Proceso de Burgos na conmutación de penas de morte a membros de ETA grazas á presión popular.
Os feitos xulgados eran considerados un ataque ao réxime español, polo que foron acusados xenericamente do delito de «rebelión xeral continuada». Chamaba a atención o elevado número de procesados (dezaseis, entre os que se atopaban tres mulleres e dous sacerdotes), así como as penas solicitadas: seis penas de morte e 752 anos de cárcere.
Transcendencia do xuízo A vista do «Sumarísimo 31/69» celebrouse do 3 ao 9 de decembro de 1970 na sala de xustiza do Goberno Militar de Burgos e o tribunal militar deliberou 18 días en sesión ininterrompida. A xurisdición castrense en lugar de desagregar os feitos delituosos empeñouse en acumulalos nun único sumario, tanto por razóns de comodidade como por resaltar aos oficiais encargados do mesmo, xa que estimaba que unha condena masiva tería unha maior exemplaridade. Desde o primeiro momento o Goberno de Franco decidiu dar unha ampla publicidade ao xuízo, o que foi aproveitado polas principais forzas da oposición para organizar unha campaña en contra do mesmo movendo todos os seus apoios internacionais. A repercusión do xuízo foi tan grande que a sala onde se celebrou a vista non daba cabida aos centos de persoas que intentaron presencialo, repleta como estaba tanto de familiares e simpatizantes dos presos como de policías de paisano, así como dunha ampla representación de xornalistas nacionais e estranxeiros e observadores de distintas asociacións internacionais.Gisèle Halimi, avogada defensora de numerosos presos políticos do terceiro mundo, asistiu como observadora representando á Federación Internacional de Dereitos do Home e máis tarde escribiu un libro onde analizaba tanto o procedemento xudicial seguido na causa como o seu contexto sociolóxico e político. Tamén acudiron os decanos de varios colexios de avogados, así como un representante da Asociación Internacional de Xuristas Demócratas e o presidente da Liga dos Dereitos do Home de Bélxica.
Doutra banda, a reacción popular contra o xuízo traduciuse en paros de traballadores, folgas estudantís e manifestacións cidadás que paralizaron a vida económica e social do País Vasco e, en menor medida, Navarra, en resposta á convocatoria de folga xeral realizada polas forzas da oposición. O 4 de decembro a policía reprimiu a tiros unha manifestación en Éibar onde resultou ferido Roberto Pérez Jauregi, que faleceu pouco tempo despois; e ese mesmo día o Ministro da Gobernación Tomás Garicano solicitou no Consello de ministros a aprobación da declaración do estado de excepción en Guipúscoa, que o día 14 ampliouse a toda España.
Secuestro do cónsul honorario