thumb|400x400px|Duelo a garrotazos, de Goya, un referente icónico das Dúas Españas que o pintor aragonés retrata entre as dores do seu nacemento. O Ser de España ou Problema de España é o nome que adoita designar un debate intelectual acerca da identidade nacional española que xorde co rexeneracionismo a finais do século XIX, e coincidindo coa aparición dos nacionalismos periféricos.Por citar só dous exemplos de finais do século XX que fan un estudo —máis ou menos extensivo— dos ensaios anteriores: Eloy Benito Ruano Reflexiones sobre el ser de España; José Álvarez Junco, El País, 21 de decembro de 1996: El falso «problema español» . Conflúe co tópico das Dúas Españas, imaxe moi descritiva da división violenta e o enfrontamento fratricida como característica da historia contemporánea de España.
O obxecto do debate non foi propiamente político ou xurídico-constitucional —a definición de España como nación en sentido xurídico, tema que foi debatido no proceso constituínte da carta magna de 1978, onde se enfrontaron posturas de negación, matización e afirmación da Nación española—; nin tampouco propiamente historiográfico —estudar a construción da identidade nacional española, que se fixo historicamente como consecuencia da prolongada existencia no tempo das institucións do Antigo Réxime e, ás veces, a pesar delas—. O que aqueles pensadores pretendían era dilucidar a preexistencia dun carácter nacional ou Ser de España, é dicir: cales son «as esencias» de «o español», e sobre todo, por que é algo problemático en si mesmo ou non o é, fronte ao aparente maior consenso nacional doutras nacións «máis exitosas» na súa definición, como a francesa ou a alemá, expondo a posibilidade de que España sexa ou non unha excepción histórica. Todo isto deu orixe a un famoso debate ensaístico, literario e historiográfico que se prolongou por décadas e non terminou na actualidade, con formulacións e puntos de vista moi diferentes. En moitas ocasións o propio debate foi obxecto de crítica en si mesmo, por unha banda polo que supón de introspección negativa, e por outro pola previa condición de buscar un esencialismo, é dicir, unha perspectiva filosófica en canto é unha reflexión sobre a esencia, cando o propio dunha perspectiva "histórica" sería o cambio no tempo, pois as nacións non son entes inmutables, senón construcións dos humanos ao longo da historia, mesmo restrinxidas á historia máis contemporánea no que respecta aos modernos conceptos de nación e nacionalismo.
Inicio do debate intelectual thumb|329x329px|Este libro de 1934 representa unha evolución de Ramiro de Maeztu cara a posicións moito máis «imperiais» que as da súa mocidade. thumb|322x322px|José Ortega e Gasset.Entre as súas múltiples reflexións sobre o problema de España, chegou a dicir:«O que nos pasou e pásanos aos españois é que non sabemos o que nos pasa».Citado por Feliciano Barrios en discurso su de ingreso en la Real Academia de Historia (reseña) en ABC, 9 de marzo de 2009). Este tema xa aparece no regeneracionismo de Joaquín Costa, cunha achega inicial moi significativa como foi a Introdución a un tratado de política textualmente dos refraneiros, romanceiros e xestas da Península, de 1881 e sendo a súa obra máis transcendente Oligarquía e caciquismo como a forma actual de goberno en España: urxencia e modo de cambiala, 1901; tamén en Anxo Ganivet cando escribiu Idearium español e tamén Porvir de España, ambos de 1898, ano en que se suicidou. Xorde das posicións enfrontadas desde a denominada polémica da ciencia española entre os krausistas, como Gumersindo de Azcárate ou Francisco Giner dos Ríos e a súa Institución Libre de Ensino, e os pensadores que poden cualificarse de casticistas ou reaccionarios, como Gumersindo Laverde ou Marcelino Menéndez e Pelayo, director da Biblioteca Nacional de España e autor dun descomunal estudo erudito onde identifica o español co ortodoxamente católico, por contraste co que non o é, aínda que apareza en España: Historia dos heterodoxos españois, estando na orixe da definición intelectual do que traxicamente acuñouse como «Anti-España».
Inmediatamente despois, o Desastre de 1898 supuxo un revulsivo conducente á introspección e reflexión sobre as súas causas, relacionándoas co atraso relativo de España ante a modernidade, de forma paralela ao concepto de nacións decadentes e nacións emerxentes que se aplicaba nese momento a Alemaña fronte a Inglaterra, Xapón fronte a Rusia ou a Estados Unidos fronte a España, moi ao fío dos argumentos a favor do imperialismoJohn A. Hobson Imperialism, a study; Lenin El imperialismo, fase superior de desarrollo del capitalismo e mesmo das teorías de supremacía racialHouston Stewart Chamberlain (1899) Die Grundlagen des neunzehnten Jahrhunderts (Los fundamentos del siglo XIX), considerado como uno de los precedentes del nazismo. que na época considerábanse «científicas», como a euxénese ou o darwinismo social.Herbert Spencer fue el principal autor de esa corriente, más influyente para el establecimiento de un clima intelectual muy divulgado, que en formar una corriente sistemática de pensamiento, cosa que no consiguió.
O debate é continuado polas xeracións de 1898 (Miguel de Unamuno En torno ao casticismo, Do sentimento tráxico da vida) e de 1914 (Ortega e Gasset Meditacións do Quixote, España invertebrada, A rebelión das masas, este último cunha vocación territorial máis ampla, e que tivo gran repercusión en Europa). O debate entre ambos, expresado na disxuntiva europeizar España ou españolizar Europa, tivo como frase máis divulgada o que inventen eles! de Unamuno, que Ortega consideraba desviación africanista do mestre e morabito salmantino.Conferencia de José Luis Abellán: El «¡Que inventen ellos!» de Unamuno
A identificación do español co castelán e a procura na paisaxe e veciñanza de Castela das súas características esenciais por parte de autores provenientes da periferia foi considerada como unha característica principal da Xeración do 98 (Unamuno, Ramiro de Maeztu, Pío Baroja [vascos], Azorín [valenciano], Antonio Machado [andaluz] e, menos claramente, Valle Inclán [galego]). Non se ocultaban os trazos negativos: o atraso, a ignorancia, a envexa, o cainismo, a brutalidade (A busca, A terra de Alvar González, Divinas palabras). O esperpento valleinclanesco (Luces de Bohemia), o expresionismo pictórico de José Gutiérrez Solana ou a galería de tipos españois de Ignacio Zuloaga son as súas ilustracións escénica e visual.
Indicouse que algúns membros da xeración do 98 tiveron unha evolución ou traxectoria vital «de esquerda a dereita», partindo de posicións próximas ao movemento obreiro e moi críticas coa visión tradicionalista de España, para acabar reconciliándose con esta, sobre todo Ramiro de Maeztu e Azorín, e en certo xeito (máis espiritual o primeiro e máis escéptico o segundo) Miguel de Unamuno e Pío Baroja. Antonio Machado e Valle Inclán tiveron unha evolución contraria: de posicións máis «conservadoras» a outras máis «progresistas». Diso dependeu que uns ou outros fosen reivindicados pola oposición ao franquismo ou polo pensamento falanxista e o nacionalcatolicismo dos primeiros anos deste. En realidade, viviron de forma tráxica a separación das Dúas Españas, e todos eles participaron dunha maneira ou doutra nun cuestionarse polo Ser de España que non tiña unha resposta clara. Quizais o mellor exemplo deuno a triste separación dos irmáns Machado: Manuel, no bando nacional e Antonio, no republicano.
A xeración de 1914, que se cualificou como máis europeísta e modernizadora, contou con intelectuais que se implicaron en política (Ortega, Manuel Azaña, Ramón Pérez de Ayala) e con outros que optaron polo apartamento voluntario da realidade (Juan Ramón Jiménez, Ramón Gómez da Serna). Moitos outros autores, vinculados a esta xeración, ou á súa etiqueta paralela (novecentismo de Eugeni d'Ors), aparecerán como os principais contribuíntes ao debate sobre o Ser de España nas décadas posteriores á guerra civil, tanto desde o exilio (Salvador de Madariaga, Américo Castro, Claudio Sánchez Albornoz...) como desde o interior da España franquista (Manuel García Morente).
Referencias na literatura anterior As referencias literarias a España foran un tópico ou subxénero que aparece con certa continuidade desde moi antigo: con carácter positivo láudelos hispaniae ou loas a España, como os da literatura latina e en concreto o de San Isidoro
ou como o de Alfonso X o Sabio
que adquiren tinguiduras sombrías con Quevedo
Esas palabras son mostra da conciencia da decadencia española polas mentes máis lúcidas do século XVII, entre as que destacan os arbitristas, como Martín González de Cellorigo (Memorial da política necesaria e útil restauración de España e estados dela, e desempeño universal destes reinos, 1600) ou Sancho Moncada (Discursos de 1619, editados máis tarde como Restauración política de España). O esforzo dos novatores entre finais do XVII e comezos do XVIII tivo escasa repercusión. thumb|257x257px|Washington Irving. No século das luces, a crítica ilustrada, desde a precoz de Feijoo (Teatro crítico universal) á desesperanzada de José Cadalso (Cartas marruecas, e Defensa da nación española, #ambos os resposta ás Cartas persas de Charles de Montesquieu), pasando pola academicista de Antonio Ponz (Viage de España), percibía o atraso acumulado por España desde o Século de Ouro fronte á cegadora Francia do Grand Siècle e a Encyclopédie.Particularmente a la nº 78, donde Montesquieu reproduce (de forma «atrabiliaria, pero también ingeniosa») los tópicos antiespañoles de la leyenda negra.Jean Sarrailh La España ilustrada de la segunda mitad del siglo XVIII A opinión interna debatíase entre castizos e afrancesados. A percepción exterior era cruel: o desolador «Que se debe a España?» de Masson de Morvilliers (Encyclopédie Méthodique, 1782). A resposta a tal provocación, un artigo de Juan Pablo Forner (Oración apoloxética pola España e o seu mérito literario, 1786) nin sequera foi tomada en serio pola opinión ilustrada española, dando orixe ao soado e pesimista «pan e touros» de León de Arroyal, un tópico que continuou representando a opinión elitista da intelectualidade española e renovándose periodicamente, con achegas do propio Unamuno.César Real y Luis Alcalde (1997) Prosistas del Siglo XVIII, Madrid: Clásicos Castellanos.
En cambio, outros estranxeiros souberon pór en valor as peculiaridades que atopaban en España, desatando unha verdadeira «hispanofilia» desde o romanticismo, para o que España era o punto máis próximo onde atopar a atracción morbosa do exotismo, forzando a percepción para confirmar as expectativas que a debuxaban como terra de bandoleiros, toureiros e xitanos, (Carmen, de Prosper Mérimée, convertida en ópera por Bizet); e retroceder a unha ucrónica Idade Media, poboada de refinados reis mouros decadentes (Contos da Alhambra, Washington Irving) e sombríos inquisidores (O pozo e o péndulo, Edgar Allan Poe). Abusouse tanto dese tópico que o realista Honoré de Balzac puido escribir: