Limites Romani ou Limes é o nome aplicado a unha zona de fortificacións fronteirizas romanas que protexían o seu imperio. Houbo algunhas fortificacións de fronteira en Dacia, Arabia Petrea, Numidia e Britania, pero o limes principal foi o de Agri Decumates contra os xermánicos co Limes Germanicus, na zona do río Danubio e do río Rin, e estaba formado por fortíns, foxos, muros e empaladizas; nalgúns lugares había torres redondas e noutros torres de madeira de observación. Está inscrito na lista do Patrimonio da Humanidade da UNESCO dende o ano 1987.
miniatura|280px|Portal oriental reconstruído en Welzheim. As fronteiras do Imperio Romano foron declarados Patrimonio da Humanidade pola UNESCO, e en concreto a Muralla de Hadrián en 1987 e Limes da Alta Xermania-Recia e a Muralla de Antonino en 2005 e 2008, respectivamente. É un dos sitios transfronteirizos que existen no mundo.
Orixinalmente, a palabra "limes" designaba en latín calquera estrada custodiada polas patrullas de fronteira. Polo tanto, a palabra é usada para nomear tanto as auténticas murallas de pedra (provincia de Britania) como cadeas de fortes de madeira ou pedra a certa distancia uns doutros. Este último foi o modelo predominante na ampla e perigosa fronteira, con Germania libera, naqueles lugares onde non podían usar os grandes ríos como fronteira. Co tempo, os propios romanos contrataron ás tribos xermanas como soldados para gardar as "limes".
Os principais límites fortificados durante o Imperio foron os seguintes:
thumb | Reconstrución dunha torre de vixía Romana en Limes Germanicus (Alemaña)
Muralla de Hadrián – Limes Britannicus (UNESCO Patrimonio da Humanidade ID 430bis–001) Muralla de Antonino – en Escocia (Patrimonio da Humanidade) Costa Saxoa, limes tardorromano no sueste de Inglaterra Limes Germanicus, coas Limes xermánicas e reticas superiores, nas provincias de Xermania Inferior e Xermania Superior, seguindo o río Rin ata os contrafortes dos Alpes. O Castelo de Saalberg (montaña sal) ao norte de Frankfurt, formou parte das Limes romanas nunha especie de provincia romana que penetrou no leste do Rin, a fin de obter sal nuns lugares próximos ao macizo de Taunus, no estado federado de Hessen. Varios castelos construídos polos romanos nesta área aproveitan esta especie de cordilleira ou máis ben macizo para penetrar cara ao leste máis aló do Rin. (Patrimonio da Humanidade da UNESCO ID 430bis–002) Limes Arabicus, a fronteira da provincia romana de Arabia Petraea fronte ao deserto, separaba o territorio romano do deserto de Arabia, que consta dunha cadea de fortes construídos en puntos de auga, ligados por unha densa rede de estradas, para defenderse das incursións dos nómades do deserto e protexer a chegada das caravanas. Limes Tripolitanus, separando a África romana dos territorios controlados por tribos bérberes no Sáhara e do Cordal do Atlas. Limes xermánico incluíndo o: Limes xermánico inferior Limes xermánico superior-rético Limes danubiano (UNESCO Patrimonio da Humanidade ID 1608) incluíndo o: Limes rético (só os elementos ao longo do Danubio) Limes nórico, a fronteira da provincia romana Noricum, desde o río Inn ao longo do Danubio ata Cannabiaca (Zeiselmauer-Wolfpassing ) en Austria. Limes panónico, a fronteira da provincia romana Panonia, ao longo do Danubio desde Klosterneuburg, Austria ata Taurunum, Serbia. Limes moesico, a fronteira da provincia romana Moesia, desde Singidunum, Serbia ao longo do Danubio ata Moldova. Limes dacio incluíndo: Limes Alutanus, nalguns tramos ao norte do Danubio fronteira oriental pasando por Dacia e Pannonia, que eran provincias do Imperio Romano. Limes Transalutanus, a posterior fronteira oriental avanzada de Dacia Limes Porolissensis, a liña defensiva máis setentrional da provincia. Fossatum Africae, a fronteira sur do Imperio Romano, que se estende ao sur da provincia romana de África no Norte de África. Limes orientais: apoiado no curso do Éufrates, separando as provincias Siria e Capadocia do Imperio parto e, despois, o Imperio Sasánida, formado por unha cadea de cidades e posicións fortificadas controlando os puntos de auga e os vaos do río coas fortalezas dos lexionarios na retagarda, duns tres a cinco días de marcha.
Etimoloxía A raíz de limes, límite-, que se pode ver no caso xenitivo, limitis, márcao como devanceiro de todo un grupo de palabras en moitas linguas relacionadas co latín, por exemplo, inglés limit ou francés limite. O substantivo Latino līmes</ref> Latín ) tiña unha serie de significados diferentes, un camiño ou un arró que delimitaba leiras, unha liña límite ou marcador, calquera estrada ou camiño, calquera canle, como unha canle de emisión ou calquera distinción ou diferenza. O termo tamén se usou comunmente despois do século III d.C. para designar un distrito militar baixo o mando dun "dux limitis".Benjamin Isaac, "The Meaning of 'Limes' and 'Limitanei' in Ancient Sources", Journal of Roman Studies, 78 (1988), pp. 125–147; Benjamin Isaac, The Limits of Empire: the Roman Army in the East (Oxford: Oxford University Press, revised edition 1992).
Unha etimoloxía de Julius Pokorny en Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch di que limes provén do indoeuropeo el-, elei-, lei-, "inclinar", "dobrar", "codar". Segundo Pokorny, o latín limen, "limiar", está relacionado con limes, sendo a pedra pola que se entra ou se sae da casa. Algúns estudosos consideraron a fronteira como un threshold. Os dicionarios Merriam–Webster consideran esta opinión, como fai J. B. Hofmann en Etymologisches Wörterbuch des Griechischen baixo leimon. The White Latin Dictionary nega calquera conexión, derivando limen de *ligmen, como en lien de *leig-, "empate". Neste sentido, o limiar une a porta. W. Gebert tamén escribiu un artigo sobre o termo.W. Gebert, "Limes", Untersuchungen zur Erklärung des Vortes und seiner Anwendung, Bonner Jahrbücher Bd. 119, No. 2, 1910, 158–205.
Algúns expertos suxeriron que os limes xermánicos puideron ser chamados Munimentum Traiani (baluarte de Traxano) polos contemporáneos, referíndose a unha pasaxe de Ammianus Marcellinus, segundo a cal o emperador Xuliano volvera ocupar esta fortificación no 360 d.C.Hessian state archaeologist Prof. E. Schallmeyer, quoted in Schmid, A., Schmid, R., Möhn, A., Die Römer an Rhein und Main (Frankfurt: Societäts-Verlag, revised edition 2006).
En Europa Gran Bretaña e Galia thumb|Mapa de fortificacións e castelos no norte de Gran Bretaña ao redor do 155 d.C. (omitironse a maioría dos fortes do Muro de Hadrián e ao sur).
Esta sección de limes existiu dende o século I ata o século V d. C. e atravesaba as provincias de:
Britannia Inferior Britannia Superior
O limes en Gran Bretaña (Limes Britannicus) atópase no territorio do actual Reino Unido en Inglaterra, Escocia e Gales. Desde o século I ata o século II, a Gask Ridge e o Stanegate, coas súas cadeas de campamentos romanos e torres de vixía, marcaron o límite norte de Britannia. Máis tarde, os istmos do norte entre o Estuario do Forth e o Estuario do Clyde foron vixiados polas defensas da Muralla de Antonino e a liña entre a desembocadura do Tyne e Solway Firth por Muralla de Hadrián. A defensa perimetral da Muralla de Hadrián conseguiuse mediante a construción de campamentos (castella) nas terras baixas, que se construían ao longo das vías máis importantes do norte. A seguridade e vixilancia nas costas do oeste e do sueste conseguíase por medio de campamentos e por cadeas de vixías ou torres de sinalización, tanto ao longo do litoral como polas principais vías do interior.
As forzas de ocupación, Exercitus Britannicus, consistían na súa maioría en cohortes de auxilia. A reserva estratéxica comprendía tres lexións con base en Eburacum (Iork), Isca Silurum e Deva. A observación e vixilancia das augas ao redor das Illas Británicas foi responsabilidade da Classis Britannica, cuxo cuartel xeral estaba en Rutupiae (Richborough). As lexións auxilia cohortes e a frota estaban comandadas polos gobernadores provinciais. A partir do século III, as unidades de comitatenses, limitanei e liburnaria (mariñas) pasaron ao mando de dous xenerais:
Comes Britanniarum Dux Britanniarum
Costa Saxoa thumb|Mapa dos fortes británicos e galaicos na costa saxoa
Esta sección dos limes existiu entre os séculos III e V d C. e abarcaba as provincias de:
Britannia Inferior Bélxica Lugdunensis Aquitania
Este limes da Antigüidade Tardía atravesaba o territorio dos actuais Reino Unido e Francia. No século III, estableceuse un distrito militar separado, o Litus Saxonicum, no lado británico da Canle da Mancha entre os estuarios de The Wash e o Solent, para repeler aos piratas e saqueadores saxóns. Incluíronse nel o lado galo da Canle da Mancha e a costa atlántica. O seguimento e a vixilancia costeira realizábase mediante unha cadea de atalaias ou torres de sinalización, campamentos e portos fortificados (Galia). A maioría dos campos da Costa Saxoa probablemente serviron como bases navais.
As gornicións dos campos estaban compostas por infantaría e varios rexementos de cabalearía. O seguimento e vixilancia da Canle correron a cargo da Classis Britannica e da Classis Sambrica, cuxa sede estaba en Locus Quartensis (Port d'Etaple), vixiando a desembocadura do río Somme. As unidades de comitatenses, limitanei e liburnaria nesta zona quedaron baixo o mando de tres xenerais:
Comes litoris Saxonici per Britanniam (Conde da costa saxoa) Dux Belgicae secundae Dux tractus Armoricani et Nervicani Xermania Inferior
thumb|Mapa dos campamentos e fortes da lexión en Xermania Inferior
Este tramo de limes existiu dende o século I ata o século V d.C. e atravesaba a provincia de Xermania Inferior (Germania Inferior).
Atópase no territorio dos actuais Países Baixos e Alemaña. Este limes era unha fronteira fluvial (limes ripa) no Rin, defendido por unha cadea de campamentos, que corría dende o Mar do Norte (campamento Katwijk-Brittenburg) a Vinxtbach (fronte ao forte de Rheinbrohl no Limes da Alta Xermania-Recia), formando a fronteira entre as provincias romanas de Xermania Inferior e Xermania Superior . En contraste co Limes da Alta Xermania-Recia, non estaba marcado por unha empalizada ou muro sólido. Tampouco se pode identificar ningunha gabia defensiva nin muralla. Os gardas estaban estacionados en castra próximas e as torres de vixía normalmente construídas inmediatamente no Rin. O limes estaba servido por unha estrada militar ben desenvolvida. Cada campamento tiña o seu propio porto fluvial ou embarcadoiro e unha zona de almacenamento, porque o Rin non só formaba a fronteira senón que era a ruta de transporte e comercio máis importante da rexión. No primeiro tramo, entre os campos de Rigomagus (Remagen) e Bonna (Bonn), só había uns poucos campamentos. Na segunda sección, media, entre Bonna e Ulpia Noviomagus Batavorum (Nijmegen), había bastante máis. Aquí tamén había campamentos de lexións máis grandes, cunha excepción, todos eran cuarteis de cabalería. A paisaxe do terceiro tramo entre Ulpia Noviomagus Batavorum e Mare Germanicum (o mar do Norte) caracterizouse por numerosos pequenos regatos e pantanos cenagosos. En consecuencia, nesta zona só había un campamento de cabalería. A seguridade fronteiriza aquí consistía principalmente en fortes de cohortes relativamente pequenos e moi compactos.
As tropas de ocupación, Exercitus Germaniae Inferioris, consistían na súa maioría por cohortes auxiliares. Desde o século II, a reserva estratéxica comprendía tres lexións estacionadas en Bonna/Bonn, Novaesium/Neuss, Vetera/ Xanten e Noviomagus/Nijmegen. O control e vixilancia das augas do Mar do Norte, a ría do Rin e o Baixo Rin era responsabilidade da Classis Germanica cuxa sede estaba en Colonia Claudia Ara Agrippinensium /Colonia. As lexións, as unidades auxiliares e a frota estaban comandadas polo respectivo gobernador provincial. Desde o século III os ripenses (gardas fluviais), os comitatenses e a liburnaria estaban baixo o mando dos Dux Belgicae secundae .