250px|miniatura|Pomelo. Cítrico é o nome común do xénero Citrus, que designa as especies de grandes arbustos ou pequenas árbores perennes (entre 5 e 15 m) da familia das Rutáceas, que teñen froitos ou froitas que posúen un alto contido en vitamina C e ácido cítrico, o que lles fornece ese típico sabor acedo tan característico. Oriúndo da Asia tropical e subtropical, este xénero contén tres especies e numerosos híbridos cultivados, incluíndo as froitas máis amplamente comercializadas, como o limón, a laranxa, a lima, o pomelo e mais a mandarina, con diversas variedades que dependen da rexión na que se cultive cada unha delas.
O froito é un hesperidio, característico do xénero.
Por mor á facilidade de hibridación dos cítricos, todos os cultivos para uso comercial obtéñense enxertando as especies cultivares desexadas en plantóns seleccionados pola súa resistencia ás doenzas.
Historia As plantas cítricas son orixinarias de rexións subtropicais e tropicais de Asia, illas do sueste asiático, Oceanía próxima e nordeste de Australia. A domesticación de especies de cítricos implicou moita hibridación e introgresión,Introgresión, tamén coñecida como "hibridación introgresiva", en xenética, é o movemento dun xene (fluxo de xenes) dunha especie ao acervo xenético doutra a través de repetidos retrocruzamentos entre un híbrido e a súa xeración orixinal proxenitora. deixando moita incerteza sobre cando e onde se produciu por primeira vez a domesticación. Unha análise xenómica, filoxénica e bioxeográfica realizado por Wu et ao. (2018) demostrou que o centro de orixe do xénero Citrus é probablemente da súa expansión foi o sueste do Himalaia, nunha rexión que se estende desde o leste de Assam, o norte de Myanmar, ata o oeste de Yunnan. Diverxe dun devanceiro común coa laranxeira espiñenta. Un cambio nas condicións climáticas durante o Mioceno tardío (entre 11,63 e 5,33 millóns de anos ) provocou un repentino evento de especiación. As especies resultantes deste evento inclúen as cidreiras (Citrus medica) do sur de Asia; os pomelos (C. maxima) do sueste asiático continental; as mandarinas (C. reticulata), kumquats (C. xaponica), mangshanyegan (C. mangshanensis) e ichang papedas (C. cavaleriei ) do sueste da China; a combava (C. hystrix) das illas do sueste asiático; e o biasong ou samuyao (C. micrantha) de Filipinas. miniatura|upright|esquerda|Mapa de distribucións silvestres orixinais inferidas dos principais cultivares de Citrus e taxas silvestres relevantes seleccionadas A isto seguiulle a propagación de especies de cítricos en Taiwán e o Xapón no Plioceno temperán (fai entre 5,33 a 3,6 millóns de anos), dando lugar á laranxa tachibana (C. tachibana); e máis aló da Liña Wallace en Papúa-Nova Guinea e Australia durante o Plistoceno temperán (fai entre 2,5 millóns a 800.000 anos), onde se produciron máis eventos de especiación que deron lugar as limas australianas.
As primeiras introducións de especies de cítricos por parte das migracións humanas producíronse durante a expansión austronesia (c. 3000-1500 a.C.), cando Combava, laranxa silvestre, e Citrus maxima atopábanse entre as plantas de cítricos levadas polos viaxeiros de Austronesia cara ao leste en Micronesia e Polinesia.
A cidreira (Citrus medica) tamén se introduciu cedo na conca mediterránea desde a India e o sueste asiático. Introduciuse a través de dúas antigas rutas comerciais: unha ruta terrestre a través de Persia, o Levante e as illas do Mediterráneo; e unha ruta marítima pola Península de Arabia e o Exipto tolemaico ata o norte de África. Aínda que se descoñece a data exacta da introdución orixinal debido á escaseza de restos arqueobotánicos, as primeiras probas son sementes recuperadas no sitio arqueolóxico de Hala Sultan Tekke en Chipre, datadas ao redor do 1200 a.C. Outras probas arqueobotánicas inclúen o pole de Cartago que se remonta ao século IV a. C.; e sementes carbonizadas de Pompeia datadas entre os séculos III e II a.C. A descrición completa máis antiga da cidreira foi testemuñada por primeira vez a partir de Teofrasto, c. 310 a.C. Os agrónomos da Roma antiga fixeron moitas referencias ao cultivo de cítricos dentro dos límites do seu imperio.
Crese que os limóns, os pomelos e as laranxas acedas foron introducidos no Mediterráneo polos comerciantes árabes ao redor do século X d.C.; e as laranxas doces polos xenoveses e portugueses traídas desde Asia durante o século XV ao XVI. A mandarina non se introduciu ata o século XIX. Este grupo de especies acadou unha grande importancia nalgúns dos países mediterráneos, e no caso dos laranxeiros, mandarineiros e limoeiros, atoparon aquí condicións edafolóxicas e climáticas que lles permiten acadar un alto nivel de calidade do froito, aínda mellor que nas rexións de onde procedían.
As laranxas foron introducidas en Florida polos colonos españois.University of South Florida: FruitHistory of the Citrus and Citrus Tree Growing in America
Nas partes máis frías de Europa, os cítricos cultivábanse en orangeries (laranxerías) a partir do século XVII; moitos eran tanto símbolos de status como estruturas agrícolas funcionais.Billie S. Britz, "Environmental Provisions for Plants in Seventeenth-Century Northern Europe" The Journal of the Society of Architectural Historians 33.2 (maio de 1974:133–144) p 133.
Taxonomía miniatura|upright|Froitas do xénero citrus agrupadas por similitude xenética. Diagrama ternario elaborado a partir dos datos de Curk et alii.
A taxonomía e a sistemática do xénero son complexas e non está claro a cantidade exacta de especies naturais, xa que moitas destas especies son híbridos clonados que se xeraron con sementes (por apomixis), e evidencias xenéticas indican que mesmo algunhas especies salvaxes teñen unha orixe híbrida.
A maioría das especies Citrus parece que son híbridos naturais ou artificiais procedentes dun número reducido de especies ancestrais, entre os que se atopan o limón, o pomelo, o mandarino e a papeda. Os híbridos naturais e cultivados inclúen importantes froitos comerciais como laranxas, pomelos, limóns, limas e algunhas mandarinas.
Clasificación das principais especies cultivadas Aínda que a clasificación taxonómica é complexa, recentes investigacións xenéticas demostraron que unicamente existen tres especies principais, sendo as restantes híbridos destas tres.
En 1997 Mabberley propuxo unha clasificación pragmática dos principais Citrus cultivados de xeito que clarexase o caos que moitas veces xurdiu segundo se consulten unhas ou outras fontes. Esta clasificación simplifica e clarexa o xénero e semella atopar o consenso dos principais botánicos.
Mabberley defende que unicamente existen tres especies principais Citrus maxima, Citrus medica e mais Citrus reticulata, sendo todas as restantes híbridos destas tres. Esta teoría só fai referencia aos cítricos cultivados non ás especies bravas do xénero.
A seguir fica a clasificación:
1 - Citrus medica L. (tamén coma Citrus limetta) É a cidreira, inclúe o cultivar ‘Etrog’ utilizado na festa xudía dos tabernáculos. Con dous taxons híbridos: Citrus × limon (L.) Osbeck. é o limoeiro. Citrus × jambhiri Lush., é o limón rugoso. 2 - Citrus maxima (Burm.) Merr. (tamén Citrus grandis). Con dous taxons híbridos: Citrus × aurantifolia, son as limeiras que son híbridos de C. medica ou C. × limon coa papeda de flor pequena C. micrantha. Citrus × aurantium (Citrus maxima × Citrus reticulata), Que forman o grupo das laranxeiras agres ou amargas. Dentro deste taxon considéranse outros catro híbridos máis: Citrus × sinensis, son tamén híbridos de Citrus maxima × Citrus reticulata porén con maior proporción de mandarina, son as laranxeiras doces, que producen as coñecidas laranxas doces. Citrus × paradisi, é o pomelo, un retrocruzamento entre laranxeira e C. maxima. Citrus × nobilis, son os tangor e tamén a mandarineira King. Tamén son retrocruzamentos con C. maxima. Citrus × tangelo, son os tanxelos, que son sucesivos cruzamentos de C. paradisi ou C. maxima e C. reticulata. 3 - Citrus reticulata, abrangue todos os mandarineiros, satsumas e clementinas.
Outras especies seleccionadas Citrus australasica F.Muell. - Limón dedo Citrus balotina Poit. & Turp. Citrus dimorphocarpa Lush. Citrus ichangensis - limón Ichang Citrus obversa Hassk. Citrus glauca - Lima do deserto, lima australiana Citrus japonica (tamén coma Fortunella spp.) - Kumquat, laranxeira chinesa
Híbridos principais 250px|miniatura|Laranxas, limóns e limas.
Citrus × bergamia - Bergamoteira. É un híbrido de limeira e laranxeira agre. Citrus × depressa - Shikwasa Citrus × latifolia - Lima persa Citrus × limetta - Limón doce Citrus × limettioides Citrus × hystrix Citrus × ichangensis - Papeda Citrus × limodulcis D.Rivera, Obón, F.Méndez & S.Ríos Citrus × limonia Osbeck - lima mandarina, lima de Cantón, limón rugoso, Lima rangpur, Limón cravo, Limón hime.
Usos Culinarios Moitos cítricos, como laranxa, mandarinas, pomelos e clementinas, xeralmente cómense frescos. Adóitanse pelar e pódense partir facilmente en cuarteiróns. O pomelo adóitase partir pola metade e cómese sen a pel cunha culler. Para iso deséñanse culleres especiais (culler de pomelos) coa punta dentada. Os zumes de laranxa e pomelo tamén son bebidas populares para o almorzo. Os cítricos máis acedos, como os limóns e as limas, non adoitan comerse sós. Os limóns Meyer poden comerse coa man coa pel fragrante; son tanto doces como acedos. As limoadas son bebidas populares que se preparan diluíndo os zumes destas froitas e engadindo azucre. Os limóns e as limas tamén se utilizan en pratos cociñados, ou se cortan en toros e úsanse como guarnición. O seu zume utilízase como ingrediente en diversos pratos; é habitual atopalo nos aliños das ensaladas e espremelo sobre o peixe, a carne ou as verduras cocidas.
Das diferentes partes e tratamentos dos cítricos pódese obter unha gran variedade de sabores. A pel e o aceite esencial da froita adoitan ser amargos, especialmente cando se cociñan, polo que adoitan combinarse con azucre. A polpa da froita poden variar de doces a extremadamente acedas. A marmelada, un condimento derivado da laranxa e o limón cocidos, pode ser especialmente amarga, pero adoita adozarse con azucre para cortar o amargor e producir un resultado similar ao da marmelada. O limón, a laranxa ou a lima utilízanse comunmente como decoración e para darlle un toque de sabor aos refrescos, os cócteles ou á auga. Os zumes, as cascas ou os toros de cítricos utilízanse nunha gran variedade de bebidas mesturadas e refrescos. A colorida pel exterior dalgúns cítricos, coñecida como zest, utilízase como aromatizante en cociña; a parte branca interior da pel, a medula, adoita evitarse debido o seu amargor.
En medicina O ácido cítrico é usado moi abundantemente na industria farmacéutica. En medicina utilízase entre outras cousas como dixestivo, substancia que favorece a dixestión, estando incluído na clasificación internacional ATC dentro do grupo A09, co código concreto de A09AB04.Véxase ATC index 2008, da páxina web do WHO Collaborating Centre for Drug Statistics Methodology do Instituto Noruegués da Saúde Pública (ligazón consultada o 4 de outubro de 2008).
Pesticidas As sementes de cítricos úsanse na elaboración de insecticidas ecolóxicos.
Biocombustíbel Téñense feito investigacións sobre as posibilidades de aproveitamento dos residuos dos cítricos, reconvertendo a pela e outros refugallos en produtos e artigos de alto valor engadido).
Uso como plantas ornamentais miniatura|upright|Invernadoiro do xardín botánico en Lovaina (Bélxica)