miniatura|dereita|Xogo da mariola. Un xogo é unha actividade recreativa que envolve un ou máis xogadores. Caracterízase por ter un obxectivo que os xogadores tratan de acadar e por un conxunto de regras que din o que os xogadores poden ou non poden facer. A función principal dun xogo é a de entreter e divertir, pero pode tamén representar un papel educativo.
Aínda que moitos animais xogan, só os seres humanos teñen xogos propiamente ditos. Que algúns animais son o bastante intelixentes como para poder xogar ó estilo dos humanos é motivo de discusión, xa que un xogo ten elementos ritualistas (tales como regras e procedementos) que actúan sobre, máis ben que como resultado do instinto. A existencia das regras e dos criterios que deciden o resultado dos xogos implica que os xogos requiren intelixencia nun grao significativo de sofisticación.
Existen xogos competitivos, onde os xogadores teñen que lograr un obxectivo, e xogos non competitivos, onde os xogadores buscan simplemente gozar da actividade e diversión. Os xogos normalmente diferéncianse dos traballos polo obxecto da súa realización. Con todo, en moitos casos estes non teñen unha diferenza demasiado clara. Así mesmo, o xogo utilízase como ferramenta educativa, pois na maioría dos casos funcionan estimulando habilidades prácticas psicolóxicas.
A primeira referencia sobre xogos que existe é do ano 3000 a. C. Os xogos, son considerados como parte dunha experiencia humana e están presentes en todas as culturas.(pp. 43-58) Publicación Facultade de Ciencias Sociais Universidade Xaveriana. Probablemente, as cóxegas, combinadas coa risa, sexan unha das primeiras actividades lúdicas do ser humano, á vez que unha das primeiras actividades comunicativas previas á aparición da linguaxe.Trascrición dunha entrevista a Robert Provine por Eduard Punset en RTVE.
Concepto do xogo O xogo é unha actividade inherente ao ser humano. Non é unha actividade exclusiva deste.
Etimoloxicamente, os investigadores refiren que a palabra xogo procede de dous vocábulos en latín: "iocum e ludus-ludere" ambos fan referencia de broma, diversión, chiste, e adóitanse usar indistintamente xunto coa expresión actividade lúdica.
Existen multitude de definicións sobre o xogo, pero a propia polisemia deste e a subxectividade dos diferentes autores implican que calquera definición non sexa máis que un achegamento parcial ao fenómeno lúdico. Pódese afirmar que o xogo, como calquera realidade sociocultural, é imposible de definir en termos absolutos, e por iso as definicións describen algunhas das súas características. Entre as conceptualizacións máis coñecidas apuntamos as seguintes: Huizinga (1938): «O xogo é unha acción ou ocupación libre, que se desenvolve dentro duns límites temporais e espaciais determinados, segundo regras absolutamente obrigatorias, aínda que libremente aceptadas, acción que ten fin en si mesma e vai acompañada dun sentimento de tensión e alegría e da conciencia de 'ser doutro xeito' que na vida corrente.» 354x354px|miniatura|Nenos festexando unha vitoria nun xogo. Gutton, P. (1982): É unha forma privilexiada de expresión infantil. Cagigal, J. M. (1996): «Acción libre, espontánea, desinteresada e intranscendente que se efectúa nunha limitación temporal e espacial da vida habitual, conforme a determinadas regras, establecidas ou improvisadas e cuxo elemento informativo é a tensión.»
En conclusión, estes e outros autores como Roger Caillois, Moreno Paus, etc., inclúen nas súas definicións unha serie de características comúns a todas as visións, das que algunhas das máis representativas son: O xogo é unha actividade libre: é un acontecemento voluntario, ninguén está obrigado a xogar. Localízase nunhas limitacións espaciais e nuns imperativos temporais establecidos de antemán ou improvisados no momento do xogo. Ten un carácter incerto. Ao ser unha actividade creativa, espontánea e orixinal, o resultado final do xogo flutúa constantemente, o que motiva a presenza dunha agradable incerteza que nos cativa a todos. É unha manifestación que ten finalidade en si mesma, é gratuíta, desinteresada e intranscendente. Esta característica vai ser moi importante no xogo infantil xa que non posibilita ningún fracaso. O xogo desenvólvese nun mundo aparte, ficticio, é como un xogo narrado con accións, afastado da vida cotiá, unha continua mensaxe simbólica. É unha actividade convencional, xa que todo xogo é o resultado dun acordo social establecido polos xogadores, quen deseñan o xogo e determinan a súa orde interna, as súas limitacións e as súas regras.
Diferenza entre xogo e deporte miniatura|311x311px|Salto con goma, xogo infantil. Existen múltiples concepcións de deporte segundo o autor que se tome como referencia, autores como Coubertain, Demeny, Cagigal, Parlebas, García Ferrando, etc. Sintetizando pódese definir deporte e diferencialo do xogo:
O deporte é un conxunto de situacións motrices e intelectuais, diferenciado do xogo en que busca a competición con outros ou consigo mesmo, que precisa unhas regras máis concretas ademais de estar institucionalizado.
Características dun xogo Unha meta ou obxectivo. Regras. Ferramentas ou compoñentes. Reto
Función do xogo na infancia O xogo é útil e é necesario para o desenvolvemento do neno na medida en que este é o protagonista.
A importancia da utilidade do xogo pode levar aos adultos a roubar o protagonismo ao neno, a querer dirixir o xogo. A intervención do adulto nos xogos infantís debe consistir en:
Facilitar as condicións que permitan o xogo. Estar a disposición do neno. Non dirixir nin impor o xogo. O xogo imposto pode cambiar a actitude do neno. O xogo dirixido non cumpre coas características de xogo, aínda que o neno pode acabar facéndoo seu.
miniatura|Xogando con bólas de cores.
O xogo permite ao neno:
Que se manteña diferenciado das esixencias e limitacións da realidade externa. Explorar o mundo dos maiores sen estar eles presentes. *Interactuar cos seus iguais. Funcionar de forma autónoma.
O xogo sempre fai referencia implícita ou explícita ás relacións entre infancia, diversión e educación.
O xogo é unha actividade que ten un fin en si mesma, é dicir, o individuo realiza a propia actividade para conseguir o obxectivo que é ser pracenteira. O xogo ten un carácter de finalidade intrínseca e é liberador dos conflitos, xa que ignora os problemas ou os resolve. Unha das súas principais características é a sobremotivación, a cal, pretende facer dunha actividade ordinaria unha actividade de motivación suplementaria. O xogo temperán e variado contribúe positivamente a todos os aspectos do crecemento e está vinculado ás catro dimensións básicas do desenvolvemento infantil que son a psicomotora, a intelectual, a social e finalmente a afectivo-emocional.
Funcións do xogo infantil:
O xogo sobre o corpo e os sentidos miniatura|O xogo da corda é fácil de organizar, require forza e pouco equipo: é o típico xogo improvisado.|340x340px Descubrir novas sensacións. Coordinar os movementos do seu corpo de forma dinámica, global, etc. Desenvolver a súa capacidade sensorial e perceptiva. Organizar a súa estrutura corporal. Ampliar e explorar as súas capacidades motoras e sensoriais. Descubrirse nos cambios materiais que se derivan da exploración.
O xogo e as capacidades de pensamento e creatividade Estimular a capacidade para razoar, estimular o pensamento reflexivo e o representativo. Crear fontes de desenvolvemento potencial, é dicir, aquilo que pode chegar a ser. Ampliar a memoria e a atención grazas aos estímulos que se xeran. Fomentar o descentramento do pensamento. Desenvolver a imaxinación e a creatividade e a distinción entre fantasía-realidade. Potenciar o desenvolvemento da linguaxe e do pensamento abstracto.
O xogo sobre a comunicación e a socialización miniatura|Dous nenos dunha escola de xadrez, na fase de Apertura do xogo.|371x371px Os xogos de representación (simbólicos, rol, dramáticos, ficción). Achegarse ao coñecemento do mundo real e preparar ao neno para a vida adulta. Favorecer a comunicación e a interacción, sobre todo cos iguais. Fomentar e promover o desenvolvemento moral nos nenos. Potenciar a adaptación social e a cooperación. Xogo de regras. Aprender a seguir unhas normas impostas. Facilitar o autocontrol. Desenvolver a responsabilidade e a democracia. Xogos cooperativos. Potenciar a cooperación e a participación. Mellorar a cohesión social do grupo. Mellorar o autoconcepto e o concepto do grupo. Promover a comunicación positiva e diminuír a negativa. Incrementar as condutas asertivas cos seus iguais.
O xogo como instrumento de expresión e control emocional Proporcionar diversión, entretemento, alegría e pracer. Expresarse libremente e descargar tensións. Desenvolver e aumentar a autoestima e o autoconcepto. Vivir as súas propias experiencias acomodándoas ás súas necesidades. Desenvolver a personalidade.
Evolución do xogo no neno Os nenos cambian a súa forma de xogar ao longo dos seus anos de vida. A principal forma de xogar dos nenos é saber como funciona o mundo e as persoas que están dentro del.
De 0 a 3 meses: Os bebés están atraídos por obxectos brillantes e cores brillantes, especialmente se contrastan co fondo e os que se moven e soan. Tamén a cara, a mirada e a conversa dos adultos. O bebé usa reflexivamente o seu propio corpo, xa que o seu instinto por experimentar faino explorar o seu corpo.
De 3 a 6 meses: o bebé segue xogando co seu corpo, co do adulto e con obxectos que pode manipular. O xogo baséase na súa capacidade para tocar, atrapar, poñer obxectos na boca, sorrir ás persoas e emitir sons e movementos do corpo en resposta aos comentarios e caricias da nai.
De 6 a 9 meses: xoga cos pés, é capaz de virar lateralmente, desafiar, seguir o camiño dun obxecto e recollelo se está dentro do seu campo visual. Chora contra os estraños, mentres que a xente que coa que está familiarizado proporciónalle seguridade e tranquilidade suficiente para xogar e explorar. Como pode estar sentado no chan, pode coller dous obxectos ao mesmo tempo e facelos chocar ou pasar un obxecto dunha man á outra. Nesta etapa o xogo segue sendo exploratorio pero agora só do seu propio corpo e o da nai.
De 9 a 12 meses . o neno comeza a procurar obxectos que están ocultos. Cando un obxecto lle cae e desaparece do seu campo visual, será capaz de entender onde foi capaz de rebotar. Un dos seus entretementos será tirar obxectos, enrolalos, observar a traxectoria, o ruído que fan. Comeza a entender a relación entre as partes en xogos simples de encaixar. Nesta fase, a forma de explorar cambia, xa que o neno xoga a explorar o espazo e os obxectos que o rodean.
De 12 a 18 meses . Segue avanzando no coñecemento do funcionamento dos obxectos (coa culler come e dá comida, co camión transporta terra, obxectos ...), pero o seu principal interese será comprender as distintas partes das que están compostos os xoguetes: para explorar, desmontar, desvestir as bonecas, será o seu novo entretemento. Tamén será importante explorar co seu propio corpo (agocharse ou poñerse diante...).
18 a 24 meses . combina dous ou máis xoguetes nun tema sinxelo. Fai composicións cos bloques de construción para despois destruír e reconstruír (casas, pontes ...) reproduce cos seus xoguetes (a casa, o coche, as bonecas ...) o seu coñecemento das actividades da vida diaria (na casa, na escola).
De 2 a 4 anos: Durante os dous primeiros anos de vida, o xogo é esencialmente individual e de exploración. Se xoga en compañía, normalmente é co adulto. As interaccións cos compañeiros adoitan ser conflitivas: pelexas, protestas, empurróns polos xoguetes... Entre os dous e catro anos, haberá cambios de especial relevancia en diferentes tipos de xogos. Agora o interese do neno céntrase nos xogos que implican saltar, correr, escalar, etc.