A Guerra de Restauración (en portugués: Guerra da Restauração) foi unha serie de enfrontamentos armados entre o reino de Portugal e o Reino de Castela. Este conflito comezou o 1 de decembro de 1640 e rematou co Tratado de Lisboa de 1668, asinado por Afonso VI de Portugal e Carlos II de España, no que se recoñeceu a independencia total de Portugal. A sublevación de 1640 e a longa guerra que desatou puxeron fin a un período de sesenta anos de goberno pola Casa de Austria en Portugal.
O período de 1640 a 1668 caracterizouse por enfrontamentos periódicos entre Portugal e España, tanto pequenas batallas como graves conflitos armados, moitos dos cales foron causados por conflitos en España e Portugal con poderes non ibéricos. España participou na Guerra dos Trinta Anos ata 1648 e na Guerra franco-española ata a 1659, mentres que Portugal participou na Guerra portuguesa-holandesa ata 1663. A fronte mantívose estática e, no lado español, principalmente na defensiva ata 1660, dada a prioridade que a Corte de Madrid concedeu para sufocar o Levantamento de Cataluña. Por outro lado a guerra tivo frecuentes treguas debido ao cansazo e pouca preparación dos exércitos de ambas as partes, xa que ambos os reinos estaban en guerra contra outras potencias.
A guerra estableceu a Casa de Bragança como a nova dinastía reinante de Portugal, substituíndo a Casa dos Habsburgo.
Antecedentes
Ante a desaparición do anterior monarca, as Cortes tiveron que decidir cal dos varios reclamantes debería ocupar o trono portugués, pero antes de que se fixesen as eleccións, Filipe II de España anticipouse cunha invasión militar do reino. Nos anos previos o Conde-duque de Olivares impuxera a Unión de Armas, á que se opuxeran Cataluña e Portugal.
O levantamento de 1640 Debido ao descontento de todas as clases sociais do reino contra a nova política do conde-duque (quen pretendía castelanizar toda a monarquía hispánica) os nobres deron un golpe de estado en Lisboa mentres un movemento insurreccional partía dende diferentes lugares. Estes movementos estendéronse a través doutras rexións estalando insurreccións e motíns en localidades como Portel, Sousel, Campo de Ourique, Vila Viçosa, Faro, Loulé, Tavira, Albufeira, Coruche, Montargil, Abrantes, Sardoal, Setúbal, Oporto, Vila Real e Viana do Castelo e nas rexións do Alentexo e Algarve. A causa inmediata destes disturbios foi a imposición de novos impostos e as difíciles condicións de vida da poboación baixo o dominio castelán. O movemento insurreccional non conseguiu retirar o goberno establecido en Lisboa, sucumbindo ao reforzo das tropas castelás que foron á súa axuda para reprimir a revolta.
Frontes Militarmente a Guerra de Restauración portuguesa consistiu principalmente en escaramuzas fronteirizas e redadas de cabalería contra cidades fronteirizas, combinadas con invasións e contra-invasións ocasionais, moitas delas tímidas e insuficientemente financiadas. Houbo só cinco grandes batallas preparadas coidadosamente durante os vinte e oito anos de hostilidades. A fronte principal do conflito foi Estremadura, seguida da galega, que só gañou importancia nos últimos anos da guerra, a partir de 1665. En Estremadura, o clima limitou os principais combates a dous curtos períodos de campaña: unha primavera, de marzo ou abril a mediados de xuño, e outro outono, de mediados de setembro a finais de novembro. Durante o verán houbo pouca auga e forraxes para as bestas e durante o inverno a inundación de ríos e arroios e a falta de pontes e boas estradas impediron os movementos dos exércitos. Precisamente a falta de forraxe no verán fixo imposible a realización de valas durante o outono, xa que o exército tivo que moverse para obter pastos para as súas monturas e animais de embalar. Varias dificultades loxísticas limitaron o radio de acción dos exércitos e reduciron o tempo de campaña a preto de dúas semanas.
A guerra Pódese considerar que a guerra tivo tres períodos: Primeiro, unha fase inicial (1640-1646) cando se viu que os portugueses non podían ser devoltos facilmente ao sometemento dos españois; Segundo, un longo período (1646-1660) de enfrontamentos militares, caracterizado por pequenas incursións, mentres que España concentrou os seus compromisos militares noutras partes de Europa; Terceiro, un último período (1660-1668) durante o cal o rei español Filipe IV buscou sen éxito unha vitoria decisiva que acabase coas hostilidades.
Primeira fase Na fronte galega, que non era moi activa, nos primeiros anos da guerra destacou a destrución do mosteiro beneditino de Fiaes (situado entre o Douro e o Miño) en 1641, a vitoria galega na Batalla de Vilaza fronte á perda española da fortaleza de Salvaterra de Miño en 1642, praza que non foi recuperada ata 1659. Os combates limitáronse a algunhas incursións mutuas e aos intentos españois sen éxito de recuperar Salvaterra de Miño.
Coa esperanza dunha vitoria rápida sobre Portugal, España destinou sete rexementos á fronteira portuguesa, pero os atrasos causados polo Conde de Monterrei, un xefe con máis interese nas comodidades da Corte que na batalla, malgastou calquera vantaxe inmediata. Fracasou unha contraofensiva portuguesa a finais de 1641 e deixouse o conflito nun impasse.
A primeira batalla da guerra levouse a cabo o 26 de maio de 1644 nas chairas de Montijo. Aquel día, unha gran columna de soldados españois e mercenarios, comandado por Carlo Andrea Caracciolo, marqués de Torrecusa, nativo de Nápoles, foi arrestado polas forzas portuguesas na Batalla de Montijo, liderado por Matías de Albuquerque, un dos experimentados oficiais coloniais portugueses que se fixeron famosos durante a guerra. Aínda que os portugueses os derrotaron, nunca máis intentaron unha profunda penetración no territorio castelán. Pouco despois, en novembro de 1644, Torrecusa cruzou as fronteiras de Badaxoz, atravesando a cidade. O marqués ordenou un recoñecemento de Olivenza, entón dominio portugués, pero desistiu de atacalo porque o consideraba de pouco interese. O exército español chegou a Elvas establecendo un asedio de oito días á cidade. O Marqués de Alegrete reforzou a gornición e puido superar os ataques dos españois, que foron forzados a regresar e atravesar a fronteira logo de sufrir grandes perdas.
En 1645 seguiron as incursións mutuas en territorio inimigo. Os portugueses fracasaron no seu intento de apoderarse de Valencia de Alcántara e os españois ao tratar de expugnar Salvaterra do Extremo. A indisciplina e o desexo de saqueos minaron a eficacia das tropas de Estremadura. Os intentos de reforma militar fracasaron. En 1648 os portugueses redobraron as súas incursións en Estremadura, aproveitando o caos militar que prevalecía nas filas inimigas. En 1648 os españois contraatacaron, limitando as incursións portuguesas e defendendo victoriosamente Alcántara. En 1649 e 1650 con todo, retomaron os ataques, xeralmente con fortuna, inflixindo varias derrotas ás forzas españolas.
Para recuperar Portugal, os españois organizaron dous exércitos: un en Estremadura e outro en Galicia. En Galicia recrutáronse uns dezaseis mil homes, aínda que moitos menos serviron na fronte, en malas condicións e con salarios baixos, unha situación que favoreceu a propagación de epidemias e as desercións. Para mellorar a situación, decidiuse reducir o número de soldados, pero ter un continxente pseudo-profesional mellor pagado e tratado. A primeira redución feita en parte para permitir que parte dos soldados volvese ás tarefas agrícolas levouse a cabo en 1644. En 1649 servían na fronte galega catro mil soldados de infantaría e oitocentos cabaleiros.
Os portugueses instalaron a súa sede en Elvas, mentres os españois o fixeron na veciña Badaxoz, trasladándoo de Mérida, onde estuvera os primeiros meses da guerra. A zona, intensamente militarizada logo da entronización de Xoán IV en Lisboa, era o principal teatro da guerra. En 1641, dada a falta de medios dos adversarios, ambos se abstiveron de acometerse. As dúas partes se concentraron en mellorar as defensas dos seus territorios. Os enfrontamentos, determinadas polas ordes de Madrid e Lisboa, limitáronse a escaramuzas. As dúas partes tentaron atraerse ás cidades fronteirizas. En 1642 reviviu a guerra: os portugueses realizaron unha incursión na Serra de Gata. Aproveitándose dos desacordos entre os comandantes militares de Cáceres e Salamanca. O resto do ano sucedéronse as escaramuzas, de incerto resultado. Durante os anos 1643 e 1644, os portugueses cortaron a fronteira cacereña, con notable éxito. Asaltaron tamén Badaxoz en van. Tamén atacaron Galicia, onde tomaron Salvaterra.
O exército real estacionado en Estremadura, privado das mellores tropas e carente de financiamento, tivo que completar a súa dotación con veciños da zona, sen experiencia na carreira militar. A falta de práctica marcial favoreceu a indisciplina, que se uniu á falta de calidade dos oficiais. A falta de fondos para afrontar os gastos do exército fixo que o exército tivese que vivir dos pobos de Estremadura, aos que os desertores, numerosos debido ás malas condicións nas que vivían os soldados, acosaban. A poboación civil padecía ataques portugueses e o abuso de soldados españois. Como resultado, formáronse unidades voluntarias de Estremadura, dedicadas á defensa das súas terras e aos ataques a través de Portugal e malia as actividades ilegais destas bandas, foron fundamentais para a defensa da fronteira, dada a ineficacia do exército regular.
Segunda fase
En 1646, a imposibilidade de alcanzar un acordo estable cos holandeses e o temor a perder a alianza con Francia preocupaba ao goberno portugués. Nese período, os diplomáticos portugueses procuraban a colaboración de Francia, Provincias Unidas e Venecia para tratar de conseguir que Filipe IV asinase unha tregua de polo menos cinco anos, propósito que non se alcanzou. Ao final de 1648, o goberno portugués estaba a piques de dar Pernambuco e Angola aos holandeses para gañar a súa axuda, aínda que as vitorias sobre estes nos territorios finalmente fixeron que o plan desaparecese. A guerra tamén foi cara. Na década de 1650, había máis de 20 000 soldados españois en Estremadura, fronte aos 27 000 en Flandres. Entre 1649 e 1654, preto do 29 por cento (máis de seis millóns de ducados) de gastos de defensa en España asignáronse á guerra contra Portugal, número que aumentou durante as principais campañas da década de 1660. Portugal conseguiu financiar os seus gastos militares grazas á súa capacidade para gravar o comercio de especias con Asia e co comercio de azucre brasileiro, aínda que tamén recibiu algún apoio de rivais europeos de España, especialmente Holanda, Francia e Inglaterra.
En 1651 os portugueses asaltaron as terras de Coria e Valencia de Alcántara, pero non puideron apoderarse das vilas. En 1653 e 1654 as incursións reducíronse, pero multiplicáronse de novo en 1656 ata que en 1657 os españois tomaron Olivenza.
A década de 1650 foi indecisa militarmente, pero importante nas frontes política e diplomática. A morte do rei Xoán IV de Portugal en 1656 marcou o comezo da rexencia da súa esposa, que foi seguida por unha crise pola sucesión e o golpe de palacio de 1662. Parte da nobreza portuguesa desafiou a sucesión. Estes problemas internos, a expulsión dos holandeses do Brasil (1654) e a sinatura dun tratado con Inglaterra (tamén en 1654) melloraron temporalmente a posición diplomática e financeira de Portugal e outorgoulle a protección necesaria contra un ataque naval contra Lisboa.