António Vieira, nado en Lisboa o 6 de febreiro de 1608 e finado en Salvador (Brasil) o 18 de xullo de 1697, máis coñecido como Padre António Vieira ou Padre Antônio Vieira, foi un relixioso, filósofo, escritor e orador português da Compañía de Xesus.
Unha das máis influentes personaxes do século XVII en termos da política e oratoria, destacouse como misioneiro en terras brasileiras. Nesta calidade, defendeu incansabelmente os dereitos dos pobos indíxenas combatendo a súa explotación e escravización e facendo a súa evanxelización. Era por eles chamado "Paiaçu" (Grande Padre/Pai, en tupí).
António Vieira defendeu os xudeus, a abolición da distinción entre cristiáns-novos (xudeus convertidos, perseguidos na época pola Inquisición) e cristiáns-vellos (os católicos tradicionais), e a abolición da escravitude. Criticou tamén severamente os sacerdotes da súa época e a propia Inquisición.
Na literatura, os seus sermóns posúen considerábel importancia no barroco brasileiro e portugués.
Traxectoria miniatura|Seis volumes dos Sermões, expostos nunha Biblioteca Municipal, no Brasil. Nacido en lar humilde, na Rúa do Cónego, freguesía da Sé, en Lisboa, foi o primoxénito de catro fillos de Cristóvão Vieira Ravasco, de orixe alentexana cuxa nai era filla dunha mulata ou africana, e de Maria de Azevedo, lisboeta.
Cristóvão serviu na Mariña Portuguesa e foi, por dous anos, escribán da Inquisición. Mudouse para o Brasil en 1614, para asumir o cargo de escribán en Salvador, na Bahia, mandando vir a familia en 1618.
No Brasil António Vieira chegou á Bahia, onde en 1619 seu pai pasou a traballar como escribán no Tribunal da Relación da Bahia, o que motivou a vinda de toda a familia. En 1614, iniciou os primeiros estudos no Colexio dos Jesuítas de Salvador, onde, principiando con dificultades, veu a tornarse un brillante alumno.Coelho, Geraldo Mártires. (dezembro de 2010). O visionário da Amazônia. Revista de História da Biblioteca Nacional, n.63 Segundo o propio frade, foi a partir dun "estalo" na cabeza que, de súbito, todo clareou: pasou a entender con facilidade e a gardar todo o que lía na memoria. Até hoxe moitos se refiren a un fenómeno semellante a ese como "o estalo de Vieira".
Ingresou na Compañía de Xesus como novizo o 5 de maio de 1623. En 1624, cando a invasión holandesa de Salvador, refuxiouse no interior da capitanía, onde se iniciou a súa vocación misioneira. Un ano despois tomou os votos de castidade, pobreza e obediencia, abandonando o noviciado. En 1626, os seus talentos como escritor xa eran recoñecidos e ficou encargado de escribir e traducir para o latín a "Carta Ânua", que era un informe anual dos traballos da Provincia da Compañía de Xesus, que era encamiñada ao Superior-Xeral da Compañía en Roma.
Proseguiu os seus estudos en Teoloxía, estudando aínda Lóxica, Metafísica e Matemática, obtendo o mestrado en Artes. A partir do final de 1626 ou do inicio 1627, comezou a actuar como profesor de Retórica en Olinda. Retornou a Salvador para completar os seus estudos, onde o 10 de decembro de 1634, foi ordenando sacerdote. Nesta época xa era coñecido polos seus primeiros sermóns, tendo fama de notábel predicador. En 1638, foi nomeado como profesor de teoloxía do Colexio Xesuíta de Salvador.
Cando a segunda invasión holandesa ao Nordeste do Brasil (1630-1654), defendeu que Portugal entregase a rexión aos Países Baixos, pois gastaba dez veces máis co seu mantemento e defensa do que o que obtiña en contrapartida, alén do feito de que os Países Baixos eran un inimigo militarmente moi superior na época. Cando apareceu unha disputa entre Dominicos (membros da Inquisición) e Xesuítas (catequistas), Vieira, defensor dos xudeusProón que Portugal protexa os cristiáns novos (xudeus) da Inquisición e atraer os cristiáns nvos que estaban espallados pola Europa e así atraer recursos para financiar as empresas do Imperio Portugués cf. (Antonio Vieira, visto 13 de outubro de 2016.)., caeu en desgraza, enfraquecido pola derrota da súa posición canto á cuestión da guerra.
En Portugal Tras a Restauración da Independencia (1640), en 1641 regresou a Lisboa iniciando unha carreira diplomática, pois integraba a misión que ía ao Reino prestar obediencia ao novo monarca.
O 1º de xaneiro de 1642, predicou o "Sermão dos Bos Anos" na Capela Real, que tivo un forte teor político, no cal criticou os tempos nos cales Portugal foi controlado por casteláns e no cal asociou o sebastianismo a João IV e á restauración da independencia de Portugal.
Sobresaíndo pola vivacidade de espírito e como orador, conquistou a amizade e a confianza de João IV de Portugal, sendo por el nomeado embaixador e posteriormente predicador rexio. Aínda como diplomático, foi enviado en 1646 aos Países Baixos para negociar a devolución do Nordeste do Brasil, e, no ano seguinte, á Francia. Caloroso adepto de obter para a Coroa a axuda financeira dos cristiáns-novos, entrou en conflito co Santo Oficio, mais viu fundada a Companhia Geral do Comércio do Brasil. En Portugal, había quen non gustaba das súas predicacións en favor dos xudeus.
De novo no Brasil Tras tempos conturbados acabou volvendo ao Brasil, onde, entre o 16 de xaneiro de 1653 e setembro de 1661, estivo no liderado da Misión no Maranhão e no Grão-Pará, sempre defendendo a liberdade dos indios. En 1653, proferiu o "Sermão da Primeira Dominga de Quaresma" en São Luís do Maranhão, no cal tentou convencer os señores de enxeño a liberaren os seus escravos indíxenas. A súa loita contra a escravitude dos pobos nativos de América estaba asociada á súa crenza de que a colonización portuguesa tería como misión converter aqueles pobos para a fe católicaO MESSIANISMO DO PADRE VIEIRA E A INQUISIÇÃO , acesso em 16 de outubro de 2016..
Entre 1658 e 1660, escribiu o "Regulamento das Aldeias", máis coñecido como a "Visita de Vieira", por medio do cal estabeleceu as directrices das misións relixiosas na Amazonia, que, con pouquísimas mudanzas, perduraron por máis dun século. Ese documento tratou do cotián da acción misioneira, envolvendo desde os métodos de adoutrinamento até a disposición do espazo de vivenda dos misioneiros e indios. Esas regras non eran de aplicación restrinxida aos jesuítas, pois tiveron que ser seguidas tamén polas outras congregacións.
Di o Padre Serafim Leite que Vieira ten "para o norte do Brasil, de formación tardía, só o século XVII, papel idéntico ao dos primeiros xesuítas no centro e no sur», na «defensa dos indios e crítica de costumes". "Manuel da Nóbrega e António Vieira son, efectivamente, os máis altos representantes, no Brasil, do criticismo colonial. Vían xusto - e clamaban!"
Naufraxio nos Azores En 1654, pouco despois de proferir o célebre Sermão de Santo António aos Peixes en San Luís, no estado do Maranhão, o padre António Vieira partiu para Lisboa, xunto con dous compañeiros, a bordo dun navío cargado de azucre. Tiña como misión defender xunto ao monarca os dereitos dos indíxenas escravizados, contra a cobiza dos colonos portugueses. Tras cerca de dous meses de viaxe, xa á vista da illa do Corvo, no Oeste dos Azores, abateuse sobre a embarcación unha violenta tempestade. Mesmo recollidas as velas, á excepción do traquete, correndo o navío á capa, unha bátega máis forte arrancou esta vela, facendo a embarcación adernar a estribor. En pleno mar revolto, na inminencia do naufraxio, o padre concedeu a todos absolución xeral, bradando aos ventos:
"Anjos da guarda das almas do Maranhão, lembrai-vos que vai este navio buscar o remédio e salvação delas. Fazei agora o que podeis e deveis, não a nós, que o não merecemos, mas àquelas tão desamparadas almas, que tendes a vosso cargo; olhai que aqui se perdem connosco."
Tras esa exortación, obtivo de todos a bordo un voto a nosa Señora de que lle rezarían un terzo todos os días, no caso de que escapasen á morte inminente. Aínda por un cuarto de hora o navío permaneceu adernado até que os mastros se partiron. Co peso da carga, estivada até ás escotilhas, o navío volveu á posición normal, permanecendo á deriva, ao dispor dos elementos.
Nese episodio outra embarcación foi avistada, mais sen que prestase calquera auxilio. Ao caer da noite a mesma retornou, mais tratábase dun corsario holandés que recolleu os náufragos a bordo e pillou a embarcación á deriva, que acabou por ser afundida. Nove días máis tarde, corenta e un portugueses, desposuídos das súas pertenzas persoais, foron desembarcados na Graciosa, onde o padre António Vieira, co auxilio dos relixiosos da Compañía de Xesus, procurou providenciarlles roupas, calzado e diñeiro durante os dous meses que permaneceron na illa. De alí, tamén, acreditou Jerónimo Nunes da Costa para que este fose a Ámsterdam rescatar os papeis e libros que lle foran tomados polos corsarios, o que se cre que fora cumprido unha vez que dispomos hoxe de cerca de douscentos sermóns (este naufraxio é relatado no vixésimo-sexto) e cerca de 500 cartas do relixioso, moitas das cales anteriores ao naufraxio.
O grupo pasou axiña á Illa Terceira, onde Vieira obtivo o aprestamento dunha embarcación para que os seus compañeiros de infortunio puidesen seguir para Lisboa. Instalado no Colexio dos Xesuítas en Angra, el permaneceu algún tempo máis, instituíndo a devoción do terzo, que por primeira vez foi cantado na Ermida da Boa Nova. Entre os sermóns que dixo en diversos locais da illa, destacouse o que proferiu na Igrexa da Sé, na Festa do Rosario, celebrada anualmente o 7 de outubro, con aquel templo repleto.
Unha semana máis tarde, Vieira pasou á Illa de San Miguel, onde proferiu o sermón de Santa Teresa, un dos máis destacados da súa autoría. De alí partiu para Lisboa, a bordo dun navío inglés, o 24 de outubro. Tras atravesar unha nova tempestade, o relixioso chegou finalmente ao destino, en novembro de 1654.
En Portugal, outra vez En setembro de 1661 tivo que deixar o Estado do Maranhão e Gran-Pará por reaccións contrarias ás súas accións contra a escravitude dos pobos nativos.
En Portugal, António Vieira tornouse confessor da “rexente”, D. Luísa de Gusmão que foi a primeira raíña de Portugal da cuarta dinastía, no entanto esa foi deposta en xuño de 1662, por D. Afonso VI, que non era favorábel ao xesuíta.
Abrazou a profecía Sebastiana e por iso entrou en novo conflito coa Inquisición que o acusou de herexía, inicialmente, con base nunha carta de 1659 ao bispo do Xapón na cal expuña a súa teoría do quinto imperio segundo a cal Portugal estaría predestinado a ser cabeza dun grande imperio do futuro.
Foi condenado por un conxunto de manuscritos sebastianistas: Quinto Império; Historia do Futuro e Chave dos Profetas e ficou recluso nun Colexio dos xesuítas en Coímbra, entre o 1º de outubro de 1665 e o 23 de decembro de 1667, cando a súa reclusión foi trasladada para a Casa do Noviciado dos xesuítas en Lisboa. O 30 de xuño de 1668, recibiu o perdón das penas.
En Roma En agosto de 1669, mudouse para Roma, onde ficou 6 anos. Oficialmente, o motivo da súa viaxe era o de defender a canonización dos "Corenta Mártires Xesuítas" (1570), mais tamén procurou ser reabilitado e combater a Inquisición Portuguesa.
Encontrou o Papa á beira da morte, mais abraiou a Curia cos seus discursos e sermóns. Con apoios poderosos, renovou a loita contra a Inquisición, cuxa actuación consideraba nefasta para o equilibrio da sociedade portuguesa. Obtivo un breve pontificio que o tornaba só dependente do Tribunal romano. A mesma extraordinaria capacidade oratoria que seducira, primeiro, o goberno xeral do Brasil, a corte de Don João IV, e que despois, iría convencer o Papa e garantir así a anulación das súas penas e condenas.