O Comité Central do Partido Comunista da Unión Soviética (en ), era o liderado executivo do Partido Comunista da Unión Soviética, que actuaba entre as sesións do Congreso. Segundo os estatutos do propio partido, o comité dirixía todas as actividades gobernamentais e do partido. Os seus membros eran elixidos polo Congreso do Partido.

Durante o liderado do Partido Comunista por Vladimir Lenin, o Comité Central funcionou como a máxima autoridade do partido entre os Congresos. Non obstante, o VIII Congreso do Partido (celebrado en 1919) estableceu a Buró Político (Politburo) para responder ás cuestións que necesitasen respostas inmediatas. Algúns delegados opuxéronse ao establecemento do Politburo e, en resposta, o Politburo pasou a ser responsable ante o Comité Central, e os membros do Comité Central podían participar nas sesións de Politburo con voz consultiva, pero non podían votar a menos que fosen membros. Despois da morte de Lenin en xaneiro de 1924, Joseph Stalin aumentou gradualmente o seu poder no Partido Comunista a través do cargo de Secretario Xeral do Comité Central, o secretario principal do Secretariado. Con Stalin, o papel do Comité Central foi eclipsado polo Politburo.

Á morte de Stalin en 1953, o Comité Central convertérase en gran parte nun órgano simbólico responsable ante o Politburo, e non ao revés. A morte de Stalin revitalizou o Comité Central e converteuse nunha importante institución durante a loita de poder para suceder a Stalin. Despois da chegada ao poder de Nikita Khrushchev, o Comité Central aínda xogou un papel principal e incluso anulou a decisión do Politburo de destituír a Khrushchev do cargo en 1957. En 1964, o Comité Central expulsou a Khrushchev do poder e elixiu a Leonid Brezhnev como primeiro secretario. O Comité Central foi un órgano importante no inicio do dominio de Brezhnev, pero perdeu o poder efectivo ante o Politburo. A partir de entón, ata a era de Mikhail Gorbachov (secretario xeral de 1985 a 1991), o Comité Central xogou un papel menor na dirección do partido e do estado, mentres que o Politburo volveu funcionar como o máximo órgano político da Unión Soviética.

Historia

Antecedentes: 1898–1917 No congreso fundacional do Partido Obreiro Socialdemócrata Ruso (o predecesor do Partido Comunista da Unión Soviética) Vladimir Lenin foi quen de obter o apoio suficiente para a creación dun poderoso órgano central para o próximo congreso. Este órgano central ía converterse no Comité Central, e tiña o dereito de decidir sobre todas as cuestións do partido, coa excepción das locais. O grupo que apoiou a creación dun Comité Central no II Congreso chamáronse a si mesmos bolxeviques, e os perdedores (a minoría) recibiron o nome de menxeviques polo seu propio líder, Julius Martov. O Comité Central tería tres membros, e supervisaría o consello editorial do Iskra, o xornal do partido. Os primeiros membros do Comité Central foron Gleb Krzhizhanovsky, Friedrich Lengnik e Vladimir Noskov. Ao longo da súa historia, o partido e o Comité Central estiveron afectados pola loita faccional e a represión das autoridades gobernamentais. Lenin foi quen de persuadir ao Comité Central, logo dunha longa e acalorada discusión, para que iniciase a Revolución de Outubro. A maioría dos membros eran escépticos con iniciar a revolución tan cedo, e foi Lenin quen os convenceu. A moción para levar a cabo unha revolución en outubro de 1917 foi aprobada polo Comité Central con 10 votos a favor e dous en contra.

Época de Lenin: 1917-1922 Para Lenin, o Comité Central debía ser a autoridade suprema do partido. Lev Trotski criticou este punto de vista, afirmando que "as nosas regras representan a 'non confianza organizativa' do partido cara ás súas partes, é dicir, a supervisión sobre todas as organizacións locais, distritos, nacionais e outras organizacións [...] a organización do partido realízase dende o propio partido; o Comité Central ocupa o lugar da organización; e finalmente o ditador ocupa o lugar do Comité Central".

Durante os primeiros anos no poder, co goberno de Lenin, o Comité Central era o corpo decisorio chave tanto na práctica como na teoría, e as decisións eran tomadas por unha maioría de votos. Por exemplo, o Comité Central votou para decidir se se asinaba un tratado de paz cos alemáns entre 1917 e 1918 durante a Primeira guerra mundial. A posición de Lenin a prol da paz non tiña a maioría, xa que a opción de Trotski e Nikolai Bukharin tiña máis apoios. Finalmente, tras moitos debates, Trotski e outros que estaban en contra de asinar un tratado de paz, cambiaron de opinión e a votación saíu adiante. A consecuencia da votación foi o Tratado de Brest-Litovsk.

O sistema tiña numerosos fallos, e a oposición a Lenin e o que moitos vían como as súas excesivas políticas de centralización centraron a atención do liderado durante o VIII Congreso do Partido (marzo de 1919) e o IX Congreso do Partido (marzo de 1920). No 9º Congreso do Partido os Centralistas Democráticos, unha facción de oposición dentro do partido, acusaron a Lenin e os seus asociados, da creación dun Comité Central en que un "pequeno puñado de oligarcas do partido [...] prohibía aos que opinan diferente." A resposta de Lenin foi evasiva e admitiu que se cometeron erros, pero dixo que se se estivesen levando a cabo efectivamente políticas dese tipo, non se poderían levar a cabo as críticas que se lle estaban facendo a el en dito Congreso. Durante o 10º Congreso do Partido (marzo de 1921) Lenin criticou a Oposición Obreira, unha facción dentro do Partido Comunista, por desviarse do comunismo e acusou a Trotski de faccionalismo. Lenin afirmou que o faccionalismo estaba permitido, pero só se permitía antes e durante os congresos do partido, cando os distintos bandos necesitaban apoios para gañar as votacións. Varios membros do Comité Central, que eran membros da Oposición Obreira, ofreceron a súa renuncia a Lenin, pero non as súas dimisións non foron aceptadas e solicitóuselles a súa submisión á disciplina do partido. O 10º Congreso do Partido tamén introduciu a prohibición do faccionalismo no Partido Comunista; con todo, o que Lenin consideraba como "plataformas", como os Centralistas Democráticos e a Oposición Obreira, estaban permitidas. Para Lenin as faccións eran grupos do Partido Comunista que subvertían a disciplina do partido.

A pesar da prohibición do faccionalismo, a Oposición Obreira continuou a súa axitación aberta contra as políticas do Comité Central, e antes do 11º Congreso de Partido (marzo de 1922) realizou unha oferta pouco planeada para conseguir apoio a favor da súa posición na Komintern. A Komintern apoiou a posición do Comité Central. O 11.º Congreso foi o último presidido por Lenin, pois este sufriu un primeiro ictus en maio de 1922, quedou paralizado por un segundo en decembro e retirado da vida pública en marzo. Faleceu o 21 de xaneiro de 1924.

Interregnum: 1922–1930 miniatura|Trotski foi un dos principais candidatos á dirección despois da morte de Lenin. Tras a morte de Lenin, o liderado soviético non estaba seguro de como debería continuar a construción da nova sociedade socialista. Algúns apoiaron a extensión da Nova Política Económica, como suxeriu Lenin ao final da súa vida, ou rematala e substituíla por unha economía planificada, unha posición que Lenin mantiña cando comezou a NEP. Despois da marcha forzada de Lenin debido á súa mala saúde, comezou unha loita polo poder, que implicou a Nikolai Bukharin, Lev Kamenev, Alexei Rikov, Iosif Stalin, Mikhail Tomskii, Lev Trotski e Grigori Zinoviev. Destes, Trotski era o máis notable. No seu testamento, Lenin referiuse ás "habilidades excepcionais" de Trotski, engadindo que "persoalmente é quizais o home máis capaz do actual comité central". Con todo xa discordara con Lenin en numerosos asuntos.

Stalin, o segundo maior competidor e futuro líder da Unión Soviética, era o menos coñecido, e non era unha figura popular entre as masas. Aínda que era xeorxiano, e se opuxera ao nacionalismo xeorxiano, falaba como un eslavófilo, o cal era unha vantaxe. O Partido Comunista era a súa base institucional; el era o secretario xeral : outra vantaxe. Pero houbo un problema; Stalin era coñecido pola súa brutalidade. Segundo un fiel do partido, "Un home salvaxe   ... un home sanguento. Ten que ter espadas coma el nunha revolución, pero non me gusta ese feito, nin como el. " No seu testamento, Lenin dixo de Stalin: Stalin é demasiado bruto, e esta falla, totalmente tolerable entre nós os comunistas, faise intolerable para o cargo de secretario xeral. Por iso propoño aos camaradas que ideen un xeito de afastar a Stalin deste cargo e nomea a outro home que de todos os demais aspectos caia do outro lado da escala do camarada Stalin, é dicir, máis tolerante, máis leal, máis educado. e considerado polos camaradas, menos caprichosos e así por diante. A democracia interna do partido converteuse nun tema importante despois da baixa por enfermidade de Lenin; Trotski e Zinoviev foron os seus principais promotores, pero Zinoviev cambiou despois de posición cando se aliñou con Stalin. Trotski e Rykov intentaron reorganizar o partido nos inicios de 1923 e desburocratizalo, con todo, non o conseguiron, e Stalin conseguiu ampliar o Comité Central. Algúns membros do liderado opuxéronse e unha semana despois emitiuse a Declaración dos Corenta e Seis, que criticaba as políticas de centralización de Stalin. A declaración afirmaba que o Politburo, o Orgburo e o Secretariado estaban tomando o control completo sobre o partido, e que eran estes organismos os que elixían os delegados aos Congresos do Partido, convertendo o poder executivo, o Congreso do Partido, nunha ferramenta do liderado soviético. Sobre esta cuestión, Trotski dixo: "A medida que este réxime se consolida, todos os asuntos están concentrados nas mans dun pequeno grupo, ás veces só dun secretario que nomea, elimina, dá as instrucións, aplica as penas, etc". Con Lenin, o partido gobernaba a través do goberno, por exemplo, o único cargo político que tiña Lenin era o de presidente do Consello de Comisarios do Pobo, pero despois da baixa de Lenin, o partido tomou o control das actividades do goberno. O sistema antes de que Lenin fora forzado a abandonar era similar ao dos sistemas parlamentarios onde o gabinete do partido, e non o liderado do partido, eran os líderes do país.

Era o poder do centro o que inquietaba a Trotski e aos seus seguidores. Se a dirección soviética tiña o poder de nomear os cargos rexionais, tiñan o poder indirecto de elixir aos delegados dos Congresos do Partido. Trotski acusou aos delegados do XII Congreso do Partido (17-25 de abril de 1923) de ser elixidos indirectamente polo centro, e apuntou que o 55,1% dos delegados votantes no congreso eran membros a tempo completo, mentres que no congreso anterior só o eran o 24,8%. Tiña motivo de alarma, porque como Anastás Mikoián sinalou nas súas memorias, Stalin tratou de evitar que o maior número posible de cargos pro-Trotski fosen elixidos como delegados do congreso. As reclamacións de Trotski non se atenderon ata 1923, cando o Politburo anunciou unha resolución onde reafirmaba a democracia do partido e ata declarou a posibilidade de acabar cos poderes de nomeamento do centro. Isto non foi suficiente para Trotski, que escribiu un artigo en Pravda onde criticaba o liderado soviético e os poderes centrais. Zinoviev, Stalin e outros membros da dirección soviética acusárono entón de faccionalismo. Trotski non foi elixido como delegado ao 13º Congreso do Partido (23-31 de maio de 1924). esquerda|miniatura| Os vencedores do 15º Congreso: Rikov (esquerda), Mikola Skripnik (centro) e Stalin (dereita)