As distintas correntes do islam comezaron a tomar forma inmediatamente despois da morte do profeta Mahoma, no ano 632. Trala súa desaparición, a nova relixión enfrontouse a situacións que non foran abordados directamente no Corán e o problema do liderado do Umma (a comunidade de crentes). As diverxencias causadas por estes feitos deron lugar á aparición de diferentes escolas de pensamento, que se transformaron nas diversas tradicións interpretativas que aínda existen na actualidade.
Hoxe en día, as principais ramas do islam están formadas por sunnitas (aproximadamente o 90 % da poboación musulmá do mundo), xiítas (aproximadamente un 10 %) e ibaditas (aproximadamente un 1 % e a única rama existente dos antigos kharijitas).
Ademais, existen os sufís, que representan o islam místico, así como varios movementos e escolas de pensamento máis ou menos ligadas ás tres ramas principais. miniatura|center|700px|Distribución xeográfica das diferentes escolas de xurisprudencia Islam sunnita Os sunnitas (en ) ʾAhlu-s-Sunnati wa-l-Jamāʿah (en ) son o grupo musulmán maioritario na comunidade islámica mundial. O seu nome procede do feito de que, ademais do Corán, son devotos da Sunna, colección de ditos e feitos atribuídos ao profeta Mahoma.
Escolas de Fiqh (Lei) Un madhab é unha escola de xurisprudencia islámica (fiqh) que serve para "traducir" as indicacións dos textos sagrados en leis específicas aplicables. Para iso, os lexisladores (alfaquís) teñen unha serie de ferramentas baseadas no esforzo de comprensión persoal (ijtihad), é dicir, consenso (ijma), analoxía (qiyas) ou respecto da opinión tradicional dos estudosos (taqlid).
Orixinalmente, diferentes sahaba (os que coñecían a Mahoma) crearon a súa escola de xurisprudencia, pero co paso do tempo, algúns deles consolidáronse mentres que outros desapareceron. As diferenzas entre estas escolas de interpretación maniféstanse en cuestións prácticas menores e a maioría dos sunnitas considéranas lexítimas.
Actualmente hai catro escolas recoñecidas dentro do islam sunnita: Hanafí: fundada por Abu-Hanifa an-Numan, considérase a escola máis aberta á modernidade. A nivel mundial séguea un 45,5 % dos musulmáns e é predominante en Asia central, norte de Exipto, Paquistán, India, Iraq, Turquía, os Balcáns e moitos países occidentais. Shafi'í: fundada por Muhammad ibn Idrís aish-Shafií, tivo partidarios entre moitos dos grandes eruditos musulmáns. Prácticase en todo o mundo musulmán, mais predomina en Exipto, Somalia, Indonesia, Tailandia, Singapur, as Filipinas e entre os kurdos. A nivel mundial séguea o 28 % dos musulmáns e é a segunda màdhhab máis importante por número de seguidores. Malikita: deriva das obras do imán Malik ibn Anas. Predomina no norte e occidente de África. Séguea o 15 % dos musulmáns. Hanbalita: considerada a máis conservadora das catro escolas, é a que ten máis confianza nos hadiths e rexeita o uso dos argumentos filosóficos en cuestións de crenzas relixiosas. Foi iniciada polos alumnos de Ahmad ibn Hanbal. A xurisprudencia hanbalita predomina entre os musulmáns da península Arábiga. Deriva do wahabismo, doutrina oficial da actual Arabia Saudita. Zahirismo (do árabe zahir, "sentido literal"): vixente entre os séculos X e XIV, xurdiu en Persia e foi tanto unha escola teolóxica como unha escola xurídica (màdhhab), sobre todo en Al-Ándalus, ata que desapareceu pola expulsión musulmá da Península Ibérica. É unha escola literalista, que rexeita ferozmente o qiyàs (uso da analoxía).
Escolas de Aqidah (Crenza) Dende os inicios do islam houbo varias escolas de pensamento que difiren nas relacións entre a fe, a razón, a ciencia, a teoloxía, a filosofía etc. O pensamento islámico antigo dividiuse rapidamente entre kālam (pensadores que enfatizan a fe) e falsafa (pensadores que enfatizan a razón) e desenvolvéronse varias escolas teolóxicas.
Co paso do tempo, debido ás relacións do islam con outras civilizacións e á evolución dos seus propios fieis, estas escolas foron aparecendo e desaparecendo, dando lugar a movementos máis liberais ou outros que, en reacción, defenden o regreso ao islam "orixinal" e rexeitan as interpretacións proporcionadas pola tradición, a pesar de ser unha das características esenciais do sunnismo.
Non obstante, estas diferentes opinións constitúen divisións transversais en relación ás divisións sectarias, é dicir, os seus partidarios poden seguir unha ou outra escola de xurisprudencia ao mesmo tempo.
As escolas teolóxicas tamén se denominan escolas aqida.
Mu'tazili (séculos VII a XIII): foi unha escola teolóxica orixinada en Basora cando Wassil ibn Ata deixou as clases de Al-Hassan al-Basri debido a unha disputa teolóxica. Esta corrente quería combinar a lóxica e o racionalismo da filosofía grega coas doutrinas islámicas e demostrar que ambas eran inherentemente compatibles. O mutazilismo discutiu cuestións filosóficas como se o Corán era creado ou eterno, se o mal era obra de Deus, se a predestinación impide o libre albedrío, se os atributos de Deus deben interpretarse alegoricamente ou literalmente ou se os pecadores son realmente castigados no inferno. Aínda que nun principio era unha corrente independente do islam ortodoxo, acabou por fundirse dentro do sunnismo. Muryií (século VIII): foi unha das primeiras escolas teolóxicas en aparecer. Xurdiu en oposición ao kharijismo, tralas primeiras controversias sobre o pecado e as definicións do que é un verdadeiro musulmán. Defendían a idea de que só Deus pode xulgar quen é un verdadeiro musulmán e que, á parte del, ninguén pode decidir quen é "infiel" (kafir); polo tanto, todo musulmán debe considerar os demais musulmáns como verdadeiros e fieis crentes, á espera do veredicto de Deus o día do xuízo. Esta teoloxía promoveu a tolerancia baixo os omeias e permitiu a conversión de moitos indecisos. As ideas muryiitas acabaron dominando os kharijitas. Os muryiís desviáronse da visión ortodoxa cando declararon que ningún musulmán acabaría nas chamas do inferno, independentemente dos seus pecados. Esta noción contradí a crenza tradicional de que os pecadores deberían ir temporalmente ao inferno. Como resultado, son considerados Ahl al-Bida ou "Xente da Innovación" pola maioría dos outros musulmáns. Atharí (xurdido no século IX): defende que se debería evitar unha especulación teolóxica excesiva. Usa o Corán, a Sunna e os ditos dos sahaba e considera que estes textos deben seguirse ao pé da letra, sen pretender interpretalos. Influíu fortemente na escola xurídica hanbalita e, a través dela, no wahabismo e no salafismo. Ashariyyah: fundouse no século X como reacción ao pensamento mutazilita. Para os ashariyyah, a comprensión da natureza e as características reais de Deus está fóra do alcance da razón humana. Esta escola influíu drasticamente no cambio de orientación do islam sentando as bases que permitiron "pechar a porta ao ijtihad" séculos despois, baixo o Imperio Otomán. Maturidi (século X): é unha variante da escola asiria baseada na teoloxía de Abu-Mansur al-Maturidi. As escolas ashariyyah e maturidi difiren pola natureza da fe e polo valor da razón humana; para os maturidi, a fe (imán) non aumenta nin diminúe senón que permanece estática; só a piedade (taqwa) pode aumentar ou diminuír. Os ashariyya, por outra banda, cren que a fe pode aumentar e diminuír. Os maturidi sosteñen que a mente humana pode descubrir, sen a axuda da revelación divina, que certos actos extremos son malos, como beber alcohol ou asasinar, mentres que para os ashariyyah, sen a axuda da revelación divina, a mente humana é incapaz de saber se algo é bo ou malo, legal ou ilegal.
Movementos no islam sunnita Wahhabismo: é un movemento reformista, puritano e legalista, inspirado no hanbalismo, creado no século XVIII por Ibn Abd-al-Wahhab na península Arábiga. Pretende restaurar un islam puro, libre das innovacións traídas pola tradición, que considera como supersticións e desviacións heréticas e idólatras. Os wahhabitas pensan que só as tres primeiras xeracións de musulmáns (salaf), é dicir, as dos contemporáneos de Mahoma (sahaba) e as dúas seguintes (tabin e taba at-tabin) son exemplos válidos para a práctica da relixión. Así, os wahhabitas consideran por exemplo herexías o sufismo e o xiísmo. É a escola que domina oficialmente a actual Arabia Saudita. Salafismo: apareceu en Exipto a finais do século XIX como un xeito de modernizar o islam que evita inspirarse na civilización occidental. Como os wahhabitas, os salafistas defenden o regreso ao islam orixinal das tres primeiras xeracións (salaf), considerando que é necesario buscar as indicacións básicas nese período para renovar o islam actual. Hoxe en día esta denominación inclúe tanto islamistas moderados como extremistas, e mesmo se emprega como sinónimo de wahhabismo. Deobandi: aparecido en 1886 no subcontinente indio, é un movemento de reforma integralista que tamén defende a volta aos primeiros tempos do islam e se declara antioccidental. Está presente no sur de Asia e Afganistán e estendeuse recentemente a outros países como Suráfrica e o Reino Unido. Os deobandis seguen a fiqh de Abu-Hanifa e a madura escola de aqida. Os talibáns foron influenciados polo pensamento desta escola, aínda que aplican unha versión estrita e simplista das súas ensinanzas. O grupo de misións máis grande que segue o movemento é o Tablighi Jamaat. Barelvi: é un extenso movemento presente no subcontinente indio, creado en 1880 por Ahmed Raza Khan Barelvi (Rohilkhand, India) para defender as crenzas e as prácticas tradicionais das críticas dos movementos reformistas que defenden o retorno ao islam orixinal. Está inspirado no hanafismo, o axarismo e o maturidismo, e inclúe moitas prácticas e ritos do sufismo popular. Mantén relacións conflitivas cos movementos fundamentalistas da rexión, como os deobandi, Ahl al-Hadith e os talibáns. Irmáns Musulmáns (Al-Ikhwan Al-Muslimoon): organización fundada polo erudito exipcio Hassan al-Banna en 1928. Coas súas distintas ramas é o maior movemento sunnita do mundo árabe. Á Irmandade Musulmá non lle importan os detalles teolóxicos e acepta os musulmáns de calquera das catro escolas ortodoxas sunnitas. Os seus obxectivos son restaurar o califato e lograr unha maior islamización da sociedade, considerando que só o Corán e a Sunna son "o único punto de referencia para ordenar a vida musulmá familiar, individual e comunitaria, así como o Estado". Jamaat-e-Islami: partido político no subcontinente indio. Naceu no sueste asiático na década de 1960, creado por Syed Masood Ahmad. É un movemento extremadamente rigoroso, con sede en Paquistán, e moitos grupos extremistas e terroristas islámicos afirman que son seguidores do mesmo. Jamaat al-Muslimeen
Islam xiíta miniatura|Mesquita de Alí en Najaf, Iraq, onde está enterrado o primeiro imán xiíta. O xiísmo ou islam xiíta constitúe unha das principais ramas do islam xunto co sunnismo. É o nome tradicional co que se coñece a escola de xurisprudencia islámica Ya'farita. O xiísmo é profesado por arredor do 15 % dos musulmáns
Imanismo Os imanitas cren que o duodécimo imán está "oculto" e reaparecerá xusto antes de Yaum al-Qiyamah (Día do Xuízo) para redimir os humanos. Son a escola xiíta máis grande (85 %), seguidores do madhhab jafarita, e predominan en Acerbaixán, Irán, Iraq, o Líbano e Bahrein, cun número importante de seguidores en Paquistán, Kuwait e o leste de Arabia Saudita. Divídense en subgrupos, aínda que non se consideran seitas diferentes.
Escola de dereito khafarita O khafarisme é unha das primeiras escolas de xurisprudencia islámica (màdhhab) que se formou. Baséase nas ensinanzas de Jafar as-Sadiq (702-765), sexto imán xiíta, e é a primeira escola do fiqh dentro do xiísmo.
Usulismo: forman a gran maioría dos imanitas. Seguen un Marja-i taqlid ("Gran Aiatolá") en relación ao taqlid e o fiqh e concéntranse en Irán, Iraq e o Líbano.