A tradución (do latín traducere: facer pasar dun lugar a outro) é unha actividade que comprende a interpretación do significado dun texto nun idioma, o texto orixe, a un texto equivalente noutro idioma, o texto meta. Tamén o produto desta actividade, o texto meta, denomínase tradución. A disciplina que estuda sistematicamente a teoría, a descrición e a aplicación da tradución e a interpretación denomínase tradutoloxía.Hurtado Albir, A., Traducción y Traductología, p. 25.
O obxectivo da tradución é crear unha relación entre o texto orixe e o texto meta, é dicir, que ambos textos comuniquen unha mensaxe equivalente. Cómpre, xa que logo, ter en conta aspectos coma o xénero textual, o contexto, as regras gramáticais de cada idioma, as convencións estilísticas ou a fraseoloxía, entre outros.
É importante diferenciar a tradución da interpretación. No primeiro caso, a mensaxe transmítese por escrito, mentres que na interpretación, a mensaxe exprésase de xeito oral ou mediante xesticulación, como acontece na lingua de signos.
Mentres que a interpretación é indubidablemente máis antiga que a escritura, a tradución só xurdiu despois do xurdimento da literatura escrita. Existen rexistros históricos con traducións parciais da Epopea de Gilgamesh, que se atopa entre os textos máis antigos coñecidos, (sobre o 2000 a. C.) a idiomas de Oriente Próximo desa época.Cohen, J. M., Translation, p. 12. É posible que a Epopea de Gilgamesh fose lida, nas súas propias linguas, polos primeiros escritores da Biblia e da Ilíada.J.M. Cohen, "Translation," Encyclopedia Americana, 1986, vol. 27, p. 12.
Un tradutor sempre corre o risco de introducir inadvertidamente palabras, gramática ou sintaxe do idioma de orixe na tradución ao idioma de destino. Doutra banda, estes "contaxios" ás veces importaron calcos e palabras prestadas útiles do idioma de orixe que enriqueceron os idiomas de destino.
Tradicionalmente, a tradución foi unha actividade desenvolvida por humanos. Porén, hai numerosos intentos de automatizar a tarefa de traducir textos naturais (tradución automática) ou de utilizar ordenadores para apoiar esta tarefa (tradución asistida por ordenador). Un exemplo de tradución asistida sería o uso dunha memoria de tradución.
Debido á laboriosidade do proceso de tradución, desde a década de 1940 realizáronse esforzos, con diversos graos de éxito, para automatizar a tradución ou para axudar mecanicamente ao tradutor humano.W.J. Hutchins, Early Years in Machine Translation: Memoirs and Biographies of Pioneers, Amsterdam, John Benjamins, 2000. Máis recentemente, o auxe de Internet fomentou un mercado mundial para os servizos de tradución e facilitou a «localización lingüística».M. Snell-Hornby, The Turns of Translation Studies: New Paradigms or Shifting Viewpoints?, Philadelphia, John Benjamins, 2006, p. 133. Etimoloxía O termo tradución provén do latín traductĭo, -ōnis,Christopher Kasparek, "The Translator's Endless Toil", p. 83. «facer pasar dun lugar a outro», e foi utilizado por primeira vez polo editor francés Robert Estienne en 1539. Xa en 1440 o verbo tradurre fora utilizado nese sentido polo escritor italiano Leonardo Bruni.Hurtado Albir, A., Traducción y Traductología, p. 107 No latín clásico adoitábase falar de translatio (translación), versio (versión) ou interpretatio (interpretación), aínda que non queda excesivamente clara cal era a diferenza entre eles. Devandito termo está relacionado cos termos gregos μεταφορά (metaforá, «translación»), μετάθεσις (metáthese, «transposición») e μετάφρασις (metáfrase, «reexpresión»).Vega, M. A., Textos clásicos de teoría de la traducción, p. 19. A maior parte das linguas europeas modernas utilizan algunhas destas raíces ou construcións análogas, como o alemán übersetzen («pasar á outra beira»).Vega, M. Á., Textos clásicos de teoría de la traducción, p. 20. No castelán medieval adoitaba empregarse o termo "trujamán", de orixe árabe, referido tanto ao tradutor como ao intérprete.Hurtado Albir, A., Traducción y Traductología, p. 99. Definición miniatura|upright|O memorial do tradutor, en St Asaph. No centro aparece William Morgan, o tradutor da Biblia ao galés. Foron moitos os intentos de definir a «tradución» ao longo da historia, aínda que aumentaron enormemente desde a década de 1960 e o auxe da tradutoloxía como disciplina autónoma. Cinco son os enfoques principais que se sucederon á hora de buscar unha definición completa:Hurtado Albir, A., Traducción y Traductología, pp. 37-40
Actividade entre linguas: «pasar dunha lingua Á unha lingua B para expresar a mesma realidade» (Vinay, J. P. e Darbelnet, J.),Vinay, J. P. e Darbelnet, J., Stylistique comparée du français et de l'anglais «enunciar noutra lingua o que foi enunciado nunha lingua fonte, conservando as equivalencias semánticas e estilísticas» (García Yebra, V.).García Yebra, V., Teoría y práctica de la traducción, p. 30. Actividade entre textos:«transmitir o sentido das mensaxes que contén un texto»(Seleskovitch e Lederer),Seleskovitch, D. e Lederer, M., Interpréter pour traduire p.256 «a substitución dun texto en lingua de partida por un texto semántica e pragmáticamente equivalente en lingua meta» (House).House, J., A Model for Translation Quality Assessment, p.29 Acto de comunicación: «reproducir na lingua terminal a mensaxe da lingua orixinal por medio do equivalente máis próximo e máis natural, primeiro no que se refire ao sentido, e logo no que incumbe ao estilo» (Nida),Nida, E. A., La traducción: teoría y práctica, p. 29. «un proceso comunicativo que ten lugar nun contexto social» (Hatim e Mason).Hatim, B. e Mason I., Discourse and the Translator p.13 Proceso: «analizar a expresión do texto da lingua orixinal en termos de oracións prenucleares, trasladar as oracións prenucleares de lingua orixinal en oracións prenucleares equivalentes de lingua termo e, finalmente, transformar estas estruturas de lingua termo en expresións estilisticamente apropiadas» (Vázquez Ayora),Vázquez Ayora, G. Introducción a la traductología, p.50 «operación que consiste en determinar a significación dos signos lingüísticos en función dun querer dicir concretizado nunha mensaxe, e restituír despois esa mensaxe integramente mediante os signos doutra lingua» (Delisle).Delisle, J., L'Analyse du discours comme méthode de traduction, p.68 Actividade textual, comunicativa e cognitiva: « É un proceso interpretativo que consiste na reformulación dun texto cos medios dunha lingua que se relacionan dentro dun contexto social e cunha finalidade determinada» (Hurtado Albir)Hurtado Albir, A., Traducción y Traductología, p. 41
O proceso tradutolóxico O proceso tradutor é o proceso mental polo cal se permite transmitir un texto formulado nunha lingua, utilizando os medios doutra lingua.Hurtado Albir, A., Traducción y Traductología, p. 362-364 Historicamente distinguíronse nel tres procesos diferenciados: comprensión, desverbalización e reexpresión. Algúns autores inclúen a desverbalización como un proceso interno da comprensión, e por tanto distinguen só dous procesos básicos.García Yebra, V., Teoría y práctica de la traducción
Na súa obra, Teoría y práctica de la traducción, Valentín García Yebra recoñece dúas fases no proceso tradutolóxico: "a fase da comprensión do texto orixinal, e a fase da expresión da súa mensaxe, do seu contido, na lingua receptora ou terminal".
Na etapa de comprensión, decodifícase o sentido do texto orixe, nunha actividade denominada semasiolóxica (do grego, sema, sentido ou significado). Na etapa de expresión, recodifícase este sentido na lingua meta; etapa tamén chamada onomasiolóxica (do grego, onoma, nome).
Na etapa de decodificación do sentido do texto, cómpre identificar en primeiro lugar os segmentos que compoñen o texto orixinal, é dicir, as unidades mínimas con sentido. O segmento pode ser unha palabra, unha frase, unha ou máis oracións ou mesmo un texto completo.
Na etapa de recodificación na lingua meta, débese manter o sentido do segmento orixinal nun segmento da lingua meta, respectando o xenio da mesma. A reunión do segmento orixe co segmento meta é o que se denomina unidade de tradución.
Ambas etapas son de índole recursiva e non necesariamente sucesivas. É dicir, pódese volver desentrañar o sentido do texto orixe unha vez recodificado o sentido na lingua meta.
Após este procedemento, sinxelo a primeira vista, agóchase unha operación cognitiva complexa. Para decodificar o sentido completo do texto orixe, cómpre interpretar e analizar todas as súas características de forma consciente e metódica. Este proceso require un coñecemento profundo da gramática, semántica, sintaxe e fraseoloxía da lingua orixe, así como dos elementos culturais. É esencial contar con estes coñecementos para recodificar o sentido na lingua meta. De feito, estes adoitan ser máis importantes e, polo tanto, máis fondos cós da lingua orixe. Por ese motivo, a práctica máis habitual é traducir á lingua materna. Ademais, é esencial coñecer a área que se está tratando.
Os estudos realizados nos últimos anos en lingüística cognitiva permitiron comprender mellor o proceso cognitivo da tradución.
Historia da tradución miniatura|150px|Pedra de Rosetta. A tradución é unha actividade moi antiga. Unha das primeiras evidencias escritas de tradución é a Pedra de Rosetta, onde un mesmo texto atópase en exipcio xeroglífico, exipcio demótico e grego, que serviu para descifrar o significado dos xeroglíficos exipcios. miniatura|upright=1.0|right|O rei Carlos V de Francia o Sabio encarga unha tradución de Aristóteles. O primeiro recuadro mostra como ordena a tradución; o segundo, como se realiza a tradución. O terceiro e cuarto recuadros mostran como leva a tradución terminada ao rei e presentalla. Unha parte significativa da historia da tradución en Occidente ten que ver coa tradución dos textos bíblicos. As primeiras traducións escritas testemuñadas foron da Biblia, xa que como os xudeus levaban moito tempo sen falar a lingua hebrea, esta perdeuse e as Sacras Escrituras deberon traducirse para que as entendesen os xudeus que non falaban a súa lingua orixinal. Tolomeo II Filadelfo no século III a,C. mandou traducir do hebreo ao grego koiné as Sacras Escrituras a 72 sabios que dominaban o hebreo e o grego. Esta versión coñécese como versión alexandrina, versión dos 70 ou Septuaginta. Ao longo dos séculos I e II d. C. a Biblia traduciuse de maneira intermitente do grego ao latín. Este conxunto de textos coñécese como Vetus Latina. San Xerome realizou a primeira tradución sistemática da Biblia ao latín do pobo: a Vulgata, que apareceu ao redor do 384 d. C.Hurtado Albir, A., Traducción y Traductología, p. 311-359
Nos séculos IX e X en Bagdad, os traballos dos antigos gregos nos campos da ciencia e a filosofía traducíronse ao árabe. Esta aprendizaxe espallouse por Europa a través de Al-Andalus, baixo o dominio musulmán desde principios do século VIII por oitocentos anos, até o XV, cando os musulmáns foron desterrados.
A Escola de Tradutores de Toledo, onde se realizaron traducións do árabe ao romance castelán e logo ao latín, contribuíu ao desenvolvemento científico e tecnolóxico que permitiu o advenimiento do Renacemento europeo. Ao longo da Idade Media, o latín era a lingua franca do mundo occidental. No IX Alfredo o Grande, rei de Wessex, en Inglaterra, adiantouse ao seu tempo na tradución en lingua vernácula anglosaxoa da Historia Eclesiástica do Pobo Inglés de Beda e da Consolación de Filosofía de Boecio. Mentres tanto, a Igrexa Cristiá vía mal mesmo adaptacións parciais da Vulgata de San Xerome de ao redor de 384, a Biblia latina estándar. Posteriormente, ao tempo da invención da imprenta de tipos móbiles, Martiño Lutero traduciu a Biblia ao alemán. Teorías
Teoría occidental