O Acordo Ortográfico da Língua Portuguesa de 1990, abreviado AO 1990 e tamén denominado Ortografia Unificada da Língua Portuguesa, é un tratado internacional de 1990 acordado co obxectivo de crear unha ortografía unificada para o portugués, para ser utilizada por todos os países lusófonos. Foi asinado por representantes oficiais de Angola, Brasil, Cabo Verde, Guinea-Bissau, Mozambique, Portugal e San Tomé e Príncipe en Lisboa o 16 de decembro de 1990. Tras recuperar a independencia, Timor-Leste adheriuse ao Acordo en 2004. O proceso de negociación que resultou no Acordo contou coa presenza dunha delegación de observadores da Galiza.

O Acordo Ortográfico da Lingua Portuguesa de 1990 pretende establecer unha ortografía oficial unificada para a lingua portuguesa, co obxectivo explícito de pór fin á existencia de dúas normas ortográficas oficiais diverxentes, unha no Brasil e a outra nos restantes países lusófonos, contribuíndo así, nos termos do preámbulo do Acordo, a aumentar o prestixio internacional do portugués. Na práctica, o acordo establece unha unidade ortográfica do 98 % das palabras, fronte ao 96 % da situación anterior. Porén, un dos efectos do Acordo foi dividir aínda máis estes países, creando agora tres normas ortográficas: a do Brasil, a de Portugal e os demais países africanos de lingua portuguesa, que non aplicaron o Acordo a pesar de o asinaren. Os impulsores do Acordo puxeron como un exemplo motivador o castelán, que presenta diferenzas, tanto de pronuncia como de vocabulario entre España e Hispanoamérica, mais está suxeito a unha única forma de escritura, regulada pola Asociación de Academias da Lingua Española. Por outro lado, os opositores sinalaron o feito de que a grafía da lingua inglesa (e moitas outras) presenta variantes nos distintos países de fala inglesa, sen que a grafía inglesa fose obxecto de regulación lexislada polo Estado.

A adopción da nova ortografía, de acordo co anexo II do Acordo —a Nota explicativa do Acordo Ortográfico da Língua Portuguesa de 1990—, que se basea nunha lista de 110 000 lemas da Academia das Ciências de Lisboa, implica alteracións na ortografía de cerca do 1,6 % do número total de palabras (lemas) na norma vixente en Portugal, os países africanos de fala portuguesa (PALOP), Timor-Leste e a Rexión Administrativa Especial de Macau, e na grafía de arredor do 0,8 % do total de palabras (lemas) no portugués brasileiro. Pero, segundo o vocabulario elaborado en 2008 polo Instituto de Linguística Teórica e Computacional de Lisboa (ILTC) a partir da base de datos lingüísticos MorDebe con 135 000 lemas, a porcentaxe de lemas afectados —ou sexa, palabras simples non flexionadas que constitúen entradas nun dicionario ou vocabulario— ascende a case o 4 % na norma europea. Este número inclúe tanto as palabras que presentan cambios efectivos na ortografía como as que se converten en variantes legalmente válidas en toda a CPLP.

O contido substantivo e o valor xurídico do tratado non xerou consenso entre lingüistas, filólogos, académicos, xornalistas, escritores, tradutores e personalidades dos sectores artístico, universitario, político e empresarial das sociedades dos distintos países lusófonos. De feito, a súa aplicación causou discordancias por razóns técnicas, habendo quen sinala lagoas, erros e ambigüidades no texto do Acordo ou simplemente impugne a adecuación ou necesidade de determinadas opcións ortográficas, como a introdución de opcionalidades (é dicir, a posibilidade de que unha mesma palabra teña máis dunha grafía permitida) en varios dominios ortográficos (acentuación, maiúsculas e consoantes silenciosas), a supresión das chamadas «consoantes mudas» (é dicir, as que non se pronuncian), as novas regras de hifenização (uso do guión), o supresión do acento diferencial en varias palabras e a supresión do trema (diérese). Tamén houbo impugnacións ao Acordo por motivos políticos, económicos e xurídicos, e algúns mesmo afirmaron, en Portugal, que o tratado é «inconstitucional». Outros aínda afirmaron que o Acordo Ortográfico serve, sobre todo, aos intereses xeopolíticos e económicos do Brasil. A verdade é que o artigo 9.º (Tarefas fundamentais do Estado) da Constitución da República Portuguesa refírese expresamente ao uso e difusión internacional da lingua portuguesa, pero non se coñece opinión autorizada sobre a inconstitucionalidade do contido das bases ortográficas do Acordo de 1990.

Antecedentes miniatura|«É prohibido collocar annuncios»: aviso anterior a 1911 na parede da Igreja do Carmo, no Porto. Coas normas do Acordo de 1990, a ortografía correcta pasa a ser «É proibido colocar anúncios». Até principios do século XX, tanto en Portugal como no Brasil existía unha ortografía que, por regra xeral, se baseaba en étimos latinos ou gregos para escribir cada palabra (exemplos: architectura, caravella, diccionario, diptongo, estylo, grammatica, lirio, parochia, kilometro, orthographia, pharmacia, phleugma, prompto, psychologia, psalmo, rheumatismo, sanccionador, teatro etc.).

En 1911, tras a instauración da República en Portugal, foi levada a cabo unha profunda reforma ortográfica —a Reforma Ortográfica de 1911— que modificou por completo o aspecto da lingua escrita, achegándoa moito á actual. Porén, esta reforma foi feita sen ningún acordo co Brasil, polo que os dous países teñen agora grafías diferentes: Portugal cunha grafía reformada, Brasil coa grafía tradicional (a chamada pseudoetimológica).

Ao longo dos anos seguintes, a Academia das Ciências de Lisboa e a Academia Brasileira das Letras foron as protagonistas nos sucesivos intentos de establecer unha grafía común para ambos os países. En 1931 fíxose un primeiro acordo. Non obstante, como os vocabularios que se publicaron en 1940 (en Portugal) e 1943 (en Brasil) seguían conter algunhas diverxencias, celebrouse unha nova reunión que deu lugar ao Acordo Ortográfico de 1945. Este acordo pasou a ser lei en Portugal, polo Decreto 35 228/45. No Brasil, o Acordo de 1945 foi aprobado polo Decreto-Lei 8286/45, pero non foi ratificado polo Congreso Nacional, e finalmente foi revogado pola Lei 2623/55, cos brasileiros que seguían regulando a súa ortografía do Formulário Ortográfico de 1943.

Un novo entendemento entre Portugal e o Brasil —efectivo en 1971 no Brasil e en 1973 en Portugal— achegou a escrita dos dous países, suprimindo os acentos gráficos responsables do 70 % das diferenzas entre as dúas grafías oficiais e as que marcaban a sílaba subtónica en palabras derivadas co sufixo -mente ou comezando por -z- (ex.: sòmente, sòzinho, pèzão). Os novos intentos de acordo fracasaron en 1975, en parte polo período de convulsión política que estaba a suceder en Portugal após a Revolução dos Cravos, e en 1986, pola reacción xurdida en ambos os países, principalmente pola supresión dos acentos gráficos nas palabras esdrúxulas (ou proparoxítonos).

Porén, como, segundo os defensores da unificación, a persistencia de dúas grafías oficiais da lingua portuguesa —luso-africana e brasileira— impediu a unidade intercontinental do portugués e diminuíu o seu prestixio no mundo, foi un Anteprojeto de Bases da Ortografia Unificada da Língua Portuguesa en 1988, ante as críticas feitas á proposta de 1986, que levou á sinatura do novo Acordo Ortográfico en 1990.

Os estudosos que están en contra do Acordo sinalan que ningún acordo pode prestixiar ningunha lingua, deixando isto na responsabilidade dos falantes. Tampouco se poden aproximar variantes de culturas separadas, xa que cada variante debe ser representativa da súa cultura e non doutra. Lingüistas, historiadores e críticos comparan o Acordo cun intento de neocolonialismo por parte do Brasil. Argumentan que, para que se xunten as variantes, ha de unirse a xente —os verdadeiros creadores da lingua— e, sempre que estean separadas culturalmente, cada acordo é un abuso por parte dos políticos.

Historial do proceso miniatura|350x350px| Países e rexións onde o portugués é lingua oficial

Interesados

Para a elaboración do Acordo Ortográfico, entre os días 6 e 12 de outubro de 1990 reuníronse na Academia das Ciências de Lisboa as seguintes delegacións:

Angola: Filipe Silvino de Pina Zau; Brasil: Antônio Houaiss e Nélida Piñón; Cabo Verde: Gabriel Moacyr Rodrigues e Manuel Veiga; Galiza (observadores): António Gil Hernández e José Luís Fontenla; Guinea-Bissau: António Soares Lopes Júnior e João Wilson Barbosa; Mozambique: João Pontífice e Maria Eugénia Cruz; Portugal: Américo da Costa Ramalho, Aníbal Pinto de Castro, Fernando Cristóvão, Fernando Roldão Dias Agudo; João Malaca Casteleiro, José Tiago de Oliveira, Luís Filipe Lindley Cintra, Manuel Jacinto Nunes, Maria Helena da Rocha Pereira e Vasconcelos Marques; Santo Tomé e Príncipe: Albertino dos Santos Bragança e João Hermínio Pontífice.

Ademais destes, no Anteproxecto de Bases para a Ortografía Unificada da Lingua Portuguesa (1988) e no Encontro para a Unificación Ortográfica da Lingua Portuguesa, celebrado na Academia Brasileira de Letras, en Río de Xaneiro, entre o 6 e o 12 de maio de 1986, tamén interviñeron Maria Luísa Dolbeth e Costa (Angola); Abgar Renault, Adriano da Gama Kury, Austregésilo de Ataíde, Celso Ferreira da Cunha, Eduardo Mattos Portella, Francisco de Assis Balthar Peixoto de Vasconcellos e José Olympio Rache de Almeida (Brasil); Corsino Fortes (Cabo Verde); Paulo Pereira (Guinea-Bissau); Luís Filipe Pereira (Mozambique); Maria de Lourdes Belchior Pontes e Mário Quarin Graça (Portugal).

Acordo e modificación de protocolos No seu artigo 3.º, o Acordo Ortográfico da Lingua Portuguesa (1990) prevía a súa entrada en vigor o 1 de xaneiro de 1994, previa ratificación de todos os membros. Porén, como só Portugal (o 23 de agosto de 1991), o Brasil (o 18 de abril de 1995) e Cabo Verde ratificaron o documento, a súa entrada en vigor quedou pendente.

Así, o 17 de xullo de 1998, na cidade de Praia (Cabo Verde), asinouse un Protocolo Modificativo do Acordo Ortográfico da Lingua Portuguesa, que eliminaba a data da súa entrada en vigor do texto orixinal, aínda que continuaba a ser necesaria a ratificación de todos os asinantes para que entre en vigor o Acordo de 1990.

esquerda|miniatura| Reunión de Xefes de Estado e de Goberno da Comunidade dos Países de Língua Portuguesa En xullo de 2004, os xefes de Estado e de Goberno da Comunidade de Países de Lingua Portuguesa (CPLP), reunidos en Santo Tomé e Príncipe, aprobaron un Segundo Protocolo Modificativo do Acordo Ortográfico que, ademais de permitir a adhesión de Timor-Leste, establecía, en lugar da ratificación por todos os países, que sería suficiente ratificaren tres membros da CPLP o Acordo Ortográfico para que entrase en vigor neses países.

Vasco Graça Moura, escritor e exeurodeputado, un dos máis coñecidos opositores ao Acordo, defende que o Segundo Protocolo Modificativo, como calquera outro convenio internacional, só obriga á súa aplicación en cada país se é ratificado por todos os países asinantes, que aínda non pasou. É dicir, só despois de que todos os países ratifiquen este Protocolo están obrigados a implementar o Acordo internamente. Non obstante, este argumento de que a ratificación do Protocolo de modificación de 2004 é ilegal é impugnado polo xurista e eurodeputado Vital Moreira. — "Vital Moreira a propósito da opinião de Vasco Graça Moura. No entanto, Graça Moura discorda dessa contestação".