miniatura|A batalla de Tetuán de Dionisio Fierros Álvarez, 1894. A batalla, que tivo lugar en 1860, durante a guerra de África, onde as tropas españolas dirixidas polo xeneral O'Donnell venceron. O nacionalismo español é o movemento social, político e ideolóxico que conformou desde o século XIX a identidade nacional de España.Benedict Anderson (op. cit.) define a toda nación como unha comunidade imaxinada, nun sentido similar ao de Eric Hobsbawm cando falaba de tradicións inventadas (Seton-Watson, H.: Manufactured Mythologies: Review of The Invention of Tradition páxina 1270 de Times Literary Supplement, Volume 4207, 18 de novembro de 1983). Santos Juliá, especificamente para o proceso de construción nacional en España apunta que Os historiadores están envorcados no estudo do que chaman procesos de construción nacional: non hai cousa que venda hoxe máis que todo o relacionado coa memoria e a identidade, ambas colectivas. Santos Juliá Un respiro, El País, 23/03/2008. Gabriel Tortella indica:
Non é propiamente un nacionalismo irredentista: a única reivindicación territorial identificada como “nacional” foi Xibraltar (desde o século XVIII); o resto das reivindicacións territoriais foron historicamente as coloniais ou imperiais (durante o século XIX contra a independencia de Hispanoamérica e no século XX sobre o Magreb). Tampouco ten sido un nacionalismo centrípeto (que pretendese unificar comunidades de españois sometidas a outras soberanías), pero si presenciou o nacemento de nacionalismos periféricosA expresión non é pexorativa e é a máis utilizada tanto mediáticamente como nos programas de disciplinas na Universidade: UNED ,Autónoma de Madrid , Universidad de Navarra , Universidad Miguel Hernández e en todo tipo de textos:El laberinto español y los nacionalismos periféricos (22-4-97), artigo de Luis Bouza-Brey, La nación post-imperial. España y su laberinto identitario de José Álvarez Junco. Véxase tamén Historia de dos ciudades (29-9-2013), do mesmo autor. que, desde finais do século XIX, funcionaron como movementos nacionalistas centrífugos (que pretenden a conformación de identidades nacionais alternativas).Gregorio Peces-Barba Los nacionalismos en España, El País 23/11/2010, utiliza a expresión nacionalismos abiertos y cerrados; o seu artigo é contestado no mesmo medio por Hilari Raguer De nacionalismos abiertos y cerrados, 10/01/2011.
Como nos demais estados-nación de Europa Occidental (Portugal, Francia e Inglaterra), a conformación dunha monarquía autoritaria desde finais da Idade Media produciu o desenvolvemento secular paralelo do Estado e a Nación en España, baixo as sucesivas conformacións territoriais da Monarquía Hispánica.A pretensión centralizadora de a monarquía era parte da súa procura de ampliar os límites da súa autoridade ante os privilexios locais, estamentais e particularismos de todo tipo. Constantemente viña sendo sometida a probas e tensións, desde a Baixa Idade Media, e na Idade Moderna destacadamente desde as diferentes formulacións da idea imperial de Carlos V (Guerra das Comunidades de Castela, guerras relixiosas en Alemaña) e desde a hispanización da monarquía con Filipe II (Corte en Madrid, Rebelión das Alpuxarras, Revolta de Flandres, incorporación de Portugal, Alteracións de Aragón). A vontade ou decisión de incrementar a capacidade de rei para intervir en cada reino, foi notablemente menor entre os Habsburgo que entre os Borbóns, aínda que sempre tivo momentos de maior ou menor intensidade, e chegou a explicitarse en documentos entre os que destaca o Gran Memorial do Conde-Duque de Olivares a Filipe IV en 1624:
O concepto de natio (nación) utilizado desde o Renacemento, seguirá subordinado a un campo semántico presidido pola noción de Monarquía (José María Jover Zamora, como comentario ao memorial de Olivares e outros textos contemporáneos, como o de Juan de Palafox e MendozaHistoria y civilización: escritos seleccionados Volume 13, pg. 78 Universitat de València, 1997 ISBN 978-84-370-2692-3). A pretensión de control da monarquía (tanto a autoritaria como a absoluta) sobre os súbditos tiña causas e obxectivos moi diferentes ás do posterior nacionalismo.
A consideración de "nacións-estado" aos de Europa occidental desde finais da Idade Media e comezos da Idade Moderna é un tópico da historiografía e a ciencia política, e vincúlase á propia construción dos conceptos de Estado, nación e soberanía, como refire aquí Gregorio Peces-Barba El País, 1/12/2011: Como ocorreu en cada un dos outros casos, a identidade nacional e a mesma estrutura territorial terminou dando moi distintos produtos; pero sempre, e no caso español tamén, como consecuencia da forma en que as institucións responderon á dinámica económica e social (en ocasións, malia esas mesmas institucións), e sen acabar de presentarse no seu aspecto contemporáneo ata que non terminou o Antigo Réxime. O factor de identificación máis claro foi durante todo ese período o étnico-relixioso, expresado na condición de cristián vello. Ao final do período (século XVIII) foise acentuando o factor de identificación lingüístico en torno ao castelán, con novas institucións como a Real Academia Española.
miniatura|A rendición de Bailén, de José Casado del Alisal. Claramente inspirada no cadro de Velázquez A rendición de Breda, ilustra a batalla de 1808 na que o xeneral Castaños derrotou o exército francés do xeneral Dupont.
Historia Historicamente o nacionalismo español xurdiu co liberalismo e na guerra contra Napoleón.Aínda que a etiqueta nacionalista non tivo éxito en España como autodenominación, a existencia dun fenómeno similar ao dos nacionalismos contemporáneos europeos foi amplamente estudada. O feito trátase no artigo de Joan B. Culla i Clarà intitulado Nacionalistas sin espejo, El País, 16 de marzo de 2007.
Desde entón cambiou os seus contidos e propostas ideolóxicas e políticas (sucesivamente "doceañista", "esparterista", ata brevemente "iberista", propugnando a unión con Portugal no contexto da crise dinástica de 1868). O carlismo, que era un movemento de defensa do Antigo Réxime, non tiña ao adxectivo "nacional" en ningunha estima (soberanía nacional, milicia nacional, bens nacionais... eran o vocabulario dos liberais, máis canto máis progresistas). Porén, o nacionalismo español que se demostrou decisivo no século XX arranca da frustración polo desastre de 1898, no que se denominou rexeneracionismo, que reivindican movementos moi opostos entre si: desde os dinásticos (Francisco Silvela, Eduardo Dato, Antonio Maura) ata a oposición republicana (de contraditorio e breve paso polo poder) pasando polos militares (crises de 1917 e ditaduras de Miguel Primo de Rivera e Francisco Franco).
En concreto, co nome de panhispanismo —que máis propiamente se refire a un movemento centrado na unidade das nacións hispanoamericanas—, entendido como imperialismo español, adoita referirse concretamente ao aparecido trala crise de 1898, dentro do contexto máis amplo no que se atopan o rexeneracionismo e a xeración do 98 —cuxos autores, vindos da periferia, coincidían en considerar a Castela a expresión de "o español"—, expresado na súa forma máis clara por Ramiro de Maeztu (na súa segunda etapa). Tivo como ideólogos e políticos a Ramiro Ledesma e Onésimo Redondo (fundadores das JONS) e José Antonio Primo de Rivera (fundador de Falange Española); utilizando unha expresión que ten a súa orixe en José Ortega y Gasset, define a España como unha unidade de destino no universal, defendendo unha volta aos valores tradicionais e espirituais da España imperial. A idea de imperio faille ser máis ben universalista que localista, o que o fai singular entre algúns nacionalismos, pero máis próximo a outros (sobre todo ao fascismo). Alén disto, incorpora un compoñente decididamente tradicionalista (con notables excepcións, como o vangardismo dun Ernesto Giménez Caballero), arraigado nunha historia milenaria, a da monarquía tradicional ou monarquía católica, aínda que en moitas ocasións se amose indiferente na cuestión concreta da forma de estado, e de forma destacada, non é laico nin secularizado, senón expresamente católico romano, o que permite definir (no primeiro franquismo) o termo nacionalcatolicismo.
miniatura|Monumento á Constitución Española, Paseo da Castellana entre os Novos Ministerios e o Museo de Ciencias Naturais, Madrid.
A transición política que, xunto con cambios sociais e económicos profundos nun sentido modernizador, se xestou paseniño desde o franquismo final ata a construción do edificio institucional actual (Constitución de 1978 e estatutos de autonomía), produciu un retroceso moi marcado da utilización social dos símbolos de identificación nacional españois,Antonia María Ruiz Jiménez ¿Y tú de quién eres? Identidad europea y lealtad a la nación mentres que os nacionalismos periféricos adquiriron unha notable presenza e cotas de poder territorial, que chega a ser electoralmente maioritaria en Cataluña (CIU, ERC) e o País Vasco (PNV, EA e a chamada esquerda abertzale); e substancialmente menor en Navarra (NaBai) e Galicia (BNG). Canarias (CC), Andalucía (PA) ou outras comunidades autónomas presentan nacionalismos menos evidentes (frecuentemente cualificados como rexionalismos), baseados en feitos diferenciais de carácter lingüístico ou histórico non menos marcados que os anteriores.
Desde o ámbito dos nacionalismos periféricos, adóitase falar de nacionalismo españolEl Parlament rechaza el «nacionalismo español», en El Mundo, 1 de xuño de 2001 ou españolismo como equivalente a centralismo, normalmente para identificarlle, a efectos polémicos ou como argumento político coa extrema dereita nostálxica do réxime de Franco.A existencia de reivindicacións nacionalistas permitiu a retroalimentación do nacionalismo español, que recorreu ao menosprezo destes e á súa asociación co terrorismo. Así, Edurne Uriarte replica a Gregorio Peces-Barba en , ABC, 28 de xaneiro de 2005: ou cunha presunta opresión do Estado sobre eses territorios, que en casos extremos (particularmente no País Vasco e Navarra con ETA) se emprega como xustificación para un terrorismo que se autodefine como loita armada encamiñada á liberación nacional.É unha constante dos seus documentos, por citar algún, o "zutabe" ou comunicado de 26 de setembro de 2007, en 20minutos: ETA anuncia que seguirá con la lucha armada hasta lograr la "libertad" En cambio, ningún dos partidos políticos maioritarios afectados por tal denominación de españolistas ou nacionalistas españois, identifícanse co termo, e acostuman, no seu lugar, utilizar a expresión non nacionalistas para designárense a si mesmos fronte aos nacionalistas, que é como se adoita designar aos chamados "periféricos".Joan Romeu, op. cit., ademais deste artigo publicado en El País, 16/01/2008: La tensión entre nacionalismos en España
Desde unha perspectiva máis maioritaria en termos sociais, territoriais e electorais,Enquisa do CIS sobre a identidade española fronte á identidade europea. a identificación con España, os seus símbolos e institucións adquiriu formas máis propias do patriotismo constitucional ou nacionalismo cívico,A identificación coa condición de "español", sexa en exclusiva, sexa compartida coa condición de "catalán", "vasco", etc. é moi maioritaria, ata en cada unha das comunidades autónomas con nacionalismos periféricos. As interpretacións políticas destes datos e as súas tendencias poden ser variables e ata opostas, pero os estudos sociolóxicos son neste punto claros:
A perspectiva do Partido Popular reflíctese neste artigo de César Alcalá: El "patriotismo constitucional" .