O tren da liberdade é un movemento social feminista en defensa dos dereitos sexuais e reprodutivos das mulleres e contra a reforma da Lei do aborto en España. Culminou o 1 de febreiro de 2014 cunha manifestación en Madrid pedindo a retirada do anteproxecto de lei do aborto presentado polo entón ministro de Xustiza Alberto Ruiz-Gallardón e reclamando a súa dimisión, amais de defender a lei do aborto vixente do 2010. A protesta foi unha iniciativa que xurdiu en Asturias a partir da Tertulia Feminista Les Comadres e a organización Mujeres por la Igualdad de Barredos. A ela sumáronse organizacións de mulleres, organizacións feministas e entidades implicadas na loita polos dereitos sexuais e reprodutivos de España, tamén apoiado por partidos da oposición e sindicatos. A manifestación partiu do Paseo do Prado e percorreu o camiño cara ao Congreso de Deputados. Alí un grupo de representantes feministas entregou no rexistro da cámara o manifesto Porque yo decido, escrito pola doutora en filosofía Alicia Miyares, coas reivindicacións da mobilización. O manifesto ía dirixido ao Presidente do Goberno, ao do Congreso, á ministra de Sanidade, Ana Mato, e ao ministro de Xustiza, Alberto Ruiz-Gallardón.
Na mobilización do Tren da Liberdade estimouse unha participación superior a 30.000 persoas e foi considerada nese momento a maior manifestación feminista da historia de España (até 2015).
Tamén se convocaron manifestacións de apoio en varias cidades europeas e en Buenos Aires.
O desenvolvemento da protesta foi recollido no documental, Yo decido. El Tren de la libertad. Nel participaron máis de 80 cineastas e profesionais do mundo audiovisual, entre elas Gracia Querejeta, Ángeles González-Sinde, Mabel Lozano, Icíar Bollaín, Isabel Coixet, Georgina Cisquella, Chelo Loureiro, Teresa Font, Virginia Yagüe e Alicia Luna.
Antecedentes En 2010 o goberno socialista encabezado por José Luis Rodríguez Zapatero realizou unha reforma da lei do aborto aprobada polo Congreso de Deputados o 19 de decembro de 2009. A reforma despenalizou a interrupción voluntaria do embarazo durante as primeiras 14 semanas. A lei entrou en vigor o 5 de xullo de 2010 e substituíu á Lei Orgánica 9/1985. O Partido Popular presentou en xuño de 2010 un recurso ante o Tribunal Constitucional e no seu programa electoral de 2011 incluíu a modificación da nova lei.
Tras dous anos de polémica e adiamentos, o 20 de decembro de 2013 o goberno do Partido Popular encabezado por Mariano Rajoy aprobou a Lei de Protección da Vida do Concibido e dos Dereitos da Muller Embarazada. Esta nova lei foi considerada por especialistas da sanidade e a xustiza como a máis restritiva da democracia. Seguindo o trámite legal, para entrar en vigor o anteproxecto debía ser sometido a diversos informes e a debate parlamentario. A coñecida como Lei Gallardón tivo o rexeitamento frontal do PSOE, IU, UPyD, ERC e PNV, así como o de organizacións feministas que non desistiron na súa reivindicación en contra da modificación da lei.
A manifestación do Tren da Liberdade xestouse durante unha cea de activistas feministas e amigas o 20 de decembro de 2013 en Xixón con membros do Tertulia Feminista Les Comadres, e un xantar posterior o 26 de decembro coa organización Mujeres por la Igualdad de Barredos. A idea inicial foi, explicou Begoña Piñero, presidenta de Les Comadres, facer unha marcha a pé desde Asturias a Madrid seguindo o exemplo dos mineiros. Finalmente optouse pola idea do tren e chamalo O tren da Liberdade.
Durante os seguintes días adquiriron 150 billetes de tren con destino a Madrid, o máximo que permitía Renfe. As prazas cubríronse aos poucos días da convocatoria e trasladouse a proposta ás redes feministas de España, que secundaron a iniciativa.
"Porque yo decido" A filósofa feminista Alicia Miyares, membro de Tertulia Feminista Les Comadres, foi a autora do manifesto Porque yo decido. O 1 de febreiro de 2014 entregouse no rexistro do Congreso de Deputados, dirixido ao presidente do Goberno, Mariano Rajoy, e aos ministros de Xustiza e Sanidade, Alberto Ruiz Gallardón e Ana Mato. miniatura|Lectura do manifesto "Porque yo decido" na asemblea do Tren da Liberdade o 1 de febreiro de 2014 No texto apunta que «desde a autonomía moral, non acepto imposición ou prohibición algunha no que concierne aos meus dereitos sexuais e reprodutivos.[...] Négome a ser sometida a tratos degradantes, inxerencias arbitrarias e tutelas coactivas na miña decisión de ser ou non ser nai». Invoca a «liberdade de conciencia» e considera «cínicos» a quen «apelan á liberdade para restrinxila» e «malévolos» a quen «queren impor a todos os seus principios de vida baseándose en inspiracións divinas». «Négome a aceptar unha maternidade forzada e un réxime de tutela que condena as mulleres á minoría de idade sexual e reprodutiva.[...] Son demócrata e acepto as regras de xogo que deslindan dereitos de pecados e lei de relixión. Ningunha maioría política, por moi absoluta que sexa, está lexitimada para converter os dereitos en delitos». A reflexión aposta por leis que «favorezan a autonomía moral e garantan a pluralidade e diversidade de intereses». E, nesa idea, esixe «que se manteña a actual lei», en referencia ao texto de 2010.
Desenvolvemento da manifestación esquerda|miniatura|Valladolid recibe o Tren da Liberdade como estación de paso e parada no camiño cara Madrid. Ao tren inicial de Asturias a Madrid foron sumándose vagóns desde diversos lugares de España. Á primeira hora da mañá do 1 de febreiro chegaron convois e transportes desde Asturias, Andalucía, Canarias, Cataluña, Comunidade Valenciana, Castela-A Mancha, Estremadura, Galiza, Murcia e Euskadi. Sumouse unha delegación francesa con activistas dunha decena de organizacións do país.
Ao final da manifestación unha delegación de 10 mulleres rexistrou no Congreso de Deputados o documento "Porque yo decido". miniatura|Asemblea do "Tren da Liberdade" no auditorio Marcelino Camacho de Madrid Pola tarde tivo lugar no Auditorio Marcelino Camacho de Madrid a asemblea do Tren da Liberdade. Nela interviñeron representantes das diferentes delegacións que viaxaron a Madrid.
Noutras capitais A convocatoria tivo eco en diferentes cidades europeas. Realizáronse manifestacións en París, Roma, Londres, Luxemburgo e Edimburgo. En Francia celebráronse manifestacións nunha vintena de cidades, entre elas Bordeos, Marsella, Nantes, Estrasburgo ou Toulouse, convocadas por máis de 80 asociacións feministas, partidos políticos e sindicatos. No manifesto da convocatoria de París, na que estivo presente a entón candidata á alcaldía da cidade Anne Hidalgo, denunciouse «o ataque do Goberno español» contra os dereitos das mulleres e «o rexeitamento a aceptar o dereito das mulleres a dispor sobre o seu corpo, a insistencia en considerar ás súas cidadás incapaces de decidir por elas mesmas». Tamén tivo eco en América Latina, especialmente na Arxentina onde se secundou a protesta en Buenos Aires.
Consecuencias miniatura|O ministro Gallardón foi albo de críticas. As súas pretensións custáronlle o cargo. O 23 de setembro de 2014 o presidente Mariano Rajoy confirmou a retirada do anteproxecto de Lei Orgánica de Protección do Concibido e os Dereitos da Embarazada, redactado polo Ministerio de Xustiza, por non atopar o consenso suficiente para sacalo adiante.
Apenas catro horas despois do anuncio do presidente, o ministro de Xustiza, Alberto Ruiz-Gallardón, anunciou a súa dimisión como ministro en conferencia de prensa. Tamén renunciou ao seu escano de deputado e aos cargos de dirección no Partido Popular.
O 9 de setembro de 2015 o pleno do Senado aprobou unha reforma da lei do aborto para impedir que as menores de 16 e 17 anos poidan interromper o seu embarazo sen o consentimento paterno ou dos seus titores.
Nas eleccións xerais de 2015 o Partido Popular decidiu non incluír no seu programa electoral a reforma da lei do aborto. Segundo fontes do propio partido recollidas por medios de comunicación, isto debeuse ás «discrepancias internas e posibles perdas de voto que lles xerou durante a lexislatura».
Un parque da localidade asturiana de Barredos (Llaviana), unha das localidades nas que se orixinou a manifestación, recibiu o nome de Tren da Liberdade. A iniciativa de nomear así o parque foi impulsada polo entón alcalde de Llaviana, Adrián Barbón —Presidente do Principado de Asturias dende 2019—. Recoñecida polo Pleno extraordinario do seu concello, saíu adiante cos votos de PSOE e IU e a abstención de Foro. O PP votou en contra.
Desde xaneiro de 2016 Xixón ten un parque denominado Jardines del Tren de la Libertad. A decisión foi aprobada polo pleno municipal o 13 de xaneiro como nova denominación do espazo liberado á barreira ferroviaria, coñecido popularmente como El Solarón.
Reaccións
Reaccións desde partidos políticos Como resposta á manifestación, o ministro de Xustiza, Alberto Ruiz-Gallardón, confirmou en Valladolid, horas despois da manifestación de Madrid, a súa intención de levar até o final a reforma da lei contra a que protestaba a manifestación:
O entón líder do PSOE, Pedro Sánchez, pola súa banda agradeceu aos colectivos de mulleres, os profesionais e as mulleres socialistas a súa mobilización contra a lei. A deputada do PSOE na Xunta Xeral do Principado de Asturias Adriana Lastra cualificou a iniciativa como a primeira «marea violeta» de España, comparándoa coa «marea branca» que parou a privatización da sanidade madrileña.
Reaccións desde a Igrexa católica Juan Antonio Reig Plà, bispo de Alcalá de Henares (Madrid), comparou a manifestación do Tren da Liberdade cos trens de Auschwitz, o campo de concentración nazi de Polonia no que se calcula que foron asasinadas máis dun millón de persoas. As declaracións difundíronse a través da web do bispado.
En outubro de 2014 a representación legal do Tren da Liberdade anunciou a presentación dunha querela criminal por inxurias contra o bispo por estas declaracións. A querela estaba secundada por plataformas cidadás e financiada por unha campaña de micromecenado.
Na cultura
Documentais A mobilización do 31 de xaneiro e o 1 de febreiro de 2014 quedou reflectida no documental Yo decido. El tren de la libertad. Foi estreado o 10 de xullo de 2015 de maneira simultánea en case 90 cidades españolas.
Un equipo de dous centenares de mulleres cineastas recolleron 200 horas de gravacións. A isto sumouse o material achegado por persoas que con anterioridade á data realizaran accións de rúa para protestar pola reforma. Tamén houbo unidades de rodaxe en París, Ámsterdam, Roma, Buenos Aires ou Edimburgo.
A iniciativa partiu da crítica de cine e socióloga Pilar Aguilar, quen propuxo á directora Chus Gutiérrez apoiar a protesta desde o mundo do cinema. O proxecto culminou coa mobilización de dous centenares de mulleres cineastas que rodaron, escribiron o guión e montaron o documental. O documental foi financiado a través de micromecenado.
Entre as cineastas que colaboraron no proxecto, agrupadas baixo o nome de Colectivo de Mujeres Cineastas Contra la Reforma de la Ley del Aborto, están Gracia Querejeta, Ángeles González-Sinde, Mabel Lozano, Icíar Bollaín, Isabel Coixet, Georgina Cisquella, Virginia Yagüe e Teresa Font co apoio da Asociación de mulleres cineastas e de medios audiovisuais (CIMA).
A Tertulia Feminista Les Comadres e as mulleres de Barredos e a súa marcha a Madrid no Tren da Liberdade aparecen tamén no documental No estamos solos dirixido por Pere Joan Ventura en 2015.
Música En febreiro de 2025 a compositora e cantante asturiana Marisa Valle Roso presentou «El tren de la libertad», unha canción dedicada á mobilización feminista.
Publicacións
El tren de la libertad. Las mujeres decidimos. (2019) Carmen Suárez Suárez (coord.), prólogo de Amelia Valcárcel. Almud Ediciones. Biblioteca Añil Feminista. ISBN 9788412094190
Premios e recoñecementos
2014 Premio Clara Campoamor de Sevilla, outorgado polo PSOE de Andalucía