Historia das relixións

A historia das relixións é o rexistro escrito dos sentimentos, pensamentos e ideas relixiosas humanas. Este período da historia relixiosa comeza coa invención da escritura hai uns 5.200 anos (3200 a.C.). A prehistoria da relixión implica o estudo das crenzas relixiosas que existían antes da chegada dos rexistros escritos. Tamén se pode estudar a cronoloxía relixiosa comparativa a través dunha liña do tempo da relixión, ou as interrelacións e a diversificación histórica das ideoloxías relixiosas mediante o uso da filosofía evolutiva e o comparativismo amplo. A escritura xogou un papel fundamental na estandarización dos textos relixiosos independentemente da época ou do lugar e na facilitación da memorización de oracións e regras divinas.

O concepto de «relixión» formouse nos séculos XVI e XVII. Os textos sagrados como a Biblia, o Corán e outros non tiñan unha palabra ou sequera un concepto de relixión nas linguas orixinais, e tampouco o tiñan as persoas ou as culturas nas que se escribiron estes textos sagrados. Moitas culturas do mundo actual e do pasado carecen de conceptos ou rexeitan as distincións entre o natural e o sobrenatural.

A palabra relixión, tal como se usa no século XXI, non ten unha tradución precolonial obvia a linguas non europeas. O historiador Daniel Dubuisson escribe que «o que Occidente e a historia das relixións que as levou a cabo obxectivaron baixo o nome de 'relixión' é... algo bastante único, que só podería ser apropiado para si mesmo e para a súa propia historia».

Historia do estudo A escola de historia relixiosa chamada Religionsgeschichtliche Schule, unha escola de pensamento alemá de finais do século XIX, orixinou o estudo sistemático da relixión como un fenómeno sociocultural. Describía a relixión como unha evolución coa cultura humana, desde o politeísmo ata o monoteísmo.

A Religionsgeschichtliche Schule xurdiu nun momento no que o estudo académico da Biblia e da historia da Igrexa florecía en Alemaña e noutros lugares (véxase alta crítica, tamén chamada método histórico-crítico). O estudo da relixión é importante: a relixión e conceptos similares a miúdo deron forma ás leis e aos códigos morais das civilizacións, á estrutura social, á arte e á música.

Co fin de comprender mellor a orixe e a diversidade actual dos sistemas de crenzas relixiosas en todo o mundo, estudos recentes tentaron centrarse nas interrelacións históricas e na diversificación de todas as principais relixións organizadas, aplicando a filosofía evolutiva moderna á análise comparativa de supostos grupos ideolóxicos.

Historia da noción de «relixión» na cultura occidental Na cultura relixiosa grega miniatura|upright=0.7|Busto de Heródoto (484 a.C.-425 a.C.) nunha copia romana dun orixinal grego do século IV a.C. esquerda|miniatura|upright=0.7|Retrato de mármore dun sacerdote que data do século I a. C., descuberto en Atenas. A coroa de loureiro que rodea a súa cabeza indica a súa función sagrada. Conservado no Museo Arqueolóxico Nacional de Atenas. O termo grego moderno para «relixión» é thrēskeia (θρησκεία). Este termo provén de thrēskos (θρησκός; «medo», de aí «medo a Deus»), que á súa vez provén de throeō (θροέω, «berrar», «ter medo»). Na cultura relixiosa da antiga Grecia, non existía un único termo que resumise o que entendemos por «relixión» hoxe. Non obstante, thrēskeia tiña un papel e un significado precisos: indicaba a maneira formal na que se celebraba o culto aos deuses.

O obxectivo do culto relixioso grego era, de feito, manter a harmonía cos deuses, e non celebrar o seu culto significaba provocar a súa ira, de aí o «medo» (θρησκός) que o propio culto provocaba porque estaba conectado coa dimensión do sagrado. O primeiro autor en relatar os hábitos e costumes relixiosos dos diferentes pobos foi Heródoto (484 a.C.-425 a.C.) na súa obra As historias (Ἰστορἴαι, Istoriai). Heródoto estaba motivado tanto polo relativismo relixioso sofístico como por un profundo interese polas culturas «bárbaras».Cf. sobre François Hartog. Lo specchio di Erodoto. Milán, Il Saggiatore, 1992.

Na cultura relixiosa romana esquerda|miniatura|upright=0.7|Retrato de mármore dun «flamen», século III d.C. thumb|upright=0.7|Monxes maniqueos que copiaban textos sagrados, cunha inscrición en sogdiano (manuscrito de Khocho, Conca de Tarim). O maniqueísmo, como outros, foi perseguido no Imperio Romano porque entraba en conflito co mos maiorum. O concepto romano de «relixión» (religio) correspóndese co coidado que se ten á hora de realizar un rito en beneficio dos deuses, un rito que, por tradición, debe repetirse ata que se realice correctamente. Neste sentido, os romanos asociaban o termo «relixión» cun sentimento de medo cara á esfera sagrada, unha esfera propia do ritual e, polo tanto, da propia relixión.

Nun contexto máis aberto, os romanos acollían todos os ritos que non entraban en conflito co mos maiorum dos ritos relixiosos tradicionais, é dicir, cos costumes dos seus antepasados. Cando os novos ritos, e polo tanto as novae religiones, entraban en conflito co mos maiorum, estes eran prohibidos: este era o caso, por exemplo, de cando en vez, das relixións xudía, cristiá, maniquea e dos ritos das bacanales.

A primeira definición do termo «relixión», ou mellor dito do seu termo latino orixinal religio, débese a Cicerón (106 a. C.-43 a. C.), quen no seu De inventione a expresa do seguinte xeito:

Co epicúreo Lucrecio (98 a.C.-55 a.C.) aparece unha primeira crítica á noción de relixión entendida aquí como un elemento que subxuga o home a través do medo e do que o filósofo debe liberarse:

No Occidente cristián upright=0.7|esquerda|miniatura|Agostiño de Hipona (354-430) nunha pintura do século XV de Antonello da Messina. upright=0.7|miniatura|Xudeus rezando en Yom Kippur, por Maurycy Gottlieb (1856–1879). No Occidente cristián, o xudaísmo, como o islam, só foi recoñecido como relixión a partir do século XVII. upright=0.7|esquerda|miniatura|Marsilio Ficino (1433-1499), imaxe da Biblioteca Laurenciana. upright=0.7|miniatura|«Masacre de San Bartolomeu» de François Dubois (1529–1584), conservado no Museo Cantonal de Belas Artes de Lausana. Tras as masacres causadas polas Guerras de Relixión, os pensadores franceses do século XVII cuestionaron as nocións superpostas de civilización e relixión que prevaleceran ata entón. upright=0.7|miniatura|esquerda|O humanista italiano Giovanni Pico della Mirandola (1463–1494). Pico della Mirandola foi un dos primeiros estudosos occidentais en abordar comparativamente diferentes crenzas relixiosas. upright=0.7|miniatura|Cuberta da edición lionesa de 1565 do De deis gentium, de Lilio Gregorio Giraldi. As primeiras comunidades cristiás non empregaban o termo religio para indicar as súas crenzas e prácticas relixiosas.

Co tempo, porén, e amplamente a partir do século IV, o cristianismo adoptou este termo no sentido indicado por Lactancio, identificando a súa singularidade en que a «relixión» é o «único» camiño de salvación para o home.

A relación entre a relixión cristiá e a dos cultos ou «filosofías» anteriores é interpretada de diversas maneiras polos exexetas cristiáns. Xustino (século II), pero tamén Clemente de Alexandría e Oríxenes, sosteñen que, dado que todos os homes participan na Palabra, aqueles de entre eles que vivían segundo a «razón» eran, non obstante, cristiáns. Con Tertuliano (século III) a perspectiva cambia e acentúanse decididamente as diferenzas entre o mundo «antigo» e o mundo posterior á «revelación» cristiá.

Con Agostiño de Hipona (354-430), pero xa anteriormente con Basilio, Gregorio Nacianceno e Gregorio de Nisa, o pensamento platónico representa para os teólogos cristiáns un exemplo da comprensibilidade do que é a verdadeira «relixión».Véxase, por exemplo, Agostiño de Hipona, De vera religione, 1-3.

En canto aos significados do termo «relixión» no mundo cristián, o historiador suízo das relixións Michel Despland observa que:

Así, se inicialmente o termo «relixión» se asignaba exclusivamente ás ordes relixiosas, a partir de Francia o termo incluíu primeiro tamén a aqueles peregrinos ou cabaleiros que se mostraban dignos dela cumprindo os seus votos, despois a comerciantes honestos e cónxuxes fieis, ampliando así o significado do termo a todo o mundo laico que observaba escrupulosamente os preceptos da Igrexa.

Para Tomás de Aquino (1225-1274), a relixión «implica estar propiamente ordenado a Deus» (Summa Theologica II/II q.81, a I) ou, como a Igrexa, une todas as realidades mundanas nunha soa.

Coa escolástica, a «relixión» colócase, polo tanto, entre as «virtudes morais» incluídas na «xustiza» xa que lle outorga a Deus a honra e a atención que lle «se deben» expresándose con actos externos, como a liturxia ou o voto, e actos internos, como a oración ou a devoción.Cf. Antonin-Dalmace Sertillanges. La philosophie morale de saint Thomas d'Aquin. París, Alcan, 1947.

O «Humanismo» e os primeiros estudos comparativos das relixións Co «Humanismo», comezaron as primeiras investigacións e comparacións entre diferentes crenzas relixiosas: Nicolao de Cusa (1401-1464), coa súa publicación De pace fidei (1453), sentou as bases dun diálogo confesional entre diferentes fes. Marsilio Ficino (1433-1499), nas súas obras de 1474 (Theologia platonica e Liber de christiana religione), abordou a figura de Xesucristo con figuras doutras fes como Zaratustra, Moisés, Pitágoras, Hermes Trismexisto e Proclo. Giovanni Pico della Mirandola (1463-1494) publicou, en 1486, De omni re scibili, defendendo a tese de que todas as relixións pretenden, nas súas doutrinas, converxer cara ao cristianismo. En 1520, Johann Boehme (1485-1535) publicou Omnium gentium mores, leges et ritus, tratando de evitar, nas súas análises de diferentes pobos, o cristianocentrismo de moda na época. Pero foi en 1548 coa obra De deis gentium de Lilio Gregorio Giraldi (1479-1552) que apareceu a primeira verdadeira obra exexética sobre os mitos gregos e exipcios.

O erudito francés Henry Pinard de La Boullaye (1874–1958) na súa obra L'Étude comparée des religions («O estudo comparativo das relixións», 1929) observa como desde o século III e ata o século XVIII estiveron moi estendidas cinco teses sobre as crenzas relixiosas non cristiás: «Tese dos niveis históricos da revelación», por exemplo, Agostiño de Hipona. Sementes de verdade estiveron presentes en todos os homes ata que, coa chegada de Cristo, a verdadeira relixión, xa presente, foi designada como cristiá. «Tese da Revelación Orixinal». Despois do Gran Diluvio e a dispersión da humanidade, a revelación monoteísta perdeuse en múltiples politeísmos e supersticións debido á corrupción da humanidade. «Tese do plaxio». Os filósofos pagáns coñecían os textos mosaicos e inspiráronse neles para o seu traballo. «Tese da orixe demoníaca». Deriva das crenzas xudías medievais segundo as cales algúns anxos, expulsados por Deus, tiveron relacións con mulleres, dando así a luz aos deuses da antigüidade. «Tese do evemerismo». Os deuses antigos non eran máis que homes benfeitores transformados co tempo en divindades para que puidesen seguir beneficiando á humanidade.

Durante este período, o termo «relixión», asignado unicamente ao cristianismo, converteuse en sinónimo de «civilización».

Impacto das guerras de relixión Coa Reforma protestante, que comezou no século XVI, o termo "relixión" foi asignado a dúas confesións cristiás distintas, e só no século XVII o xudaísmo e o islam tamén foron considerados «relixións».

As feroces «Guerras Relixiosas» do século XVI fixeron que Francia abandonase a idea de que o termo «relixión» puidese superpoñerse ao de civilización e, a partir do século XVII, algúns intelectuais franceses comezaron unha dura crítica do propio valor da relixión.

Historia das relixións

Źródło i licencja