miniatura|Ger van Elk, Symmetry of Diplomacy, 1975, Groninger Museum. A diplomacia é a comunicación por parte de representantes dun estado, intergobernamentais ou institucións non gobernamentais coa intención de influír nos acontecementos do sistema internacional.Ronald Peter Barston, Modern Diplomacy, Pearson Education, 2006, p. 1
A diplomacia é o principal instrumento da política exterior, que representa os obxectivos e estratexias xerais que guían as interaccións dun Estado co resto do mundo. Os tratados internacionais, os acordos executivos, as alianzas e outras manifestacións das relacións internacionais adoitan ser o resultado de negociacións e procesos diplomáticos. Os diplomáticos tamén poden axudar a configurar un Estado asesorando aos funcionarios do Goberno.
Xeralmente é emprendida por medio de diplomáticos de carreira e implica asuntos de guerra e paz, comercio exterior, promoción cultural, coordinación de organizacións internacionais e outros. Convén distinguir entre diplomacia e política exterior - aquela é unha dimensión desta última. A política exterior é definida en última análise pola autoridade de goberno dun Estado ou pola alta autoridade política dun suxeito de dereito internacional; así a diplomacia pode ser entendida como unha ferramenta dedicada a planear e executar a política exterior, por medio de diplomáticos. As relacións diplomáticas son definidas no plan do dereito internacional pola Convención de Viena sobre Relacións Diplomáticas (CVRD), de 1961.
Figuradamente, ou de forma coloquial, chámase diplomacia ao uso da delicadeza ou os bos modos, ou, tamén, astucia para tratar calquera negocio.
Etimoloxía A palabra diplomacia provén do francés diplomatie, que á súa vez derivan do latín diploma e este do grego διπλομα (diploma). O termo διπλομα componse do vocábulo δίπλο (diplo), que significa dobrado en dous, e do sufixo μα (ma), que fai referencia a un obxecto.
Un diploma era un documento oficial, “unha carta de recomendación ou que outorgaba unha licenza ou privilexio”, remitida pola autoridade suprema dunha entidade política soberana ás autoridades doutra, para informarlles que o posuidor desempeñaba funcións de representación oficial e para solicitarlles certos privilexios para o funcionario na xurisdición do destinatario. Devandito documento caracterizábase por estar dobrado, e nalgunhas ocasións cosido en razón de que o contido era unha comunicación privada entre o remitente e o destinatario. O documento entregábase dobrado, e contiña unha recomendación oficial –con certos poderes– para aqueles funcionarios que se dirixían a outro país ou provincia dun Imperio. O portador do ‘prego’ ou diploma era ipso facto un diplomático. Isto reflectía a práctica dos soberanos de proporcionar un documento dobrado para conferir algún privilexio oficial; antes da invención do sobre, dobrar un documento servía para protexer a privacidade do seu contido. O termo aplicouse posteriormente a todos os documentos oficiais, como os que contiñan acordos entre gobernos, e así identificouse coas relacións internacionais.
No seu proceso evolutivo, ao pasar polo latín, a palabra diploma foi adquirindo distintos significados, entre os que se poden destacar, “carta dobrada en dúas partes”, “documento emitido por un maxistrado, asegurando ao posuidor algún favor ou privilexio”, e “carta de recomendación emitida polo Estado, outorgada a persoas que viaxaban ás provincias”.
Séculos máis tarde, no seu tránsito polo francés e o inglés, o termo diplomacia ampliou o seu alcance a outras actividades que gardaban relación co manexo de documentos oficiais entre soberanos. En Francia, a diplomatie facía referencia «a todos os documentos solemnes emitidos polas chancelarías, especialmente aqueles que contiñan acordos entre soberanos». O termo inglés «diplomatics» utilizouse especificamente no relativo á ciencia da autenticación de documentos antigos e á conservación de arquivos. O «oficio de tratar con arquivos e diplomas» foi coñecido entre os gobernos europeos como res diplomatica ou asuntos diplomáticos, un elemento que, segundo Harold Nicolson (en), «é aínda vital para o funcionamento de calquera servizo exterior eficiente».
Esta historia establecida foi criticada nos últimos anos por estudosos que sinalan como o termo se orixina no contexto político da Revolución Francesa.Leira, Halvard. "A Conceptual History of Diplomacy," in The SAGE Handbook of Diplomacy, ed. Costas M. Constantinou, Pauline Kerr, and Paul Sharp (London: SAGE Publications Ltd, 2016). Cara a finais do século XVIII, comezaron a utilizarse os vocábulos diplomatie, en Francia, e diplomacy, diplomat e diplomatist, no Reino Unido, en referencia ao “manexo das relacións e negociacións entre nacións a través de oficiais do goberno”. Desde entón, en palabras dalgúns autores, un diplomático é “unha persoa autorizada a negociar en nome dun Estado”. Historia miniatura|upright|O Congreso de Viena por Jean-Baptiste Isabey, 1819. A facultade de practicar a diplomacia é un dos elementos definidores do Estado, razón pola cal aquela foi exercida desde a formación das primeiras cidades estado, hai milenios. Na Antigüidade e na Idade Media, os diplomáticos eran case sempre enviados só para negociacións específicas, retornando coa súa conclusión. Asia occidental miniatura|upright|O tratado de paz entre Exipto e os hititas, entre o Novo Imperio do antigo Exipto e o imperio hitita de Anatolia Algúns dos primeiros rexistros diplomáticos coñecidos son as cartas de Amarna escritas entre os faraóns da dinastía XVIII de Exipto e os gobernantes de Amurru de Canaán durante o século XIV a. C. Ao redor do ano 2100 a. C. asináronse tratados de paz entre as cidades-estado mesopotámicas de Lagash e Umma. Tras a batalla de Kadesh en 1274 a. C. durante a dinastía XIX, o faraón de Exipto e o gobernante do imperio hitita asinaron un dos primeiros tratados de paz internacionais coñecidos, que se conserva en fragmentos de cachos dunha pedra de arxíla, agora coñecido xeralmente como o tratado de paz entre Exipto e os hititas. Transcrición do Tratado de Qadesh.
A cidades-estado da Grecia antiga enviaba nalgunhas ocasións enviados para negociar asuntos específicos, como a guerra e a paz ou as relacións comerciais, pero non tiñan representantes diplomáticos regularmente no territorio do outro. Con todo, algunhas das funcións atribuídas aos representantes diplomáticos modernos eran desempeñadas por un proxeno, un cidadán da cidade anfitrioa que mantiña relacións amigables con outra cidade, a miúdo por vínculos familiares. En tempos de paz, a diplomacia levou a cabo mesmo con rivais non helenísticos, como o imperio aqueménida de Persia, aínda que finalmente foi conquistado por Alexandre o Grande de Macedonia. Alexandre tamén era un experto en diplomacia, xa que se deu conta de que a conquista de culturas estranxeiras lográbase mellor se os seus súbditos macedonios e gregos mesturábanse e casaban coas poboacións nativas. Por exemplo, Alexandre tomou como esposa a Roxana, unha muller de Sogdia de Bactriana, tras o asedio da Rocha Sogdiana, para aplacar á poboación rebelde. A diplomacia seguiu sendo unha ferramenta necesaria da arte de gobernar para os grandes Estados helenísticos que sucederon ao imperio de Alexandre, como o reino tolemaico e o imperio seléucida, que libraron varias guerras no Oriente Próximo e a miúdo negociaron tratados de paz a través de alianzas matrimoniais. Imperio Otomán miniatura|upright|esquerda|Un embaixador de Francia con vestimenta otomán, obra de Antoine de Favray, 1766, Museo de Pera, Istanbul.
As relacións co imperio otomán eran especialmente importantes para os estados italianos, aos que o goberno otomán coñecían como a Sublime Porta.Goffman, Daniel. "Negociando con el Estado del Renacimiento: El Imperio Otomano y la nueva diplomacia". En The Early Modern Ottomans: Remapping the Empire. Eds. Virginia Aksan e Daniel Goffman. Cambridge: Cambridge University Press, pp. 61-74. As repúblicas marítimas da Xénova e Venecia dependían cada vez menos das súas capacidades náuticas, e cada vez máis da perpetuación das boas relacións cos otománs. As interaccións entre varios mercadores, diplomáticos e clérigos procedentes dos imperios italiano e otomán axudaron a inaugurar e crear novas formas de diplomacia e estado. Co tempo, o propósito principal dun diplomático, que orixinalmente era un negociador, evolucionou até converterse nunha persoa que representaba a un estado autónomo en todos os aspectos dos asuntos políticos. Fíxose evidente que todos os demais soberanos sentiron a necesidade de acomodarse diplomáticamente, debido á aparición da poderosa contorna política do imperio otomán. Poderíase chegar á conclusión de que o ambiente da diplomacia dentro do período moderno temperán xiraba ao redor dunha base de conformidade coa cultura otomá. Asia Oriental
Un dos primeiros realistas na teoría das relacións internacionais foi o estratego militar do século VI a. C. Sun Tzu (falecido no 496 a. C.), autor da arte da guerra. Viviu nunha época na que os estados rivais comezaban a prestar menos atención aos respectos tradicionais de tutela cara aos monarcas simbólicos da dinastía Chou (c. 1050-256 a. C.), mentres cada un competía polo poder e a conquista total. Con todo, cada estado belixerante necesitaba moita diplomacia para establecer alianzas, intercambiar terras e asinar tratados de paz, polo que se desenvolveu o papel idealizado do «persuasor/diplomático».
Desde a batalla de Baideng (200 a. C.) até a batalla de Mayi (133 a. C.), a dinastía Han viuse obrigada a manter unha alianza matrimonial e pagar un tributo exorbitante (en seda, teas, cereais e outros alimentos) aos poderosos nómades do norte Xiongnu, que se consolidaron baixo o mando de Modun. Despois de que os xiongnu enviasen unha mensaxe ao emperador Wen de Han (r. 180-157) que controlaban zonas que se estendían desde Manchuria até as cidades-estado do oasis da conca do Tarim, redactouse un tratado no 162 a. C. no que se proclamaba que todo o que se atopaba ao norte da Gran Muralla pertencía ás terras dos nómades, mentres que todo o que se atopaba ao sur dela reservaríase para os chineses han. O tratado renovouse nada menos que nove veces, pero non impediu que algúns tuqis (reis) xiongnus saqueasen as fronteiras han. Así foi até as afastadas campañas do emperador Wu de Han (r. 141-87 a. C.), que esnaquizaron a unidade dos xiongnu e permitiron aos han conquistar as Rexións Occidentais; baixo Wu, no 104 a. C., os exércitos Han aventuráronse até Fergana na Asia Central para loitar contra os yuezhi que conquistaran as zonas gregas helenísticas.
Europa A historia rexistra como primeiros axentes diplomáticos permanentes os apocrisiarios, representantes do Papa e doutros patriarcas católicos ante o imperio bizantino. Tamén exercían as súas funcións de modo permanente os procuratores in Romanam Curiam, representantes dos soberanos europeos xunto ao Papa en Roma. Con estas dúas institucións (apocrisiarios e procuratores) xurdiron os primeiros conceptos do que viría ser a diplomacia moderna, como as instrucións, as credenciais e as inmunidades.
A orixe da diplomacia moderna pode ser atopada nos Estados da Italia Setentrional, no comezo do Renacemento, co establecemento das primeiras Misións diplomáticas no século XIII. A primeira Misión diplomática permanente foi establecida por Milán en 1446 xunto ao goberno de Florencia. No norte de Italia xurdiron algunhas das tradicións da diplomacia, como a presentación de credenciais dos embaixadores estranxeiros ao Xefe de Estado.
De entre as grandes potencias europeas, España foi a primeira en manter un representante permanente no exterior - na corte inglesa, a partir de 1487. A finais do século XVI, o establecemento de Misións permanentes xa se fixera frecuente en Europa.