Tehran (; ) é a cidade máis grande da provincia de Teherán e a capital de Irán. Cuns 9 millóns de habitantes na cidade e uns 16 millóns na área metropolitana do Gran Teherán, Teherán é a cidade máis poboada de Irán e da Asia Occidental,SI ee List of metropolitan areas in Asia. e ten a segunda maior área metropolitana do Oriente Próximo, despois do Cairo. Ocupa o posto 24 do mundo por poboación das áreas metropolitanas.
Na época clásica, parte do territorio do actual Teherán estaba ocupada por Rhages, unha destacada cidade Media destruída nas invasións medievais árabe, turca e mongol. A moderna Ray é unha zona urbana absorbida actualmente pola área metropolitana do Gran Teherán.
Teherán foi escollida por primeira vez como capital de Irán por Agha Mohammad Khan da dinastía Qajar en 1786, debido á súa proximidade aos territorios de Irán no Cáucaso, entón separados. de Irán nas guerras ruso-iranianas, para evitar as faccións rivalizantes das dinastías iranianas anteriormente gobernantes. A capital foi trasladada varias veces ao longo da historia, e Teherán é a 32ª capital nacional de Persia. A demolición e reconstrución a grande escala comezou na década de 1920, e Teherán foi destino de migracións masivas procedentes de todo Irán desde o século XX.
Teherán alberga numerosos lugares históricos, como os complexos reais de Golestán, Sa'dabad e Niavaran, onde se asentaron as dúas últimas dinastías do antigo Estado Imperial de Irán. Entre os monumentos máis famosos de Teherán atópase a Torre Azadi, un monumento conmemorativo construído baixo o reinado do xa Mohammad Reza Pahlavi da dinastía Pahlavi en 1971 para celebrar o 2, 500 aniversario da fundación do Estado Imperial de Irán, e a Torre Milad, a sexta torre autoportante máis alta do mundo, terminada en 2007, e a Ponte Tabiat, terminada en 2014.
A maioría da poboación é persa, e aproximadamente o 99% entende e fala a lingua persa, pero en Teherán viven grandes poboacións doutros grupos etnolingüísticos que falan persa, xa que a maioría das minorías están persianizadas e asimiladas.
Teherán conta cun aeroporto internacional (Aeroporto Imam Khomeini), un aeroporto nacional (Aeroporto de Mehrabad), unha estación central de ferrocarril, un sistema de tránsito rápido, Metro de Teherán, un sistema de tránsito rápido de autobuses, trolebuses, e unha ampla rede de autovías.
Os plans para trasladar a capital de Irán de Teherán a outra zona, debido á contaminación do aire e aos terremotos, aínda non recibiron a aprobación. Unha enquisa realizada en 2016 en 230 cidades de todo o mundo realizada pola consultora Mercer clasificou a Teherán no posto 203 en calidade de vida. Segundo o índice global de cidades de destino de 2016, Teherán atópase entre os dez destinos turísticos de máis rápido crecemento.
O concello declarou o 6 de outubro como día de Teherán en 2016, celebrando o día de 1907 no que a cidade se converteu oficialmente na capital de Irán.
Etimoloxía Existen varias teorías sobre a orixe do nome da cidade de Teherán.
O lingüista iraniano Ahmad Kasravi, nun artigo "Shemiran-Teherán", suxeriu que Teherán e Kehran significan "o lugar cálido", e "Shemiran" significa "o lugar fresco". Enumerou cidades coa mesma base e sufixo e estudou os compoñentes da palabra nas antigas linguas iranianas, e chegou á conclusión de que Teherán e Keherán significaban o mesmo en diferentes familias lingüísticas iranianas, xa que a constante "t" e "k" están preto entre si en tales linguas. Tamén achegou probas de que as cidades chamadas "Shemiran" eran máis frías que as chamadas "Teherán" ou "Kehran". Considerou outras teorías da etimoloxía popular que non consideraban a historia antiga das linguas iranianas, como a teoría "Tirgan" e a teoría "Tahran".
Segundo outra teoría, "Teherán" deriva de Tiran/Tirgan, "a morada do deus Tir", o equivalente zoroastriano de Hermes. A antiga cidade parta de Tirán tiña unha veciña, Mehran ("morada de Mehr/Mithra", o anxo xusticeiro do sol zoroastriano). Ambas eran meras aldeas nos suburbios da gran cidade de Ray/Rhages. Mehran aínda existe como un distrito residencial no Gran Teherán, así como Ray, que forma os suburbios do sur de Teherán.
O sitio web oficial da Cidade de Teherán di que "Teherán" provén das palabras persas "Tah" que significa "fin" ou "fondo", e "Ran" que significa "ladeira [montaña]", literalmente, o fondo da montaña (ته کوه). Dada a posición de Teherán ao pé das montañas Alborz, isto parece plausible.
Historia Os restos arqueolóxicos da antiga cidade de Ray suxiren que o asentamento en Teherán remóntase a máis de 8.000 anos. Orixes Teherán atópase na rexión histórica de Media. ( Māda) no noroeste de Irán. Na época do Imperio Medo, parte da actual Teherán era un suburbio da importante cidade meda de Rhages. ( ). Na Videvdat de Avesta (i, 15), Rhages menciónase como o duodécimo lugar sagrado creado por Ohrmazd. Nas inscricións persas antigas, Rhages aparece como provincia (Bistun 2, 10-18). Desde Rhages, Darío I enviou reforzos ao seu pai Hystaspes, que estaba a sufocar unha rebelión en Partia (Bistun 3, 1-10). Algúns textos do persa medio sinalan Rhages como o lugar de nacemento de Zoroastro, aínda que os historiadores modernos en xeral sitúan o nacemento de Zoroastro na provincia de Khorasán.
O monte Damavand, o pico máis alto de Irán, que está situado preto de Teherán, é un lugar importante no Šāhnāme do poeta persa Ferdowsi, A. Tafazolli, "Na mitoloxía iraniana" na Enciclopædia Iranica un poema épico iraniano baseado na antigas lendas de Irán. Aparece nas épicas como a terra natal do protoplasto Keyumars, o lugar de nacemento do rei Manuchehr, o lugar onde o rei Fereydun atou ao dragón demonio Aždahāk (Bivarasp), e o lugar onde Arash disparou a súa frecha. Época medieval No 641, durante o reinado do Imperio Sasánida, Iazdeguerd III lanzou o seu último chamamento á nación desde Rhages, antes de fuxir a Khorasan. Rhages estaba dominada pola familia parta da casa de Mihran e de Seoses -fillo de Mehran á súa vez fillo de Bahram Chobin-que se resistiu á Invasión musulmá de Irán do século VII. Debido a esta resistencia, cando os árabes capturaron Rhages, ordenaron destruír a cidade e reconstruíla de novo o aristócrata traidor Farrukhzad.
No século IX, Teherán era unha vila coñecida, pero menos que a cidade de Rhages, florecente nas proximidades. Rhages foi descrito en detalle por xeógrafos musulmáns do século X. A pesar do interese que a Bagdad árabe mostrou en Rhages, o número de árabes na cidade seguía sendo insignificante e a poboación consistía principalmente en iranianos de todas as clases.(Bulddan, Yackubl, 276)
Os turcos oguz invadiron Rhages en 1035 e de novo en 1042, pero a cidade foi recuperada baixo os selxúcidas e os anushtiginidos. O escritor medieval Najm od Din Razi declarou que a poboación de Rhages era duns 500.000 habitantes antes da invasión mongol. No século XIII, os mongois invadiron Rhages, arruinaron a cidade e masacraron a moitos dos seus habitantes. Teherán ata entón, pouco máis cunha pequena poboación hortícola con vivenda semitroglodita característica do norte de Irán que aparece citada xa dende o século IX, viuse repentinamente agrandada cos refuxiados que fuxiran de Ray.
En xullo de 1404, o embaixador da castelá Ruy González de Clavijo visitou Teherán nunha viaxe a Samarcanda, a capital do conquistador turco-mongol Tamerlán, o gobernante de Irán naquel momento. Describiuna no seu diario como unha cidade grande pero aínda sen muralla, cun pazo timúrida no norte.
Época safávida e capital qajar miniatura|upright|Detalle do bazar de Teherán. O xa Tahmasp I, segundo soberano da dinastía safávida, fixo construír en 1553-1554 un bazar, así como unha muralla con 114 torretas (de acordo co número de suras do Corán). As razóns da elección dos safávidas en favor de Teherán tiveron varias causas: o feito de que un antepasado dos safávidas, Sayyed Hamza, estivese enterrado en Ray ou que Teherán fose desde facía séculos un refuxio para os xiítas tiveron unha certa importancia; pero sobre todo foron as situacións históricas as que empuxaron ao safávida Tahmasp, que xa fora obrigado a desprazar a súa capital de Tabriz a Qazvin por culpa das ameazas do Imperio Otomán. A cidade de Teherán fortificada, situada a 150 quilómetros ao leste de Qazvin, ofrecía entón un bo refuxio en caso de perigo. Xavier de Planhol subliña que a muralla era excesiva e desproporcionada en relación coas necesidades dunha pequena cidade: estendíase sobre 8 km de longo, rodeando unha superficie de 4,5 km², mentres que a poboación non excedía as 20 000 persoas na época. As descricións falan entón dunha gran cidade, que tiña grandes xardíns cheos de múltiples variedades de froitas.
Na época dos safávidas Teherán foi un centro administrativo rexional, que acollía un beğlerbeği e un gobernador de provincia. Porén, na actualidade a cidade non ten restos importantes desta época, como unha gran mesquita ou fábrica.
Época moderna O viaxeiro italiano Pietro della Valle pasou por Teherán durante a noite en 1618, e nas súas memorias chamou á cidade Taheran. O viaxeiro inglés Thomas Herbert entrou en Teherán en 1627 e mencionouno como Tiroan. Herbert afirmou que a cidade tiña unhas 3.000 casas. miniatura|upright|esquerda|Retrato do gobernante da dinastía Qajar Agha Mohammad Khan, no museo V&A de Londres. O xa Abbas II residiu tamén en varias ocasións en Teherán e fíxose construír unha residencia chamada Chāhār bāgh. O xa Suleiman fixo construír unha secretaría imperial (Divān Khāneh) no centro da cidade (Chenārestān). É neste lugar onde o embaixador do sultán otomán Ahmet III reuniuse en 1721 co xa Sultán Hosein, último rei da dinastía safávida antes da invasión afgá. Ao final do século XVIII, Teherán non era máis que unha pequena cidade provincial pero tomara xa importancia para os soberanos iranianos.
En 1722, as tropas de Mir Mahmoud Hotaki invadiron Isfahán e Irán entrou nun período de problemas que sufriron tanto Teherán como a súa rexión.
A principios do século XVIII, Karim Khan da dinastía Zand mandou construír un palacio e unha oficina do goberno en Teherán, posiblemente para declarar a cidade a súa capital; pero máis tarde trasladou o seu goberno a Xiraz. Finalmente, o rei Qajar Agha Mohammad Khan escolleu Teherán como capital de Irán en 1786.
A elección da súa capital por parte de Agha Mohammad Khan baseouse nunha preocupación similar polo control do norte e do sur de Irán. Era consciente da lealdade dos habitantes das antigas capitais Ispahán e Shiraz ás dinastías safávida e zand, respectivamente, e recelaba do poder dos notables locais destas cidades. Así, probablemente considerou a falta de estrutura urbana substancial de Teherán como unha bendición, porque minimizaba as posibilidades de resistencia ao seu goberno por parte dos notables e do público en xeral. Ademais, debía permanecer preto de Azerbaidján e dos territorios do Cáucaso setentrional e meridional de Irán —naquel momento aínda non irrevocablemente perdidos polos tratados de Gulistán e Turkmenchay co veciño Imperio Ruso-que seguiría ao longo do século XIX. Pero será o seu sucesor, o xa Fath Ali o verdadeiro construtor da capital. No Arg (barrio real), manda construír un conxunto palaciano, o Golestán, e no sueste, xunto ao bazar, unha primeira gran mesquita para a cidade. Co seu sucesor, o xa Mohammed (1835-1848), Teherán reborda os seus muros con residencias reais e principescas sempre cara ao norte, buscando o clima máis fresco das montañas Elburz e mellores augas dos seus torrentes. Esta dirección será unha tendencia permanente no futuro crecemento da capital. O primeiro plan de desenvolvemento de Teherán, de 1855, facía fincapé na estrutura espacial tradicional. miniatura|upright|Mapa de Teherán en 1857