miniatura|A bandeira vermella foi o símbolo máis clásico dos comunistas desde o seu comezo. O comunismo é unha ideoloxía política e económica formulada por Karl Marx e Friedrich Engels a mediados do século XIX, segundo a cal a abolición da propiedade privada dos medios de produción levaría a unha sociedade sen clases e sen Estado, na que os recursos se distribuirían de acordo coas necesidades. A súa obra fundamental, O Manifesto Comunista (1848), chama ao proletariado a derrocar o capitalismo burgués a través da revolución, establecendo unha propiedade comunal para eliminar a explotación e acadar a emancipación humana. En teoría, esta progresión do capitalismo, a través do socialismo, ata o comunismo pleno resolvería os antagonismos de clase por medio do materialismo histórico, o que faría o Estado obsoleto unha vez superada a escaseza.
A ideoloxía gañou pulo no século XX a través de movementos revolucionarios, en particular a Revolución Bolxevique en Rusia (1917), que estableceu a Unión Soviética baixo Vladimir Lenin como o primeiro gran estado comunista, adaptando o marxismo ao imperialismo a través do leninismo. Implementacións posteriores incluíron a República Popular Chinesa de Mao Tse Tung (1949), que puxo a énfase nunha revolución de base campesiña, e a Cuba de Fidel Castro (1959), que exportou tácticas guerrilleiras. Estes réximes levaron a cabo unha planificación centralizada, a colectivización da agricultura e o goberno dun partido único para avanzar cara ao comunismo, o que influíu nun bloque de estados en Europa do Leste, en Asia e alén destes territorios durante a Guerra Fría.
Na práctica, os sistemas comunistas amosaron características definitorias de control autoritario, incluíndo a represión da disidencia, os campos de traballos forzados e as fames provocadas, o que se traduciu en fracasos empíricos á hora de acadar a abundancia teórica, dando lugar en cambio a un estancamento económico xeneralizado e a un grande sufrimento humano. Réximes como a Unión Soviética baixo Iosif Stalin e a China baixo Mao orquestraron purgas e políticas que causaron decenas de millóns de mortes —estimadas en máis de 100 millóns en total nos distintos experimentos comunistas de todo o mundo, por causa da represión, do democidio e da fame provocada polas políticas aplicadas. Aínda que algúns acadaron unha rápida industrialización ou avances na alfabetización —a miúdo a través de sistemas educativos centrados no adoutrinamento ideolóxico para promover a ideoloxía do partido gobernante—, estes logros chegaron a un custo prohibitivo en vidas e en liberdade, sen que ningún estado chegase a materializar a utopía sen Estado de Marx; a maioría colapsaron ou fusionáronse con elementos de mercado (como as reformas chinesas posteriores a 1978) para evitar a ruína, o que pon de relevo a ligazón causal entre os problemas de información da planificación centralizada e as ineficiencias sistémicas.
Comunismo (termo sociolóxico) miniatura|Campesiños de San Kilda.
O comunismo (de común), entendido como concepto sociolóxico, refire a unha orde socioeconómica baseada na posesión colectiva dos bens, sexa de produción ou de consumo.
Na definición do sociólogo francés Émile Durkheim, o comunismo é descrito como aquela orde social (propiamente comunal) na que o consumo organizarse colectivamente, mentres persiste unha elección libre e individual do papel na produción (aínda que o produto do traballo dedíquese ao servizo da comunidade). O comunismo é así definido en oposición ao socialismo no cal se pauta colectivamente a produción e a forma do traballo, mentres que o consumo gózase en privado e depende dunha libremente elixida achega laboral á sociedade:
O economista e sociólogo Max Weber parece coincidir con esta definición respecto ao chamado «comunismo doméstico», pero non respecto ao comunismo en xeral. Para Weber o termo «socialismo» pódese usar a fins prácticos como unha forma de describir unha forma "racional" de comunismo na cal a produción e o consumo dos individuos son tamén organizados en forma colectiva, mentres que nos eventuais comunismos premodernos tanto a produción como o consumo son individualmente libres pero o seu obxectivo e orixe, respectivamente, son sempre un fondo colectivo común:
Weber describe a natureza da forma máis cabal do comunismo como unha planificación xeral que organiza a produción, contrastándoa cunha sociedade de mercado:
miniatura|Pierre Joseph Proudhon. Os seus pensamentos sobre o socialismo libertario (mutualismo) inspiraron profundamente a Karl Marx. O sociólogo Ferdinand Tönnies describe como no comunismo a finalidade última dos medios sociais de produción e dos bens fabricados é colectiva e á vez compartida por todos, mediante a participación directa dos membros nun único ámbito de vida común que os implica,Ferdinand Tönnies, "Socialismo y comunismo", Comunidad y asociación, Minerva, 1998 noción que é compartida como o matiz etimolóxico para deducir o concepto do termo.Ver miniatura|Karl Marx, filósofo alemán principal desenvolvedor da teoría comunista, ademais de importantes doutrinas filosóficas ligadas a este como o materialismo histórico. Karl Marx describiu nos seus primeiros manuscritos a natureza do desenvolvemento e formas que toma a idea do comunismo como proxecto social en función da natureza da propiedade privada que xera as condicións para o seu desenvolvemento, pero sen tentar unha definición esencialista nin unha diferenciación entre comunismo e socialismo:
Pola súa banda Friedrich Engels tomou do antropólogo Lewis Henry Morgan a idea de que houbo un período de comunismo primitivo no inicio do desenvolvemento histórico das sociedades humanas, e sistematizouna no seu libro ‘’Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats’’ ( A orixe da familia, a propiedade privada e o Estado), no cal se describe a natureza do mesmo desde unha óptica máis próxima á da socioloxía empírica.
O marxismo comparte coa socioloxía clásica posterior que o comunismo se distingue por implicar a non especialización na división do traballoKarl Marx, "La división social del trabajo y sus consecuencias: la propiedad privada, el Estado, la «enajenación» de la actividad social", La ideología alemana, Universitat de València, 1994, cap. III, p. 46e a inexistencia de diñeiro para a circulación dos bens.Karl Marx, "Dinero", Manuscritos económico-filosóficos de 1844, Colihue, 2006, 3.er manuscrito, § 4, pp. 179-184Lev Trotsky, "El plan y el dinero", La revolución traicionada, Antídoto, 200?, cap. 3, § 1, pp. 65-67Eugene Kamenka, "Marxian Humanism and the Crisis in Socialist Ethics"Murray N. Rothbard, "Freedom, Inequality, Primitivism and the Division of Labor"
Entre os exemplos históricos concretos de ordenamentos sociais que poden ser definidos propiamente como comunistas desde o punto de vista sociolóxico, pódese contar a: o comunismo cristián premoderno (o comunismo familiar da Igrexa católica primitiva), e o moderno (sistematizado por Thomas More e experimentado polos Shakers de Mánchester,Friedrich Engels, "Description of Recently Founded Communist Colonies Still in Existence", MECW Volume 4, p. 214 os Cavadores de Gerrard Winstanley e o propulsado polo movemento obreiro da Liga dos xustos de Wilhelm Weitling),Terence Ball and Richard Dagger, "Communism" (article), Encyclopædia Britannica, junio 09, 2008 as formas protocomunistas do mazdakismo persa,E.M. Wherry, A Comprehensive Commentary on the Quran and Preliminary Discourse, K. Paul, Trench, Trübner, & Company, p. 66 o comunismo feudal que chamou a atención do último MarxJuan Dal Maso, "La historia es una abuela. Marx, la revolución rusa y la actualidad del marxismo" (os Mir tradicionais rusos, os insulares escoceses de St KildaStephen Fisk, "St Kilda", AbandonedCommunities.co.uk), variantes secularizadas do comunismo relixioso milenarista (Gabriel Bonnot de Mably, Morelly) e movementos non revolucionarios como o das comunas hippies e os kibbutz israelís, entre outros. Maioritariamente estas formas de vida comunista non dependeron dunha doutrina política que as estableza.
Comunismo (termo político) miniatura|Manifestación dun Partido Comunista O comunismo, no sentido político, é un movemento cuxa doutrina se basea no marxismo e que, de acordo con esta doutrina, ten por principal obxectivo a toma transitoria do poder do Estado para a instauración dunha revolución social que, a través de tres fases, implante unha organización económica e social socialista/comunista baseada no control colectivo da produción."communism" por Bryan Caplan, en The Concise Encyclopedia of Economics O comunismo está representado por unha organización internacional que leva o nome de Internacional Comunista e que coordina en cada rexión a un partido político que á súa vez adoita levar o nome de comunista. Cada corrente doutrinal comunista ten a súa propia «Internacional».Communism (ideology), Encyclopedia Britannica Desenvolvemento doutrinal Historicamente os múltiples partidos comunistas adoptaron, baixo o seu liderado, a obra de Karl Marx e Friedrich Engels como doutrina e programa político-revolucionario, a cal foi sistematizada baixo o nome de marxismo. Coa toma do poder por parte dos comunistas en Rusia baixo o mando de Vladimir Lenin en outubro de 1917, o liderado ideolóxico sobre os partidos comunistas do mundo pasou a estar en mans da Internacional Comunista. Posteriormente á súa morte, as achegas teóricas achegadas por Lenin ao marxismo foron coñecidas mediante o nome de leninismo. Son, por exemplo, a teoría do imperialismo como fase superior do capitalismo, ou a teoría do partido de vangarda como ferramenta necesaria para encabezar o movemento obreiro e o resto de clases explotadas na conquista do poder político e a subversión do modo de produción capitalista, mediante a destrución do estado burgués e a súa substitución por un estado obreiro.
Iosif Stalin, baixo o seu mandato na Unión Soviética, utilizaría posteriormente o nome marxismo-leninismo para formular a súa ideoloxía política, oficialmente baseada no marxismo e o leninismo. Este nome, con todo, non alude á unión de ambas as ideoloxías, senón que é un termo específico creado para describir a liña que Stalin implantou no PCUS e na Comintern e os seus partidos, así como na maioría de Estados baixo a órbita soviética, gobernados por estes. Desde entón os partidos marxistas e leninistas non stalinistas (os trotskistas e leninistas antiestalinistas, como o POUM, entre outros) utilizaron frecuentemente outros nomes para referirse ao leninismo, tales como bolxevique-leninismo ou leninismo a secas, así como indistintamente, o termo marxismo-leninismo. Á morte de Stalin, o Partido Comunista Ruso abandonou oficialmente a versión orixinal stalinista do marxismo-leninismo e a súa forma de organizar en forma verticalista a estrutura interna do partido e deste co resto do Estado, acusándoa de impoñer un culto á personalidade á persoa do líder. Sen novos liderados ideolóxicos relevantes en Rusia, quedaría na China Mao Tse Tung como continuador da estrutura política stalinista e das súas posicións doutrinais. Produciuse entón unha segunda ruptura entre os partidos comunistas prol-soviéticos (en principio marxistas-leninistas, pero non stalinistas) e os partidos comunistas que seguiron ou ben a ortodoxia de Stalin, autodenominada marxismo-leninismo e polos seus críticos stalinismo, ou ben a de Mao, logo denominada marxismo-leninismo-maoísmo.
Organización política