Alexandre II (), nado en Moscova o e finado en San Petersburgo o , foi Emperador de Rusia, rei de Polonia e gran duque de Finlandia desde o 2 de marzo de 1855 até o seu asasinato en 1881. A reforma máis importante do seu reinado foi a emancipación dos servos rusos en 1861, pola cal é coñecido como Alexandre o Liberador ().
O tsar impulsou outras reformas liberais, como a reorganización do sistema xudicial coa creación de xuíces locais electos, a abolición dos castigos corporais, o desenvolvemento da autonomía local mediante o sistema dos zemstvo, a implantación do servizo militar universal, a redución dalgúns privilexios da nobreza e o fomento da educación universitaria. Após un intento de asasinato en 1866, Alexandre adoptou unha postura algo máis conservadora até a súa morte.
Alexandre destacou tamén pola súa política exterior, principalmente pacifista, favorable aos Estados Unidos e contraria ao Reino Unido. Durante a Guerra civil estadounidense, apoiou á Unión e enviou buques de guerra aos portos de Nova York e San Francisco para disuadir ataques da armada confederada. En 1867, vendeu Alasca aos Estados Unidos, temendo que esta remota colonia caese en mans británicas nunha guerra futura. Buscou a paz, afastándose da belicosa Francia após a caída de Napoleón III en 1871, e uniuse en 1872 ao Imperio alemán e a Austria-Hungría na Liga dos Tres Emperadores, estabilizando así a situación europea.
A pesar da súa política exterior xeralmente pacifista, combateu brevemente co Imperio otomán na guerra de 1877–78, que levou á independencia de Bulgaria, Montenegro, Romanía e Serbia. Continuou tamén a expansión no Extremo Oriente, impulsando a fundación de Vladivostok; no Cáucaso, aprobando plans que conducirían ao xenocidio circasiano;King, Charles. The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus. p. 94. e en Turquestán. Aínda que descontento cos resultados do Congreso de Berlín de 1878, acatou os seus acordos. Entre os seus maiores desafíos internos estivo o levantamento polaco de 1863, ao que respondeu suprimindo a constitución separada de Polonia, integrándoa directamente en Rusia e abolindo alí a servidume. Alexandre estaba a propoñer novas reformas parlamentarias para contrarrestar o auxe dos movementos revolucionarios e anarquistas cando foi asasinado en 1881.
Primeiros anos 180px|miniatura|esquerda|O gran duque Alexandre Nikoláievich, por Franz Krüger, 1830 Nado en Moscova, Alexandre Nikolaevich foi o fillo máis vello de Nicolao I de Rusia e de Carlota de Prusia (filla maior de Frederico Guillerme III de Prusia e de Luísa de Mecklemburgo-Strelitz). A súa infancia non deu moitas indicacións do seu futuro potencial; ata o momento da súa subida ao trono en 1855, con 37 anos, poucos imaxinaban que a posteridade o coñecería por aplicar as reformas máis ambiciosas realizadas en Rusia desde o reinado de Pedro o Grande.
O seu tío, o emperador Alexandre I, morreu sen descendencia. O gran duque gran duque Konstantin, irmán menor de Alexandre I, renunciara previamente aos seus dereitos ao trono. Así, o pai de Alexandre, que era o terceiro fillo de Paulo I, converteuse no novo emperador co nome de Nicolao I. Nese momento, Alexandre converteuse en tsarévich como herdeiro do trono.
Durante o período no que foi herdeiro aparente (1825–1855), o ambiente intelectual de San Petersburgo non favorecía ningún tipo de cambio: a liberdade de pensamento e todas as formas de iniciativa privada estaban rigorosamente reprimidas por orde do seu pai. A censura persoal e oficial era xeneralizada; criticar ás autoridades era considerado un delito grave.
A educación do tsarévich como futuro emperador desenvolveuse baixo a supervisión do poeta romántico liberal e tradutor talentoso Vasili Zhukovski, adquirindo coñecementos básicos de numerosas materias e familiarizándose coas principais linguas europeas modernas. De forma pouco común para a época, o novo Alexandre foi levado a unha xira de seis meses por Rusia (1837), durante a cal visitou 20 provincias do país.Edvard Radzinsky, Alexander II: the Last Great Tsar, p. 63. Tamén visitou varios países de Europa occidentalEdvard Radzinsky, Alexander II: The Last Great Tsar, pp. 65–69, 190–91 & 199–200. en 1838 e 1839. Como tsesarévich, Alexandre foi o primeiro herdeiro da dinastía Romanov en visitar Siberia (1837). Durante a súa viaxe por Rusia, tamén coñeceu ao poeta entón exiliado Alexandre Herzen e concedéulle o perdón. Foi pola influencia de Herzen que máis tarde aboliu a servidume no país.
En 1839, cando os seus pais o enviaron a unha viaxe por Europa, coñeceu á raíña Vitoria, daquela de vinte anos, e entablaron unha certa amizade. Simon Sebag Montefiore especula que puido haber unha pequena historia romántica. Porén, ese matrimonio non era posible, pois Alexandre non era un príncipe menor de Europa, senón herdeiro dun trono.Sebag Montefiore, p. 512 En 1847, Alexandre doou cartos á Irlanda durante a Gran Fame.
Descríbeno como de aspecto xermánico, algo pacifista, gran fumador e afeccionado ás cartas. Falaba ruso e alemán.The Advocate: or, Irish Industrial Journal, 7 de marzo de 1855, páxina 3, columna 2
Reinado miniatura|Procesión de Alexandre II cara á Catedral da Dormición desde o Pórtico Vermello durante a súa coroación miniatura|Coroación do emperador Alexandre II e da emperatriz María Alexandrovna o 26 de agosto / 7 de setembro de 1856 na Catedral da Dormición do Kremlin de Moscova, pintura de Mihály Zichy. A escena representa o momento no que o emperador coroa a emperatriz.
A morte do seu pai supuxo para Alexandre un gran problema diplomático, xa que estaba en guerra aberta no suroeste do seu imperio. O 15 de xaneiro de 1856, o novo tsar retirou Rusia da Guerra de Crimea aceptando as condicións moi desfavorables do Tratado de París (1856), que incluían a perda da Frota do mar Negro e a disposición de que o mar Negro se convertese nunha zona desmilitarizada, semellante a unha rexión do mar Báltico na mesma época. Isto deulle marxe para respirar e poñer en marcha un ambicioso plan de reformas internas.
Reformas
Animado pola opinión pública, Alexandre iniciou un período de reformas radicais, que incluíron o intento de non depender da aristocracia terratenente que controlaba os pobres, o desenvolvemento dos recursos naturais de Rusia e a reforma de todas as ramas da administración.
Boris Chicherin (1828–1904) foi un filósofo político que cría que Rusia precisaba un goberno forte e autoritario dirixido por Alexandre para que as reformas fosen posibles. Eloxiou a Alexandre polo abano das súas reformas fundamentais, argumentando que o tsar foi:
Emancipación dos servos
Alexandre II accedeu ao trono tras a morte do seu pai en 1855. Como tsarévich, fora un entusiasta defensor das políticas reaccionarias do seu pai; é dicir, obedecía sempre ao gobernante autocrático. Pero agora el era o autócrata, e tiña a firme intención de gobernar segundo o que consideraba mellor. Rexeitou calquera proposta para establecer un sistema parlamentario que limitase os seus poderes. Herdou unha situación caótica causada polo medo ao progreso do seu pai durante o seu reinado. Moitas das demais casas reais europeas tamén rexeitaban a Nicolao I, o que estendía a desconfianza á dinastía Romanov en conxunto. A pesar diso, non había ninguén máis preparado para reformar o país que Alexandre II.Sebag Montefiore, pp. 541–542 O primeiro ano do seu reinado estivo dedicado á continuación da Guerra de Crimea e, tras a caída de Sebastopol, ás negociacións de paz dirixidas polo seu conselleiro de confianza, o príncipe Alexander Gorchakov. O país estaba exhausto e humillado pola guerra.Edvard Radzinsky, Alexander II: The Last Great Tsar, p. 107. O suborno, o roubo e a corrupción estaban estendidos.Edvard Radzinsky, Alexander II: The Last Great Tsar, p. 107.
miniatura|Campesiños rusos lendo o manifesto de emancipación, pintura de Grigory Myasoyedov (1873) A reforma emancipadora de 1861 aboliu a servidume nas propiedades privadas en todo o Imperio Ruso. A través deste edicto, máis de 23 millóns de persoas obtiveron a súa liberdade.Mee, Arthur; Hammerton, J.A.; Innes, Arthur D.; Harmsworth History of the World: Volume 7, 1907, Carmelite House, Londres; p. 5193. Os servos obtiveron todos os dereitos dos cidadáns libres, incluídos os de casar sen necesidade de permiso, posuír propiedades e ter negocios. Esta medida foi a primeira e máis importante das reformas liberais impulsadas por Alexandre II.
Os terratenentes polacos das provincias lituanas presentaron unha petición esperando que as súas relacións cos servos puidesen regularse dun xeito máis favorable para eles. Alexandre II autorizou a formación de comités «para mellorar a condición dos campesiños» e fixou os principios cos que se debía levar a cabo dita mellora. Sen consultar cos seus conselleiros habituais, Alexandre ordenou ao ministro do Interior que enviase unha circular aos gobernadores provinciais da Rusia europea (a servidume era rara noutras rexións), incluíndo unha copia das instrucións enviadas ao Gobernador xeral de Lituania, nas que loubaba as supostas intencións xenerosas e patrióticas dos terratenentes lituanos, e suxería que os terratenentes doutras provincias podían manifestar un desexo similar. A insinuación foi acollida: en todas as provincias onde existía a servidume, formáronse comités de emancipación.
miniatura|Saíndo da igrexa en Pskov, 1864 A emancipación non era un obxectivo simple que puidese acadarse instantaneamente mediante un decreto imperial. Presentaba problemas complexos que afectaban profundamente ao futuro económico, social e político da nación. Alexandre tivo que elixir entre distintas propostas e decidir se os servos se converterían en xornaleiros dependentes economicamente e administrativamente dos terratenentes, ou se se transformarían nunha clase de propietarios comunais independentes. O emperador apoiou este último proxecto, e o campesiñado ruso converteuse nun dos últimos grupos de Europa en librarse da servidume. Os artífices do manifesto de emancipación foron o irmán de Alexandre, o gran duque gran duque Constantino, Iakov Rostovtsev e Nikolai Miliutin. O 3 de marzo de 1861, seis anos despois da súa subida ao trono, a lei de emancipación foi asinada e publicada.
Reformas adicionais
miniatura|O cheque de 7,2 millóns de dólares utilizado para pagar pola Alasca rusa en 1867
Unha serie de novas reformas seguiu en diversos ámbitos.W. Bruce Lincoln, The great reforms: Autocracy, bureaucracy, and the politics of change in imperial Russia (Northern Illinois UP, 1990).Ben Eklof, John Bushnell, and Larisa Georgievna Zakharova, eds. Russia's great reforms, 1855–1881 (Indiana University Press, 1994). O tsar nomeou a Dmitri Miliutin para levar a cabo reformas significativas nas forzas armadas rusas. Tamén se introduciron importantes cambios na industria e o comercio, e a nova liberdade favoreceu a creación dun gran número de sociedades de responsabilidade limitada. Planificouse a construción dunha ampla rede ferroviaria, tanto para desenvolver os recursos naturais do país como para aumentar a súa capacidade de defensa e ataque.