miniatura|Dolmen de Axeitos. miniatura|Peliqueiros de Laza no entroido.
A cultura de Galicia comprende as prácticas lingüísticas, artísticas, musicais e costumistas do pobo galego, un grupo étnico nativo da comunidade autónoma de Galicia, no noroeste de España, caracterizado pola lingua galega, unha tradición de música de gaita e poesía lírica, e expresións resilientes moldeadas polas influencias celtas, a xeografía costeira atlántica e as loitas históricas pola autonomía.
O galego, unha lingua romance iberoccidental derivada do latín vulgar falado na antiga provincia romana da Gallaecia, evolucionou xunto ao portugués ata a súa diverxencia no século XIV, e mantén hoxe en día intelixibilidade mutua con este. Documentado por primeira vez por escrito arredor de 1228, floreceu nas cortes medievais a través da poesía trobadoresca como as cantigas de amigo, antes de decaer baixo o dominio castelán durante os chamados Séculos Escuros e a represión da época franquista, entre 1939 e 1975. Revivido a través do movemento do Rexurdimento no século XIX e formalizado como lingua cooficial co castelán baixo o Estatuto de Autonomía de 1981 e a Lei de Normalización Lingüística de 1983, o galego é falado por aproximadamente 2,4 millóns de persoas, principalmente en áreas rurais, aínda que a transmisión interxeracional enfronta presións derivadas da urbanización e do prestixio socioeconómico do castelán.
A música tradicional galega xira arredor da gaita, acompañada de pandeiretas e percusión, con formas de baile como a muiñeira, arraigadas nas tradicións líricas medievais galego-portuguesas documentadas en fontes como o Códice Calixtino. Estes elementos animan os seráns, festas populares nocturnas que preservan o patrimonio oral sen folclorización, moitas veces vinculadas ao Camiño de Santiago, ruta de peregrinación que atrae peregrinos a Santiago de Compostela desde a Idade Media. A gastronomía salienta produtos do mar como o polbo á feira, reflectindo a economía marítima de Galicia e os padróns históricos de emigración motivados pola pobreza desde os anos 1950, que dispersaron comunidades ao tempo que fomentaron os vínculos culturais da diáspora en América Latina e Europa. A pesar da autonomía desde 1981, que outorga poderes lexislativos, incluíndo a promoción da lingua na educación e nos medios de comunicación, a cultura galega enfróntase a chamamentos nacionalistas por unha maior independencia de Madrid e a divisións lingüísticas persistentes entre o rural e o urbano.
Fundamentos históricos
Raíces prehistóricas e celtas O período prehistórico en Galicia caracterízase por extensas construcións megalíticas, incluíndo dólmens e sepulcros de corredor datados principalmente do Neolítico, entre aproximadamente 4500 e 3500 a. C., segundo evidencian as análises de radiocarbono realizadas en xacementos da comarca da Costa da Morte. Estas estruturas, como o dolmen de Dombate (datado entre 3770 e 3630 a. C.) e Parxubeira, consisten en cámaras únicas con teitos de falsa cúpula e corredores, moitas veces integradas na paisaxe con orientacións deliberadas cara aos horizontes orientais, o que suxire funcións rituais ou cosmolóxicas ligadas ás prácticas funerarias e á memoria comunitaria, máis alá dunha simple domesticación da natureza. As prospeccións arqueolóxicas mediante LiDAR identificaron máis de 3.300 mámoas en Galicia, con polo menos 67 dólmens confirmados, o que indica comportamentos simbólicos amplamente estendidos entre as primeiras comunidades agrícolas, que se mantiveron en uso ata arredor do 2000 a. C.
Xa na Idade do Ferro, a cultura castrexa xurdiu arredor do século IX a. C. e perdurou ata o século I d. C., caracterizada por asentamentos fortificados en outeiros (os castros), con casas circulares de pedra, murallas defensivas e hórreos ou celeiros, tal e como se documentou nas escavacións de xacementos como Borneiro e Baroña. Estes recintos, de tipo semellante aos , e que se contan por centos en Galicia e no norte de Portugal, reflicten adaptacións ao terreo abrupto con fins defensivos e agrícolas, cun rexistro material que inclúe ferramentas de ferro, cerámica e xoiaría vinculada ás redes atlánticas da Idade do Bronce. Monte Santa Trega, un castro destacado de 20 hectáreas, achega evidencias de ocupación desde o século IV a. C., incluíndo esculturas de guerreiros e torques que garda paralelismos coa cultura material celta da Europa Occidental, aínda que carece dos motivos artísticos distintivos da cultura de La Tène.
Os datos empíricos sobre as influencias celtas en Galicia proceden de paralelismos arqueolóxicos, como as representacións de culto á cabeza (têtes coupées) en castros como Monte Güimil, e de substratos lingüísticos como os topónimos rematados en -briga (por exemplo, Nemetobriga, que designa un bosque sagrado), que apuntan a migracións indoeuropeas por vías atlánticas máis que a unha «nación celta» monolítica. Os estudos xenéticos revelan marcadores compartidos no cromosoma Y en toda a Europa atlántica, o que apoia a idea dunha continuidade poboacional desde as expansións da Idade do Bronce, aínda que persisten os debates pola ausencia de arte celta clásica e pola diverxencia da rexión respecto das tradicións centroeuropeas da cultura de Hallstatt, o que subliña as adaptacións locais fronte a unha etnicidade importada. Estes fundamentos influíron no folclore temperán a través de motivos conservados como as fontes sagradas e o simbolismo animal, verificables no rexistro arqueolóxico anterior á presenza romana.
Época romana, sueva e medieval A conquista romana da Gallaecia, a rexión do noroeste da Península Ibérica que abrangue a actual Galicia, comezou a finais do século II a. C., cando as forzas romanas baixo o mando de Décimo Xunio Bruto derrotaron as tribos celtas locais, entre elas os gallaeci, arredor do 137 a. C. A romanización intensificouse a partir do século I a. C., coa imposición dun urbanismo, unhas estruturas administrativas e unhas infraestruturas que favoreceron a integración económica e a asimilación cultural das poboacións indíxenas. Entre os principais desenvolvementos atópanse a construción de vías romanas, como a Vía Antonina, que unía os asentamentos do interior cos portos costeiros, e a fundación de Bracara Augusta (a actual Braga) como capital provincial no ano 16 a. C., que se converteu nun centro de comercio, goberno e difusión da cultura romana. Estas iniciativas impulsaron avances agrícolas, incluíndo a expansión da viticultura mediante a introdución de técnicas de cultivo da vide axeitadas ao clima da rexión, o que deixou pegadas duradeiras da cultura material romana, aínda que se mantiveron parcialmente certas prácticas prerromanas.
Coa caída do Imperio Romano de Occidente, os suevos, un pobo xermánico, invadiron Hispania no ano 409 d. C. e fundaron entre os anos 409 e 411 d. C. o primeiro reino posrromano na Gallaecia, con Bracara Augusta como centro, o que constituíu unha nova entidade política que combinaba as dinámicas dos invasores coas locais. Baixo gobernantes temperáns como Hermerico (r. c. 409 - 438 d. C.) e Réquila (r. 438 - 448 d. C.), os suevos consolidaron o seu poder a través de alianzas coas elites hispanorromanas, adoptando elementos da administración, o dereito e a vida urbana romanas ao tempo que introducían costumes xermánicos, forxando así un marco social híbrido que preservou a continuidade rexional. A cristianización acelerouse a mediados do século VI, especialmente baixo o reinado de Miro (r. 570 - 583 d. C.), quen convocou os Concilios de Braga en 561 e 572 d. C. para aliñar o reino coa ortodoxia católica, substituíndo o arianismo e integrando as estruturas eclesiásticas no goberno. O reino chegou á súa fin no ano 585 d. C., cando as forzas visigodas baixo o mando de Leovixildo o conquistaron, incorporando a Gallaecia ao reino visigodo de Toledo e sintetizando aínda máis as influencias xermánicas, romanas e cristiás no tecido cultural da rexión.
Declive lingüístico e cultural (séculos XV–XIX) A unificación das coroas españolas baixo os Reis Católicos, Fernando e Isabel, entre 1479 e 1492, centralizou a autoridade administrativa, promovendo o castelán como lingua dominante para o goberno, o dereito e a correspondencia oficial en rexións como Galicia. Este cambio de política marxinou o galego nos ámbitos formais, confinándoo cada vez máis ao uso vernáculo falado en contextos rurais xa a finais do século XV.
A chegada de nobreza e administradores castelanfalantes entre os séculos XV e XVIII acelerou a substitución lingüística, provocando unha «desgaleguización total» entre as elites e na documentación, xa que o galego foi substituído en todos os actos oficiais e no discurso formal. A produción escrita en galego caeu en picado como consecuencia diso, dando paso aos chamados «Séculos Escuros», nos que a expresión cultural na lingua minguou en paralelo a unha integración sociopolítica cada vez maior na órbita de Castela. O subdesenvolvemento económico, marcado polo estancamento rural e por unhas infraestruturas limitadas —como as imprentas, xa que as primeiras imprentas de España favoreceron as rexións centrais e deixaron Galicia cunha escasa produción local ata tempos posteriores— agravou este declive ao restrinxir o acceso á alfabetización e á difusión na lingua vernácula.
A pesar das presións institucionais, o galego perviviu oralmente entre as masas, mantendo vivo o folclore, os ritos relixiosos e as narrativas comunitarias; no século XIX, achégase que arredor do 90% da poboación o empregaba a diario, tal e como reflicten as prácticas vernáculas persistentes documentadas máis tarde en fontes etnográficas. A elevada emigración provocada pola pobreza agraria desde o século XVIII en diante esvaeceu as comunidades rurais, pero preservou a identidade lingüística a través das redes da diáspora, contrarrestando así unha erosión completa a pesar da castelanización das elites.
Represión baixo o franquismo e rexurdimento posterior Durante a ditadura franquista, entre 1939 e 1975, a cultura galega enfrontouse a unha represión sistemática como parte das políticas centralizadoras do réxime, que prohibían o uso das linguas rexionais nos ámbitos oficiais, incluíndo a educación, a administración e os medios de comunicación públicos. O galego foi excluído das escolas, onde se impuxo o castelán como único medio de ensino, e restrinxiuse a súa publicación e emisión, o que provocou un forte descenso da súa visibilidade institucional. Malia estas medidas, a lingua e as prácticas culturais perduraron a través da transmisión familiar informal, das tradicións orais nas áreas rurais e das redes das comunidades exiliadas en América Latina e Europa, onde as asociacións galegas preservaron clandestinamente o folclore e as publicacións.
A emigración masiva agravou a dilución cultural: máis dun millón de galegos e galegas emigraron entre 1857 e 1960, moitos deles establecéndose na Arxentina, Cuba e Brasil, onde formaron grupos da diáspora que mantiveron, aínda que tamén adaptaron, as tradicións baixo presións asimilacionistas; cara aos anos 1970, calcúlase que a poboación de orixe galega no estranxeiro rondaba o 1,5 millóns de persoas, o que contribuíu a un sentido de identidade fragmentado, tanto no retorno como a través das remesas económicas. A morte de Francisco Franco en 1975 deu paso a unha transición democrática, que culminou no Estatuto de Autonomía de 1981, o cal declarou o galego cooficial xunto co castelán e dotou as institucións rexionais de competencias para promover o seu uso na educación, os medios de comunicación e o goberno. Este marco legal permitiu o establecemento de currículos en lingua galega nas escolas a comezos dos anos 1980, así como medios de comunicación financiados polo Estado, o que marcou o inicio dun rexurdimento institucional.