miniatura|dereita|250px|A cidade de Venecia nunha pintura de Canaletto, considerada, un exemplo de beleza segundo os cánones pictóricos imperantes A beleza, definida como o conxunto de características dunha persoa, animal, lugar, obxecto ou idea que proporcionan unha experiencia de percepción de pracer ou satisfacción, é unha noción abstracta vinculada a numerosos aspectos da existencia humana. A beleza, a arte e o gusto son os principais temas da estética , un dos campos de estudo da filosofía. Este concepto é estudado principalmente pola disciplina filosófica da estética, mais esténdese, se ben en distintos graos, noutros terreos tal que a historia, a socioloxía ou a psicoloxía. Como valor estético positivo, contrasta coa fealdade como a súa contraparte negativa.
A experiencia da "beleza" a miúdo implica unha interpretación dalgunha entidade que está en equilibrio e harmonía coa natureza , o que pode conducir a sentimentos de atracción e benestar emocional. Debido a que esta pode ser unha experiencia subxectiva, a miúdo dise que "a beleza está no ollo do espectador.
Hai probas de que a percepción da beleza determínase evolutivamente, que as cousas, os aspectos da xente e as paisaxes consideradas fermosos atópanse tipicamente en situacións que poidan dar unha maior supervivencia dos xenes da percepción humana.The Oxford Handbook for Aesthetics
Así mesmo, trátase dun concepto variábel segundo a época e a sociedade e mesmo dentro dunha mesma sociedade os canons de beleza non teñen por que seren forzosamente os mesmos, mudando dun a outro individuo sen maior problema. Especial relevancia cobra o concepto de beleza dentro das artes, onde, ao igual que no resto de disciplinas, tamén foi mudando a súa concepción co correr do tempo. Etimoloxía En grego clásico "belo" chamábase κάλλος, kallos e o adxectivo era καλός, kalos. En cambio, na koiné grega era ὡραῖος, hōraios,Matthew 23:27, Acts 3:10, Flavius Josephus, 12.65 que desde o punto de vista etimolóxico provén da palabra ὥρα, hora, xa que a beleza estaba relacionada co momento de chegar a madurar o froito, ou da sazón da terra. Considerábase, por este motivo, como unha condición para posuír a beleza que unha persoa non quixese aparentar nada menos que a idade cronolóxica que tivese.Euripides, Alcestis 515. Visión xeral A beleza adoita clasificarse como unha propiedade estética, xunto con outras propiedades como a graza, a elegancia ou o sublime. A beleza adoita figurar como un dos tres conceptos fundamentais do entendemento humano, xunto coa verdade e a bondade.
Os obxectivistas ou realistas consideran a beleza como unha característica obxectiva ou independente da mente das cousas belas, o cal é negado polos subxectivistas. A orixe deste debate radica en que os xuízos sobre a beleza parecen basearse en criterios subxectivos, é dicir, nos nosos sentimentos, á vez que reivindican unha corrección universal. Esta tensión coñécese ás veces como a "antinomía do gusto". Os partidarios de ambos os bandos suxeriron que certa facultade, comunmente chamada sentido do gusto, é necesaria para emitir xuízos fiables sobre a beleza. David Hume, por exemplo, suxire que esta facultade pode adestrarse e que os veredictos dos expertos coinciden a longo prazo. miniatura|upright|Un rosetón de estilo gótico radiante ("rayonnant") en Notre-Dame de París. Na arquitectura gótica, a luz considerábase "a fonte e a esencia mesma de todo o belo".Stegers, Rudolf (2008). Sacred Buildings: A Design Manual . Berlin: De Gruyter. p. 60. . A beleza discútese principalmente en relación con obxectos concretos accesibles á percepción sensorial. Suxeriuse que a beleza dunha cousa acontece ás características sensoriais desta cousa. Tamén se propuxo que obxectos abstractos como as historias ou as demostracións matemáticas poden ser belos. A beleza desempeña un papel fundamental nas obras de arte e na natureza.
Segundo Immanuel Kant, unha distinción influente entre as cousas belas é a que existe entre a beleza adherente (pulchritudo adhaerens)Pulchritudo adhaerens Zangwill tradúceo como beleza dependente. e beleza libre (pulchritudo vaga). Unha cousa ten beleza inherente se a súa beleza depende da concepción ou función de devandita cousa, a diferenza da beleza libre ou absoluta. Entre os exemplos de beleza adherente inclúese un boi que é fermoso como boi, pero non como cabalo ou unha fotografía que é bonita porque mostra un edificio bonito, pero que carece de beleza en xeral debido á súa baixa calidade. Obxectivismo e subxectivismo Os xuízos sobre a beleza parecen ocupar unha posición intermedia entre os xuízos obxectivos, por exemplo, sobre o peso e a forma dun pomelo, e os gustos subxectivos, por exemplo, sobre si o pomelo sabe ben. Os xuízos sobre a beleza difiren dos primeiros porque se basean en sentimentos subxectivos e non na percepción obxectiva. Pero tamén difiren dos segundos porque reclaman unha corrección universal. Esta tensión tamén se reflicte na linguaxe común. Por unha banda, falamos da beleza como unha característica obxectiva do mundo que se atribúe, por exemplo, a paisaxes, pinturas ou seres humanos. O lado subxectivo, doutra banda, exprésase en refráns como "a beleza está nos ollos do que mira".
miniatura|130px|John Locke Estas dúas posicións denomínanse a miúdo obxectivismo (ou realismo) e subxectivismo. O obxectivismo é a visión tradicional, mentres que o subxectivismo desenvolveuse máis recentemente na filosofía occidental. Os obxectivistas sosteñen que a beleza é unha característica das cousas independente da mente. Segundo esta visión, a beleza dunha paisaxe é independente de quen o perciba ou de se se percibe ou non. Os desacordos poden explicarse pola incapacidade de percibir esta característica, ás veces denominada "falta de gusto". O subxectivismo, doutra banda, nega a existencia independente da mente da beleza. Influíu no desenvolvemento desta postura a distinción que fixo John Locke entre as calidades primarias, que o obxecto ten independentemente do observador, e as calidades secundarias, que constitúen poderes do obxecto para producir certas ideas no observador. Cando se aplica á beleza, segue habendo un sentido no que depende do obxecto e os seus poderes. Pero esta explicación fai que a posibilidade de desacordos xenuínos sobre as afirmacións de beleza resulte inverosímil, xa que un mesmo obxecto pode producir ideas moi diferentes en observadores distintos. A noción de "gusto" aínda pode utilizarse para explicar por que diferentes persoas discrepan sobre o que é belo, pero non existe un gusto obxectivamente correcto ou incorrecto, só hai gustos diferentes.
O problema tanto da postura obxectivista como da subxectivista na súa forma extrema é que cada unha ten que negar algunhas intuicións sobre a beleza. Esta cuestión ás veces discútese baixo a etiqueta de "antinomia do gusto". Isto levou a varios filósofos a buscar unha teoría unificada que puidera ter en conta todas estas intuicións. Unha vía prometedora para resolver este problema é pasar das "teorías subxectivas" ás «teorías intersubxectivas», que sosteñen que os criterios de validez dos xuízos de gusto son intersubxectivos ou dependen dun grupo de xuíces, en lugar de ser obxectivos. Este enfoque trata de explicar como é posible que exista un desacordo xenuíno sobre a beleza, a pesar de que a beleza é unha propiedade que depende da mente, non dun individuo, senón dun grupo. Unha teoría estreitamente relacionada concibe a beleza como unha propiedade secundaria ou dependente da resposta. Segundo esas teorías, un obxecto é fermoso "se causa pracer en virtude das súas propiedades estéticas". O problema de que diferentes persoas respondan de maneira diferente pode abordarse combinando as teorías de dependencia da resposta coas denominadas «teorías do observador ideal»: o único que importa é como respondería un observador ideal. Non hai acordo xeral sobre como se deben definir os "observadores ideais", pero normalmente asúmese que son xuíces de beleza experimentados cun sentido do gusto totalmente desenvolvido. Isto suxire unha forma indirecta de resolver a antinomía do gusto: en lugar de buscar condicións necesarias e suficientes da propia beleza, pódese aprender a identificar as calidades dos bos críticos e confiar nos seus xuízos. Esta estratexia só funciona se se garante a unanimidade entre os expertos. Pero mesmo os xuíces experimentados poden discrepar nos seus xuízos, o que ameaza con socavar as teorías do observador ideal. Concepcións Propuxéronse varias concepcións das características esenciais das cousas belas, pero non hai consenso sobre cal é a correcta.
Clásica miniatura|upright|alt=Gravado que representa varias estatuas nun patio, acompañado de análise das súas proporcións.|En The Analysis of Beauty (A análise da beleza), William Hogarth representa o efecto do cambio de proporcións e tenta definir que proporcións son belas. A concepción clásica define a beleza en termos da relación entre o obxecto belo como un todo e os seus partes: as partes deben estar na proporción correcta entre se e así compor un todo harmonioso integrado. Neste relato, que atopou a súa articulación máis explícita no Renacemento italiano, a beleza dun corpo humano, por exemplo, depende, entre outras cousas, da proporción correcta das diferentes partes do corpo e da simetría xeral. Un problema con esta concepción é que é difícil dar unha descrición xeral e detallada do que se entende por "harmonía entre partes". Isto levanta a sospeita de que definir a beleza a través da harmonía só resulta no intercambio dun termo pouco claro por outro. Fixéronse algúns intentos de disolver esta sospeita buscando leis de beleza, como a proporción áurea.
O filósofo do século XVIII Alexander Baumgarten, por exemplo, vía leis de beleza en analoxía con leis da natureza e cría que podían ser descubertas a través da investigación empírica. Pero estes intentos fracasaron até agora en atopar unha definición xeral de beleza. Varios autores mesmo afirman o contrario, que talles leis non poden formularse, como parte da súa definición de beleza. Hedonista
Un elemento moi común en moitas concepcións de beleza é a súa relación co pracer. O hedonismo considera que esta relación forma parte da definición de beleza ao soster que existe unha conexión necesaria entre o pracer e a beleza, por exemplo, que para que un obxecto sexa belo é necesario que cause pracer ou que a experiencia da beleza sempre vai acompañada de pracer. Este relato denomínase ás veces "hedonismo estético" para distinguilo doutras formas de hedonismo. Unha articulación influente desta posición provén de Tomé de Aquino, que trata a beleza como "o que agrada na propia aprehensión diso". Immanuel Kant explica este pracer a través dunha interacción harmoniosa entre as facultades de entendemento e imaxinación. Outra cuestión para os hedonistas é como explicar a relación entre beleza e pracer. Este problema é similar ao dilema de Eutifrón: é algo belo porque o gozamos ou o gozamos porque é belo? Os teóricos da identidade (identity theorists) resolven este problema negando que haxa unha diferenza entre beleza e pracer: identifican a beleza, ou a súa aparencia, coa experiencia do pracer estético.
Os hedonistas adoitan restrinxir e especificar a noción de pracer de diversas maneiras para evitar contraexemplos obvios. Unha distinción importante neste contexto é a diferenza entre pracer puro e mixto. O pracer puro exclúe calquera forma de dor ou sentimento desagradable, mentres que a experiencia de pracer mixto pode incluír elementos desagradables. Pero beleza pode implicar pracer mixto, por exemplo, no caso dunha historia belamente tráxica, razón pola cal o pracer mixto adoita estar permitido nas concepcións hedonistas de beleza.