Os xudeus (en hebreo: יְהוּדִי, Yehuda ; e en yiddish: ייִד, YID ), tamén coñecidos como pobo xudeu son unha nación e un grupo etnorelixioso que descenden dos hebreos e antigos israelitas do próximo oriente. A relixión constitúe un posible aspecto de pertenza ao pobo xudeu así como tamén as tradicións, prácticas culturais, sociais e lingüísticas. E, aínda que poden presentar características comúns, tales como o idioma ou a crenza, os xudeus non constitúen un grupo étnico homoxéneo, por iso a definición precisa de xudeu é controvertida e pode variar dependendo da énfase que se faga na observancia relixiosa ou na identidade secular.
Os xudeus sufriron unha longa historia de persecución en diferentes lugares e a súa poboación foi variando ao longo dos séculos. Hoxe en día, a maioría das autoridades estiman que a actual poboación xudía mundial oscila entre os 12 e os 15 millóns, representando ao redor dun 0,2 por cento da poboación mundial. A maioría deles reside en Estados Unidos e Israel. Segundo investigacións levadas a cabo na Universidade Hebrea de Xerusalén, o 96 por cento dos xudeus que residen fóra de Israel tende a concentrarse en dez países, todos hoxe en día, países democráticos. Etimoloxía esquerda|200px|miniatura|León de Xuda. O león, símbolo de Xuda. Relevo con inscrición hebrea: « יְהוּדָה ». miniatura|275px|Mapa dos dous reinos hebreos cara ao 830 a.C.Áreas de incidencia hebrea ao comezo da monarquía dividida: Este mapa foi desenvolvido pola American Bible Society en 1888, considerando o estado de ambos reinos no 928 a.C., ano en que morreu o rei Salomón. A Franxa de Gaza aparece no mapa como parte do Reino de Xudá e iso débese a que os autores do mesmo consideraban que os filisteos eran un pobo que posuía cidades-estado, no canto dunha unidade territorial. O mapa en cuestión ten por fin só ilustrar de modo xeral e aproximativo as áreas de incidencia de cada un dos reinos hebreos. O termo xudeu (en hebreo יהודי—Yehudi) procede de Xudá (יְהוּדָה—Yehúda, cuarto fillo do patriarca bíblico Xacob). Nun sentido territorial, Xudá (הוּדָה, é dicir, Xudea) designaba por outra banda ao Reino de Xudá, entidade política que existiu no levante mediterráneo, uns mil anos antes da Era Común e ata o 70 da mesma. Os habitantes do Reino de Xudá eran coñecidos como xudeus, termo que logo foi ampliándose ata abarcar a todos aqueles que emigraran desde alí cara a outras rexións e ata foi aplicado logo os seus descendentes.
Como adxectivo xentilicio hebreo que deriva do nome propio Xudá, o termo xudeu aparentemente non foi aplicado para designar a os membros da tribo, pero si o emprega Xeremías no texto bíblico, dándolle un sentido nacional, en referencia a aqueles habitantes do sureño Reino de Xudá que permanecen fieis a Yahveh,
Cuxo texto orixinal na Biblia hebrea é:
Os habitantes do Reino de Xudá serán desde entón coñecidos como xudeus, termo que logo se ampliou ata abarcar a todos os "fillos de Israel" (בְּנֵ֥י יִשְׂרָאֵֽל), incluíndo aqueles que habían emigrado cara a outras rexións e aplicandoo tamén, do mesmo xeito, os seus descendentes.
O termo xudeu garda tamén unha estreita relación con aqueles habitantes e membros do Reino de Xudá que foron forzados ao exilio e cativerio en Babilonia, pero foron leais a Yahveh e obtiveron logo dos persas a permisión de regresar o seu territorio natal, aplicándose por iso o termo xudeu tanto ao hebreo que retornou a el como a aquel que permaneceu en Mesopotamia.
En galego, o termo xudeu procede do latín Iudaeus, que á súa vez é préstamo da antiga lingua xudeu-aramea Y'hūdāi, correspondéndose co hebreo Yehudi (יְהוּדִי). Existe ademais unha correspondencia etimolóxica entre varias linguas; así, por exemplo, Jude en alemán, juif en francés, jueu en catalán, Jew en inglés, judio en castelán, chodigo en aragonés, jøde en danés, e zsidó en húngaro. Con todo, existen tamén linguas nos que os xudeus son denominados hebreos, tal como sucede en persa e en grego (Εβραίοι), así como en italiano, romanés, ruso e demais linguas eslavas.
Un posible significado do termo xudeu é 'Loa o Eterno'. A palabra xudeu non aparece na primeira sección da Biblia hebrea (Pentateuco ou Os Cinco Libros de Moisés), pero si nas outras seccións xa indicadas, así como tamén no Libro de Ester (que no xudaísmo constitúe un texto separadamente e que é lido en Purim). Iso con todo non significa que o termo Iehudi/Xudeu teña sentido pexorativo ningún en caso de ser comparado co seu predecesor, Ivri/Hebreo.
Xudeus e xudaísmo Ata o século XVIII, os vocábulos xudeus e xudaísmo eran practicamente sinónimos. Con todo, a chegada da Haskalá (ilustración xudía) supuxo un cambio radical na mentalidade de moitos xudeus que se viron a si mesmos como membros dun mesmo pobo, pero separados da tradicional adhesión á fe xudaica.
Identidade xudía miniatura|120px|Yehuda Pen, Home do shtetl, Belarús, 1890-95.
O pobo xudeu considérase a si mesmo descendente de Xudá, fillo de Xacob, á súa vez fillo de Isaac, quen era fillo de Abraham. Segundo a tradición monoteísta, o pobo xudeu ten a súa orixe en Abraham, proveniente de Ur, sendo Abraham o primeiro patriarca e a quen se lle revelou o Deus único.
Pertencer ao pobo hebreo non dependía de ningunha orixe étnica ou racial, senón da adhesión de determinada(s) persoa(s) á Alianza con Yahveh, a cal non era un privilexio senón que implicaba o cumprimento de deberes para con Deus, cuxa característica orixinal e distintiva era o ser único.A diferenza dos numerosos e variopintos deuses das relixións politeístas da Antigüidade.
Cando Moisés conduciu ao pobo hebreo desde Exipto ata a Terra de Israel, unha multitude de homes e mulleres de diversas orixes uníronse a eles e acompañáronos durante o Éxodo. Unha vez liberados da escravitude, os descendentes de Xacobe mesturáronse con eles. É dicir, os hebreos casábanse con calquera persoa que abrazase a fe no Deus único e aceptase a Alianza.
Xeralmente, o uso do termo xudeu utilízase para referirse a tres grupos: aqueles que teñen orixes étnicas xudías, aqueles que practican o xudaísmo e aqueles que se identifican como tales pola súa identificación cultural e histórica. A halajá, a lei xudía, dá outra definición da identidade xudía. De acordo coa lexislación xudía, xudeu é aquel que: a) é fillo de nai xudía (lei que deriva da pasaxe de Deuteronomio 7:1-5) ou b) aquela persoa que se converte formalmente ao xudaísmo baixo a supervisión halájica dun recoñecido Bet Din (corte xudía) presidida por tres dayanim (xuíces). Este proceso de conversión está desenvolvido en textos legais xudeus, tales como o Talmud, o Shulján Aruj e as interpretacións da ortodoxia rabínica.
Pero ademais desa definición ortodoxa existen outras definicións, como as das correntes reformistas, reconstruccionistas e liberais, que afirman que é xudeu aquel que ten un pai xudeu (no sentido xenérico, é dicir, un pai ou unha nai). O humanismo xudeu afirma que é xudeu "quen se sente xudeu" sen importar se ten ascendencia xudía ou se fai unha conversión relixiosa.
Por conversión miniatura|120px|Marilyn Monroe converteuse ao xudaísmo en 1956.
Aínda que o xudaísmo non fomenta a conversión e ao longo da historia non se coñecen casos onde o pobo xudeu someta a outro a converterse, a mesma está contemplada. Para facelo é necesario ter un estudo amplo sobre a Tora, capacitado por un Moré (Mestre). Os filtros para a conversión ao xudaísmo, aínda que varían segundo as distintas correntes, adoitan ser moi esixentes, posto que se busca por parte dos rabinos que a conversión sexa sincera e sen motivacións ulteriores.
No pasado houbo exemplos de conversiones en masa ao xudaísmo, como é o caso do pobo de Samaria, que sen ser descendentes de Xacob nun sentido físico abrazaron o xudaísmo aínda que nunca perderon totalmente as súas crenzas e costumes, polo cal os xudeus ortodoxos de Xerusalén nunca os viron con total agrado. Outro caso de conversión en masa é a dos xázaros.
Perda da condición de xudeu miniatura|120px|Baruj Spinoza: excomungado por panteísta. En canto á perda do xudaísmo, acorde coa lei xudía (Halajá), non existe modo de perder o xudaísmo. Quen nace xudeu ou se converte, non perde a súa condición de xudeu ata logo de cometer un dos tres peores pecados: paganismo, asasinato ou aberracións sexuais. Malia isto a lei xudía utilizou outra arma contra pecadores de maior escala: o expulsar da comunidade (“O Herem“ ou “O Nidui“). O poder de separar da comunidade remóntase ás primeiras épocas bíblicas, pero empezouse a usar en forma sistemática durante a época talmúdica no segundo Templo de Xerusalén; o seu uso continuou eventualmente durante a era moderna. Baruch de Spinoza e Uriel da Costa son algúns dos xudeus máis importantes que foron excomulgados da comunidade. Pero, de acordo coa lei xudía, existen camiños para ser aceptado novamente na comunidade (dado que, segundo a mencionada lei, a xudeidade é en principio algo para sempre)
Grupos étnicos
Ashkenazim miniatura|140px|Asquenací.Pícaro xudeu húngaro, c. 1900. Cadro de Isidor Kaufmann (1853?1921), titulado Retrato dun mozo, preservado en Joods Historisch Museum, Ámsterdam. miniatura|140px|Sefardí.Retrato do rabino David de Sola (1885-1970), fotografía. miniatura|140px|Mizrají.Xudeu iemenita orando, 1914. Imaxe publicada no National Geographic Magazine, marzo de 1914.
Ashkenaz é o nome dado a Alemaña polos xudeus e ashkenazí («alemán») é o nome que recibían os xudeus de Alemaña. Usouse logo para describir aos xudeus provenientes de Europa de modo xeral. O seu idioma é o yiddish, que é un dialecto xermano con influencia hebrea e eslava. Habitaron principalmente en Alemaña, Polonia, Ucraína e Rusia. Non son xudeus ashkenazim os que teñen raíces nos seguintes países de Europa: a Península Ibérica e rexións de Italia, Grecia, Turquía, os Balcáns, Inglaterra, Países Baixos e parte de Francia (os xudeus alsacianos si o son).
Os xudeus ashkenazim adoptaron as interpretacións dos mandamentos (mitzvot) das escolas rabínicas de Israel, e os xudeus orientais, os das escolas babilónicas.
Sefaradim Sefarad é o nome hebreo dado a España, empregándose a palabra sefardí para designar aos xudeus de Península Ibérica (tanto de España como de Portugal). A historia dos sefardís na Península Ibérica remóntase á Antigüidade. Os sefardís fixeron grandes contribucións á cultura ibérica, onde residiron non menos de quince séculos. Por motivos relixiosos deberon emigrar de España en 1492. Aos descendentes deses xudeus ségueselles chamando sefardís, sefaraditas ou sefarditas, sen importar en que parte do mundo nazan. Pese á expulsión da Península Ibérica, os exiliados sefardís atoparon refuxio en sitios tan diversos como o Magreb, Exipto e Italia, Grecia e Turquía, Siria e Terra Santa, Holanda e o Novo Mundo.En Italia, principalmente nos Estados Pontificios e Venecia. Algúns dos hebreos expulsados acompañaron aos conquistadores ao Novo Mundo, instalándose en diversos puntos de América.
Unha das linguas faladas polos sefardís é sefardí ou ladino, que é un dialecto castelán. Os sefaradís posúen costumes ancestrais e un rito relixioso hebraico que lles é propio. En 1924, o xeneral Primo de Rivera concedeu a cidadanía española aos xudeus sefardís por "razóns históricas", o cal salvou moitas vidas durante a segunda guerra mundial. Así, en plena segunda guerra mundial, o cónsul Ángel Sanz Briz (1910-1980) (chamado O Anxo de Budapest) puido salvar en Hungría a miles de xudeus do Holocausto, declarando que os xudeus sefardís eran cidadáns españois e xa que logo tiñan apoio total do seu goberno. Para salvar aínda máis vidas, Sanz Briz fixo pasar a moitos non sefardís por sefardís.