miniatura|upright|Platón e Aristóteles discutindo. Detalle dun baixorrelevo de Luca della Robbia, século XV, Florencia, Italia. A dialéctica --do grego διαλεκτική (dialektik?), τέχνη (tékhnē), literalmente: técnica da conversación; con igual significado, en latín (ars) dialectica—é unha rama da filosofía cuxo ámbito e alcance variou significativamente ao longo da historia.
A dialéctica é un dos principais métodos argumentativos da filosofía. Consiste na interacción entre dúas teses ou principios opostos (representados simbolicamente nos diálogos platónicos por dous personaxes reais) e utilízase como ferramenta para investigar a verdade.
Orixinariamente designaba un método de conversación ou argumentación análogo ao que actualmente se chama lóxica. No século XVIII o termo adquiriu un novo significado: a teoría dos contrapostos nas cousas ou nos conceptos, así como a detección e superación destes contrapostos. De maneira máis esquemática pode definirse a dialéctica como o discurso no que se contrapón unha determinada concepción ou tradición, entendida como tese, e a mostra dos problemas e contradicións, entendida como antítese. Desta confrontación xorde, nun terceiro momento chamado síntese, unha resolución ou unha nova comprensión do problema. Este esquema xeral pode concretarse como a contraposición entre concepto e cousa na teoría do coñecemento, á contraposición entre os diferentes participantes nunha discusión e as contraposicións reais na natureza ou na sociedade, entre outras.
O termo adquire un significado non circunscrito ao ámbito da retórica grazas, fundamentalmente, aos escritos do filósofo alemán G.W.F. Hegel. Na época en que escribe unha das súas grandes obras (Fenomenoloxía do espírito, 1808) o mundo parece poñerse en movemento, transformando de forma visible o que durara séculos. Trátase dos primeiros momentos do modo de produción capitalista que, a diferenza dos anteriores, baséase primordialmente na circulación das mercadorías e do diñeiro. Entón o vello problema filosófico do cambio agudízase: como entender racionalmente que unha cousa poida cambiar de aparencia e seguir sendo a mesma cousa? Hegel concibe a realidade como formada por opostos que, no conflito inevitable que xorde, procrean novos conceptos que, en contacto coa realidade, entran en contraposición sempre con algo. Este esquema é o que permite explicar o cambio mantendo a identidade de cada elemento, a pesar de que o conxunto cambiase.
Co mesmo proceder Karl Marx analizará a realidade social e, claramente nos seus escritos a partir de 1842, entenderaa como unha realidade conflitiva debido á contraposición de intereses materiais incompatibles. Así dirá, no Manifesto comunista (1848), que "toda a historia da humanidade ata agora é a historia da loita de clases"; isto é: a confrontación entre clases sociais é o motor do cambio histórico.
No século XX o filósofo alemán Theodor Adorno titulará Negative Dialektik (Dialéctica negativa) (1966) unha das súas obras capitais. Esta obra iníciase cunha afirmación provocativa: "A formulación dialéctica negativa atenta contra a tradición". Refírese Adorno a que na dialéctica de Platón ou na de Hegel o resultado do movemento de contraposición é a afirmación de algo, mentres que o que el pretende é subliñar o carácter inconcluso de calquera momento do movemento de contraposición, tanto a nivel social como cultural. Historia Orixes As orixes deste método na discusión das teses filosóficas pódense atopar xa en Zenón de Elea (aprox. 490-430 a.C.), quen, seguindo os pasos de Parménides (arredor do 530 a.C. — 460 a.C.), apoiou a tese da inmutabilidade do Ser refutando as antíteses dos seus opoñentes mediante a proba por contradición. Empregou a dialéctica como ferramenta de contradición que indirectamente leva á verdade, baseándose no principio de non contradición, recorrendo a paradoxos. Polo tanto, Aristóteles consideraría a Zenón de Elea o iniciador da dialéctica, segundo o testemuño de Sexto Empírico (Adversus mathematicos, VII, 6-7) e de Dióxenes Laercio (Vite dei filosofi, VIII, 2, 57; IX, 5, 25). Socrates 150px|miniatura|Socrates Un método semellante atópase nos diálogos platónicos, onde Sócrates busca atopar contradicións internas nas teses do seu interlocutor, desagregando as súas afirmacións e comparándoas con niveis superiores de coñecemento. A vantaxe inicial que lle queda ao interlocutor máis débil é a ferramenta dialéctica a través da cal a opinión do mestre destaca de forma máis clara e concluínte.«Sócrates, cando quería resolver unha cuestión, procedía argumentando sobre a base de principios que eran aceptados unanimemente por todos os seus oíntes (mesmo se o propio Sócrates non os compartía) e a partir destes comezaba a extraer as súas conclusións. [...] Esta forma de proceder de Sócrates só se pode explicar perfectamente tendo en conta a función protréptica da súa dialéctica» (G. Reale, Il pensiero antico, pax. 102, Milano, Vita e Pensiero, 2001 ISBN 88-343-0700-3).
Por exemplo, no Eutifrón, Sócrates pídelle a Eutifrón que dea unha definición de piedade.Platón, Eutifrone, 5, c-d. Eutifrón responde que a piedade é aquilo que os deuses aman. Sócrates repróchalle que os deuses sexan riñeiros e que as súas riñas, como as humanas, se refiran a obxectos de amor e odio. Eutifrón admite que este é o caso. Polo tanto, continúa Sócrates, debe haber polo menos un obxecto que sexa amado por algúns deuses pero odiado por outros. De novo, Eutifrón está ausente. Sócrates conclúe entón que, se a definición de piedade de Eutifrón fose certa, entón debe haber polo menos un obxecto que sexa simultaneamente piadoso e impío (xa que é amado por algúns deuses pero odiado por outros), o que, admite Eutifrón, é un absurdo.
Esta forma de proceder no razoamento, partindo dunha tese e buscando atopar as súas contradicións internas, é típica da dialéctica socrática e chámase maiéutica.«O método de Sócrates [...] é o da "maiéutica" espiritual ou da "matronería": non sabe procrear a verdade, pero sabe axudar aos demais a sacala á luz, co exercicio dialéctico da pregunta e a resposta» (da enciclopedia Treccani, baixo a entrada «Sócrates»). Os sofistas Aínda que o propósito de Sócrates era refutar o coñecemento falso, o que implicaba unha necesidade de elevación moral,Mario Montuori, Socrate, fisiologia di un mito, p. 98, Milano, Vita e Pensiero, 1998 ISBN 88-343-0068-8.e a procura da verdade,"A metáfora en cuestión reflicte felizmente a natureza dos diálogos socráticos, inconcebibles sen unha fe sincera na posibilidade de sacar a verdade á luz. Esta fe, ademais, é o fundamento da moralidade de Sócrates, que de feito ten un núcleo firme nesa mesma concepción da dependencia da virtude do coñecemento que constitúe, segundo as fontes, a súa característica máis evidente" (da enciclopedia Treccani, entrada "Sócrates"). para os sofistas, a dialéctica coincide en cambio coa erística, é dicir, a arte de gañar nas discusións, refutando as afirmacións do opoñente sen ter en conta o seu valor de verdade intrínseco.
Platón
miniatura|150px|Platón Platón é xeralmente considerado o pai da dialéctica. Para Platón, é o instrumento por excelencia da filosofía, sendo o camiño privilexiado desde o múltiple ata a unidade da Idea, que é a orixe e o obxectivo final do coñecemento.
Platón interpreta a dialéctica socraticamente como reflexión social, levada a cabo polo filósofo en diálogo con outras figuras; e identifícaa coa propia filosofía, entendida como unha expresión do eros, que é o anhelo de coñecemento. O mecanismo dialóxico consiste no traballo maiéutico dun condutor que guía a discusión, inicialmente concedendo espazo á tese menos probable, logo facéndoa refutar, permitindo gradualmente que xurda a tese correcta e veraz.
Para comprender a dialéctica, cómpre sinalar que as ideas, segundo Platón, estrutúranse xerarquicamente, desde un mínimo ata un máximo do «ser»; Na República, no cumio de todo atópase a Idea suprema do Ben, mentres que na Sofista as "Ideas supremas son cinco: Ser, Idéntico, Diferente, Quieto e Movemento". É precisamente esta xerarquía a que permite o coñecemento, porque é a comparación dialéctica entre realidades de diferentes niveis, entre o que está por riba (ser) e o que está por debaixo (non ser) o que fai posible o coñecemento. Por exemplo, o branco e o negro seguen sendo termos opostos e múltiples no nivel sensible; con todo, só captando esta diferenza en termos se pode rastrexar o seu fundamento e denominador común, é dicir, a Idea de cor. De feito, non se pode ser consciente do branco sen coñecer o negro.
Aínda que Platón nunca deu unha definición precisa da dialéctica, pódese dicir que para el é ao mesmo tempo un proceso de "unificación e multiplicación":O único intento de definición atópase no "Fedro, onde a dialéctica se asimila a dous procesos opostos pero complementarios. O primeiro é "abarcar nunha visión global e reducir a unha soa forma o que é múltiple e disperso de xeito que, ao definir cada aspecto, se gañe claridade sobre o que se pretende ensinar en cada caso"; o outro "consiste na capacidade de desmembrar o obxecto en especies, seguindo as súas veas naturais, tendo coidado de non rasgar ningunha parte como faría un mal carniceiro" (Platón, "Fedro" 265 d-e). por unha banda, a dialéctica ascende cara á unidade das ideas; por outra, descende para definir e subdividir o múltiple, segundo un método tanto diairetico como dicotómico. Trátase de dous procedementos complementarios que reflicten a propia natureza das Ideas, que é ser únicas en si mesmas, pero tamén estar conectadas entre si, dando lugar ás relacións existentes no múltiple. A dialéctica é, polo tanto, a reconstrución lóxica destas conexións que subxacen á realidade e, por conseguinte, a episteme por excelencia.Oltre al Fedro, i dialoghi principali in cui Platone tratta della dialettica sono il Parmenide il Sofista.
Convén salientar, non obstante, que en Platón as ideas permanecen por riba da lóxica dialéctica: só son accesibles por medio da "intelixencia" (Nóesis, Νόησις). Non se poden demostrar, nin se poden derivar da experiencia sensible. Como en Zenón, a dialéctica non nos permite por si mesma captar a verdade, senón que nos permite proceder á refutación de erros e paradoxos facendo uso da lóxica da non-contradición. Aristóteles miniatura|150px|Aristóteles A dialéctica de Aristóteles deriva da dialéctica socrática e platónica, pero interprétase de xeito diferente. Segundo Aristóteles, as premisas sobre as que razoaban os seus predecesores eran principalmente opinións, que xurdían e analizaban mediante o método do diálogo;Aristóteles, Analitica I, V, 57a. e é neste sentido que distingue a dialéctica da analítica (é dicir, da lóxica). Mentres que esta última estuda a dedución que parte de postulados considerados evidentes para chegar a conclusións loxicamente coherentes (demostración), a dialéctica ten como obxecto o razoamento cuxas premisas son opinións compartidas (endoxa), non certas, senón probables.Aristóteles, Analitica I, IV, 46a; Metafisica, II, 1, 995b. A dialéctica é, polo tanto, unha lóxica da linguaxe non formalizada, cuxa conclusión é necesaria se respecta o principio de non-contradición e identidade. Estoicismo