A lingua rusa ou ruso (antigamente coñecido como gran ruso, para diferenciala do ucraíno ou "pequeno ruso") (ruso: русский язык , romanizado: russkij jazyk ) ruso: [ˈruskʲɪj jɪˈzɨk] é unha lingua eslava oriental que se fala principalmente en Rusia. É a lingua nativa dos rusos, e pertence á familia das linguas indoeuropeas. É unha das catro linguas eslavas orientais vivas, e tamén forma parte das linguas baltoeslavas. Ademais da propia Rusia, o ruso é lingua oficial en Belarús, Kazakhstán e Kirguizistán, e utilízase amplamente como lingua franca no Cáucaso, Asia Central e, en certa medida, nos países bálticos. Foi a lingua de facto da antiga Unión Soviética,Constitución e Lei Fundamental da Unión de Repúblicas Socialistas Soviéticas, 1977: Seción II, capítulo 6, artigo 36 e segue usándose na vida pública con diferentes competencias en todos os estados postsoviéticos. O ruso ten máis de 258 millóns de falantes en todo o mundo. É a lingua eslava máis falada, e a lingua nativa máis falada en Europa, así como a lingua máis estendida xeograficamente de Eurasia. É a sétima lingua máis falada por número de falantes nativos, e a oitava lingua máis falada do mundo por número total de falantes. O ruso é unha das dúas linguas oficiais a bordo da Estación Espacial Internacional, así como unha das seis linguas oficiais das Nacións Unidas.
O ruso escríbese usando o alfabeto ruso da escritura cirílica; distingue entre fonemas consoantes con articulación secundaria palatal e aqueles que non a teñen, os chamados sons "suaves" e "duros". Case todas as consoantes teñen unha contraparte dura ou suave, e a distinción é unha característica destacada da lingua. Outro aspecto importante é a neutralización de vogais átonas. O acento, que a miúdo é imprevisible, normalmente non se indica ortograficamente, aínda que se pode usar un acento agudo opcional para marcar acentuación, como para distinguir entre palabras homográficas (por exemplo, замо́к [zamók – unha 'pechadura'] e за́мок [zámok – un 'castelo']), ou para indicar a pronuncia correcta de palabras ou nomes pouco comúns.
A variedade do dialecto ruso medio falada na área de Moscova é a base da forma estándar da lingua. Hai minorías rusófonas significativas en tódolos estados que fixeron parte da antiga Unión Soviética e mantén aínda un certo status como lingua de cultura. O número total de falantes podería estar ó redor dos 300 millóns de persoas.
Clasificación O ruso é unha lingua eslava oriental da ampla familia indoeuropea. É descendente do antigo eslavo oriental, unha lingua utilizada na Rus de Kíiv, que foi un conglomerado de tribos eslavas orientais desde finais do século IX até mediados do século XIII. Desde o punto de vista da lingua falada, os seus parentes máis próximos son o ucraíno, o bielorruso e o ruteno, as outras tres linguas da rama eslava oriental. En moitos lugares do leste e o sur de Ucraína e en toda Belarús, estas linguas fálanse indistintamente, e en certas zonas o bilingüismo tradicional deu lugar a mesturas lingüísticas como o súrzhik no leste de Ucraína e o trasianka en Belarús. Ás veces considérase que é un dialecto do antigo Nóvgorod do eslavo oriental, aínda que desapareceu durante os séculos XV ou XVI, desempeñou un papel importante na formación do ruso moderno. Ademais, o ruso ten notables similitudes léxicas co búlgaro debido a unha influencia común do eslavo eclesiástico en ambas as linguas, pero debido á interacción posterior nos séculos XIX e XX, a gramática búlgara difire notablemente da rusa.
Ao longo dos séculos, o vocabulario e o estilo literario do ruso tamén foron influenciados por linguas da Europa occidental e central como o grego, o latín, o polaco, o neerlandés, o alemán, o francés, o italiano e o inglés. e, en menor medida, as linguas do sur e do leste: urálicas, turcas, persa, árabe e hebreo.Colin Baker, Sylvia Prys Jones Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education pp 219 Multilingual Matters, 1998
Segundo o Defense Language Institute de Monterey, California, o ruso está clasificado como unha lingua de nivel III en termos de dificultade de aprendizaxe para falantes nativos de inglés, e require aproximadamente 1100 horas de ensino de inmersión para alcanzar un dominio intermedio.
O vocabulario básico, os principios de formación das palabras e, ata un certo punto, mesmo as inflexións e o estilo literario foron fortemente influenciadas polo eslavo eclesiástico, unha linguaxe, adoptada en parte do eslavo eclesiástico do sur, empregada pola Igrexa ortodoxa rusa. Esta é a causa de que determinadas palabras do ruso literario sexan máis similares ás do búlgaro moderno que ás do belaruso ou do ucraíno. Nalgúns casos, as formas do eslavo do leste e as do eslavo eclesiástico coexisten, aínda que con matices de significado.
A fonoloxía e a sintaxe, especialmente nos dialectos setentrionais, foron influenciadas en parte polas numerosas linguas ugrofinesas (algunhas delas xa desaparecidas) que se falaban no centro e norte da actual Rusia europea, e que entraron en contacto co eslavo oriental na Idade Media. Os dialectos falados ó norte de Moscova teñen un considerable número de palabras de orixe fino-ugrio.
Fora do ámbito das linguas eslavas, o vocabulario e o estilo literario rusos foron moi influídos polo grego, o latín, o francés, o alemán e o inglés. O ruso moderno ten tamén un considerable número de palabras de orixe tártara e doutras linguas turcas.
Ruso estándar As divisións feudais e os conflitos entre políticas rivais crearon obstáculos para o intercambio de bens e ideas entre os principados do rus medieval antes e especialmente durante o dominio mongol. Isto reforzou as diferenzas dialectais e impediu durante séculos o establecemento de calquera lingua "nacional" normalizada. A aparición gradual pero constante do Gran Principado de Moscova (1263-1547) -máis tarde o Tsarato de Rusia a partir de 1547- como entidade política dominante e en constante expansión dos rus', fixo necesarios os primeiros intentos de estandarización da lingua eslava oriental baseada no dialecto de Moscova. Desde entón, a tendencia da política lingüística en Rusia foi a estandarización tanto no sentido restrinxido de reducir as barreiras dialécticas entre os rusos étnicos, como no sentido máis amplo de ampliar o uso do ruso xunto ou a favor doutras linguas que existían dentro das fronteiras do imperio ruso e na posterior Unión Soviética e Federación Rusa.
A forma estándar actual do ruso é xeralmente considerada como a lingua literaria rusa moderna ( – "sovremenny russky literaturny yazyk"). Xurdiu a principios do século XVIII coas reformas de modernización do estado ruso baixo o goberno de Pedro o Grande e desenvolveuse a partir do substrato dialectal moscovita (ruso medio ou central) baixo a influencia dalgunhas linguas da chancelaría rusa do século anterior. Isto ocorreu a pesar de que San Petersburgo, a capital orientada a Occidente creada pola "occidentalización" do tsar Pedro o Grande, fóra a capital do Imperio ruso durante máis de 200 anos.
Mikhail Lomonosov compilou o primeiro libro de gramática rusa destinado á estandarización en 1755. O primeiro dicionario de ruso explicativo da Academia Rusa apareceu en 1783. No século XVIII e a finais do XIX, período coñecido como a "Idade de Ouro" da literatura rusa, xurdiron a gramática, o vocabulario e a pronuncia da lingua rusa nunha forma literaria estandarizada.
Antes da Revolución Bolxevique, a forma falada da lingua rusa era a da nobreza e a da burguesía urbana. Os campesiños rusos, a gran maioría da poboación, seguían falando nos seus propios dialectos. Porén, a fala dos campesiños nunca foi estudada sistematicamente, xa que en xeral era considerada polos filólogos como unha simple fonte de folclore e un obxecto de curiosidade..Nakhimovsky, A. D. (2019). The Language of Russian Peasants in the Twentieth Century: A Linguistic Analysis and Oral History. United Kingdom: Lexington Books. (Chapter 1) Así o recoñeceu o coñecido dialectólogo ruso Nikolai Karinsky (1873–1935), quen cara ao final da súa vida escribiu: “Os estudosos dos dialectos rusos estudaron principalmente fonética e morfoloxía. Algúns estudosos e coleccionistas compilaron dicionarios locais.... Case non temos estudos de material léxico nin de sintaxe dos dialectos rusos.”Nakhimovsky, A. D. (2019). The Language of Russian Peasants in the Twentieth Century: A Linguistic Analysis and Oral History. United Kingdom: Lexington Books. (p.2)
Despois de 1917, os lingüistas marxistas non tiñan ningún interese na multiplicidade de dialectos campesiños e consideraban a súa lingua como unha reliquia do pasado en rápida desaparición que non era digna de atención dos estudosos. Nakhimovsky cita aos académicos soviéticos A.M Ivanov e L.P Yakubinsky, escribindo en 1930:
A lingua dos campesiños ten unha confusa diversidade herdada do feudalismo.... No seu camiño para converterse en proletariado o campesiñado leva á fábrica e á planta industrial os seus dialectos campesiños locais coa súa fonética, gramática e vocabulario... o propio proceso de contratación de traballadores entre os campesiños e a mobilidade da poboación traballadora xeran outro proceso: a liquidación da herdanza campesiña mediante a nivelación dos particulares dos dialectos locais. Sobre as ruínas da multilingua campesiña, no contexto do desenvolvemento da industria pesada, pódese dicir que xurdiu unha entidade cualitativamente nova: a linguaxe xeral da clase obreira.... o capitalismo ten a tendencia de crear a linguaxe urbana xeral dunha sociedade determinada.Ibid.(p.3)
A mediados do século XX, tales dialectos foron expulsados coa introdución do sistema de educación obrigatoria establecido polo goberno soviético. A pesar da formalización do ruso estándar, algunhas características dialectais non estándar (como a fricativa en dialectos do sur ruso) aínda se observan na fala coloquial.
Distribución xeográfica miniatura|upright|Vista hemisférica dos países onde o ruso é idioma oficial e dos países onde se fala como primeira ou segunda lingua por polo menos o 30 % da poboación, pero non é idioma oficial. O ruso fálase en Rusia e, en menor grao, noutras países que foron parte da Unión Soviética. Ata 1917 foi a única lingua oficial do Imperio Ruso. Durante o período soviético a política lingüística, aínda que recoñecía as linguas propias de cada república constituínte e mesmo o dereito a educación primaria en moitas linguas de territorios sen rango de república, reservaba para o ruso un status especial como lingua de comunicación supranacional e de cultura. O seu rol como lingua de intercambio entre as antigas repúblicas soviéticas continuou despois da desaparición desta en 1991, aínda que perdeu a situación de privilexio.
No 2010, había 259,8 millóns de falantes de ruso no mundo: en Rusia, 137,5 millóns; na CEI e nos países bálticos, 93,7 millóns; na Europa do Leste , 12,9 millóns; na Europa Occidental, 7,3 millóns; en Asia, 2,7 millóns; no Oriente Medio e o norte de África, 1,3 millóns; na África subsahariana, 0,1 millóns; na América Latina, 0,2 millóns; e nos Estados Unidos, Canadá, Australia e Nova Zelandia, 4,1 millóns. Por tanto, o ruso é o sétimo idioma máis falado do mundo por número de falantes, despois do inglés, o mandarín, o hindi-urdu, o español, o francés, o árabe e o portugués.
O ruso é un dos seis idiomas oficiais das Nacións Unidas. A educación en ruso segue sendo unha opción popular tanto para os falantes nativos de Rusia como para os que aprenden ruso como segunda lingua (RSL) en Rusia e en moitas antigas repúblicas soviéticas. O ruso segue considerándose un idioma importante que os nenos deben aprender na maioría das antigas repúblicas soviéticas. Europa miniatura|upright|Idiomas falados no fogar en Belarús (segundo o censo belaruso de 2009) (verde: belaruso; azul: ruso) (por distritos ou raion)