miniatura|dereita|Macintosh Classic (1990) miniatura|dereita|Un Apple IIc Pascal. miniatura|dereita|Réplica do Zuse Z3, o primeiro ordenador funcional (1941)
Un ordenador, tamén chamado computadora ou computador, é unha máquina que realiza cálculos e controla operacións expresadas en termos lóxicos e numéricos. O ordenador é un sistema dixital con tecnoloxía microelectrónica, capaz de procesar datos a partir dun grupo de instrucións denominado programa. A estrutura básica dun ordenador inclúe microprocesador (CPU), memoria e dispositivos de entrada/saída (E/S), xunto ós buses que permiten a comunicación entre eles. En resumo, o ordenador é unha dualidade entre hardware (parte física) tal como: o monitor, o teclado e o disco duro, e software (parte lóxica), que interactúan entre si para unha determinada función.
A característica principal que os distingue doutros dispositivos similares, coma unha calculadora non programable, é que pode realizar tarefas moi diversas cargando distintos programas na memoria para que o procesador os execute.
Etimoloxía miniatura|upright|Unha «computadora humana» (eufemismo para persoal de apoio que efectuaba cálculos longos) cun microscopio e unha calculadora mecánica.
Segundo o Oxford English Dictionary, o primeiro uso coñecido da palabra computer na lingua inglesa atópase no libro The Yong Mans Gleanings (1613), do escritor Richard Braithwait, para referirse a un arithmetician (aritmético): «I haue read the truest computer of Times, and the best Arithmetician that euer breathed, and he reduceth thy dayes into a short number». Este termo aludía a un “computador humano”, unha persoa que realizaba cálculos ou cómputos. Computer continuou co mesmo significado ata mediados do século XX. A finais deste período, contratábanse a mulleres como computadoras porque se lles podían pagar menos que aos seus colegas masculinos. En 1943, a maioría das computadoras humanas eran mulleres; para referirse a elas existía a forma feminina computress (“computadora”), que co tempo cambiouse a programmer (“programadora”).
O Oxford English Dictionary rexistra que, a finais do século XIX, computer empezou a utilizarse co significado de «máquina calculadora». O uso moderno do termo para «computador electrónico dixital programable» data de 1945, baseándose no concepto teórico da máquina de Turing publicado en 1937. ENIAC (1946), sigla de «computador e integrador numérico electrónico» (Electronic Numerical Integrator And Computer), xeralmente considérase o primeiro deste tipo.
No galego o igual que no castelán que se fala en España «computador» provén do termo francés ordinateur e este á súa vez do termo latino ordinator.Etimología de la palabra ordenador . En parte por cuestións de mercadotecnia, posto que a descrición realizada por IBM para a súa introdución en Francia por François Girard en 195516 avril 1955 : "Que diriez-vous d'ordinateur ?", Le Monde, 2005. (en francés) situaba as capacidades de actuación da máquina preto da omnipotencia, idea errónea que perdura hoxe en día ao considerar que a máquina universal de Turing é capaz de computar absolutamente todo.
Girard, encargado do Departamento de Publicidade de IBM France, tivo a idea de consultar ao seu antigo profesor de literatura parisiense, Jacques Perret. Xunto con Christian de Waldner, entón presidente da empresa, pediron a Perret que suxerise un «nome francés para a súa nova máquina electrónica de tratamento da información (IBM 650), evitando a tradución literal da palabra inglesa computer, que naquela época estaba reservada ás máquinas científicas».Pierre Guiraud, Problèmes et méthodes de la statistique linguistique, (en francés) Springer, 1959, . En 1911, unha descrición da máquina analítica de Babbage utilizaba a palabra ordonnateur para describir a súa forza motriz:L. Jacob, p.189 (1911).
Perret propuxo unha palabra composta centrada en ordonnateur: ‘o que pon orde‘Napoléon Landais, Dictionnaire général et grammatical des dictionnaires français, Didier - 1849. e ten a noción do orde eclesiástico na Igrexa católica (ordinant). Suxeriu, máis precisamente, ordinatrice électronique, de maneira que o feminino, segundo el, puidese distinguir mellor o uso relixioso do uso contable da palabra.. Guiraud afirma que IBM France conservou a palabra computer e inicialmente tratou de protexer este nome como marca, pero, como os usuarios adoptaron fácil e rapidamente a palabra ordinateur, a empresa decidiu deixala no dominio público.
En 1984, académicos franceses recoñeceron, no debate Lles jeunes, a technique et nous, que o uso deste substantivo é incorrecto, porque a función do aparello é procesar datos, non dar ordes.El uso de la palabra ordenador. El Mundo.es. Mentres que outros —tamén o creador do termo, Jacques Perret— coñecedores da orixe relixiosa do termo, considérano o máis correcto das alternativas. O uso da palabra ordinateur exportouse as linguas de España: o aragonés, o asturiano, o galego, o castelán, o catalán e o éuscaro. Historia
Antes do século XX miniatura|upright=0.65|O óso de Ishango, unha ferramenta ósea que se remonta á África prehistórica. Os dispositivos foron utilizados para axudar a computación durante miles de anos, na súa maioría usando os dedos para contar as cousas. O dispositivo de conta máis antigo probablemente foi unha forma de vara. As axudas posteriores para manter rexistros ao longo do Crecente Fértil incluíron obxectos (esferas de arxila, conos, etc.) que representaban os elementos de reconto, probablemente gando ou grans, selados en recipientes ocos de barro sen cocer.: Os cálculos estaban en uso en Iraq para sistemas de contabilidade primitivos xa entre 3200 e 3000 a. C., con sistemas de representación de reconto específicos de mercadorías. A contabilidade equilibrada estaba en uso entre 3000 e 2350 a. C., e un sistema numérico sexaximal estaba en uso entre 2350 e 2000 a.C.
miniatura|upright|esquerda|O suanpan chinés (算盘). O número representado neste ábaco é 6.302.715.408. O ábaco utilizouse inicialmente para tarefas aritméticas. O ábaco romano foi desenvolvido a partir de dispositivos usados en Babilonia xa no 2400 a.C. Desde entón, inventáronse moitas outras formas de táboas ou táboas de cálculo. Nunha casa de contador medieval europea, colocábase un pano a cadros sobre unha mesa e os marcadores movíanse sobre ela de acordo con certas regras, como axuda para calcular cantidades de diñeiro. thumb|upright|O mecanismo de Anticitera, que se remonta á antiga Grecia ao redor de 150-100 a. C., crese que é un dispositivo temperán de ordenador analóxico . Crese que o mecanismo de Anticitera é o computador analóxico mecánico máis antigo coñecido, segundo Derek J. de Solla Price.The Antikythera Mechanism Research Project , The Antikythera Mechanism Research Project. Acceso o 18 de outubro do 2022. Foi deseñado para calcular posicións astronómicas. Foi descuberto en 1901 no naufraxio de Anticitera fronte á illa grega de Anticitera, entre as illas de Citerea e Creta, e datouse aproximadamente no . Dispositivos de complexidade comparable ao mecanismo de Anticitera non volverían aparecer ata o século XIV.
Construíronse moitas axudas mecánicas para o cálculo e a medición para uso astronómico e de navegación. O planisferio foi unha carta estelar inventada por Abū Rayhān al-Bīrūnī a principios do século XI.G. Wiet, V. Elisseeff, P. Wolff, J. Naudu (1975). History of Mankind, Vol 3: The Great medieval Civilisations, p. 649. George Allen & Unwin Ltd, UNESCO. O astrolabio foi inventado no mundo helenístico nos séculos I ou II a.C. e a miúdo atribúese a Hiparco. Combinación do planisferio e do dioptra, o astrolabio era efectivamente un computador analóxico capaz de resolver varios tipos de problemas en astronomía esférica. Un astrolabio que incorpora un calendario ordenador mecánicoFuat Sezgin "Catalogue of the Exhibition of the Institute for the History of Arabic-Islamic Science (at the Johann Wolfgang Goethe University", Frankfurt, Germany) Frankfurt Book Fair 2004, pp. 35 & 38. e as rodas de engrenaxe foron inventadas por Abi Bakr de Isfahán, Persia en 1235. Abū Rayhān al-Bīrūnī inventou o primeiro calendario lunisolar mecánico con engrenaxes, unha das primeiras máquinas de procesamento de coñecementos con cable fixo cun redutor de velocidade e rodas dentadas,Donald Routledge Hill (1985). "Al-Biruni's mechanical calendar", Annals of Science 42, pp. 139–163. .
O compás de proporcións, un instrumento de cálculo utilizado para resolver problemas de proporción, trigonometría, multiplicación e división, e para diversas funcións, como cadrados e raíces cúbicas, foi desenvolvido a finais do século XVI e atopou aplicación na artillaría, topografía e navegación.
O planímetro era un instrumento manual para calcular a área dunha figura pechada trazándoa cunha ligazón mecánica. miniatura|upright|esquerda|Unha regla de cálculo. A regra de cálculo foi inventada ao redor de 1620–1630 polo clérigo inglés William Oughtred, pouco despois da publicación do concepto de logaritmo. A regra de cálculo é un instrumento de cálculo que actúa como unha computadora analóxica de man para facer multiplicacións e divisións. A medida que o desenvolvemento da regra de cálculo progresou, engadíronse escalas que proporcionaban recíprocos, cadrados e raíces cadradas, cubos e raíces cúbicas, así como funcións transcendentais como logaritmos e exponenciais, funcións circulares e hiperbólicas. trigonometría e outras funcións. As regras de cálculo con escalas especiais aínda se utilizan para realizar cálculos rutineiros de forma rápida, como a regra circular E6B utilizada para os cálculos de tempo e distancia en avións lixeiros. miniatura|upright|Boneca autómata no Musée d'Art et d'Histoire, en Suíza. Na década de 1770, Pierre Jaquet-Droz, un reloxeiro suízo, construíu unha boneca mecánica (autómata) que podía escribir sostendo un bolígrafo. Cambiando o número e a orde das súas rodas internas poderían producirse diferentes letras e, polo tanto, diferentes mensaxes En efecto, podería ser "programada" mecanicamente para ler instrucións. Xunto con outras dúas máquinas complexas, a boneca está no Musée d'Art et d'Histoire de Neuchâtel, Suíza, e aínda funciona.
En 1831-1835, o matemático e enxeñeiro Giovanni Plana ideou un calendario perpetuo, que, mediante un sistema de poleas e cilindros e por encima, podía predicir o calendario perpetuo para cada ano desde o 0 (é dicir, o 1 a.C.) ata o 4000, tendo en conta os anos bisestos e a variación da duración dos días. A máquina de predición das mareas inventada polo científico escocés sir William Thomson en 1872 foi de grande utilidade para a navegación en augas pouco profundas. Utilizaba un sistema de poleas e fíos para calcular automaticamente os niveis de marea previstos para un período determinado nun lugar determinado.
O analizador diferencial, un ordenador analóxico mecánico deseñado para resolver ecuacións diferenciais mediante integración, utilizou mecanismos de roda e disco para realizar a integración. En 1876, sir William Thomson xa discutira a posible construción deste tipo de calculadoras, pero viuse obstaculizado polo limitado par de saída dos integradores de bola e disco.Ray Girvan, "The revealed grace of the mechanism: computing after Babbage" , Scientific Computing World, maio/xuño 2003 Nun analizador diferencial, a saída dun integrador impulsaba a entrada do seguinte integrador, ou unha saída gráfica. O amplificador de par foi o avance que permitiu o funcionamento destas máquinas. A partir da década de 1920, Vannevar Bush e outros desenvolveron analizadores diferenciais mecánicos.
Primeiro ordenador miniatura|upright|Unha parte da máquina diferencial de Charles Babbage.