Spomenici Narodnooslobodilačkoj borbi

Partizanski spomenici u Jugoslaviji 300px|Detalj s reljefa sa spomenika na Groblju osloboditelja Beograda 1944, rad Rade Stankovića 150px|Spomenik „Maršal Tito“ u Kumrovcu, rad kipara Antuna Augustinčića150px|Spomenik „Poziv na ustanak“ u Bjelovaru, rad kipara Vojina Bakića 300px|Spomen ploča narodnom heroju Ivanu Milutinoviću na zgradi preduzeća „PIM Ivan Milutinović“ u ulici Gavrila Principa, u Beogradu 150px|Spomenik „Bombaš“ u Gradskom parku u Zemunu, rad kipara Vanje Radauša150px|Spomenik „Palim borcima“ u selu Damalju, kod Vrbovskog, rad kipara Zvonka Cara 150px|Spomenik „Žrtvama racije“ u Novom Sadu, rad kipara Jovana Soldatovića150px|Spomenik „Kameni cvijet“ u memorijalnom centru „Jasenovac“ u Jasenovcu, rad kipara Bogdana Bogdanovića 300px|Dio spomenika „Sloboda“ na Iriškom vijencu, rad kipara Sretena Stojanovića 150px|Spomenik „Palima u Narodnooslobodilačkoj borbi“ u Viškovu150px|Spomenik „Narodnooslobodilačkoj borbi“, na tvrđavi Kale u Skoplju 300px|Spomenik „Osloboditeljima Skoplja“ u Skoplju, rad kipara Ivana Mirkovića 160px|Spomenik „Kosmajskom NOP odredu“, rad kipara Vojina Stojića 160px|Spomenik „Palim borcima NOB-a“ kod sela Belčišta, rad kipara Jordana Grabuloskog 160px|Spomenik „Palim borcima Ciglenice“ u Zagrebu, rad kipara Tomislava Ostoje 160px|Spomenik Sisačkom partizanskom odred u šumi Brezovici kod Siska, rad kipara Želimira Janeša 160px|Spomenik „Palim borcima“ u Strugi, rad kipara Vojislava Vasiljevića 300px|Spomenik „Streljanje talaca“ u Zagrebu, rad kipara Frane Kršinića 150px|Spomenik „Slobodi“ kod Đevđelije, rad kipara Jordana Grabuloskog 300px|Spomen-kosturnica u Velesu, rad arhitekte Save Subotina 160px|Spomenik „Palim borcima“ u Crikvenici, rad kipara Zvonka Cara 160px|Spomenik „Palim borcima i žrtvama fašizma“ u Rovinju, rad kipara Ivana Sabolića 300px|Spomenik „Rudarima palim u NOB-u“ iznad Kosovske Mitrovice, rad kipara Bogdana Bogdanovića 160px|Spomenik „Ustanku naroda Hrvatske 1941“ u Srbu, rad kipara Vanje Radauša 300px|Spomenik „Revoluciji“ u Podgariću, rad kipara Dušana Džamonje 150px|Spomenik „Zvezda“ u spomen-parku „Čačalica“ kod Požarevca, rad arhitekte Branislava Stojanovića i kipara S. Mišića

Spomenici posvećeni borbi jugoslavenskih partizana i ilegalaca u Drugom svjetskom ratu (1941. – 1945.) postavljani su diljem SFR Jugoslavije u raznim oblicima poput spomen-mauzoleja, skulptura, bisti, spomen-ploča, zgrada i groblja.

Prema nepotpunim podatcima u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji podignuto je oko takvih spomenika. Mnogi od njih srušeni su ili oštećeni tijekom raspada federacije 1990-ih godina.

Povijest Tijekom Velikosrpske agresije na Hrvatsku i BiH, uništeni su, uklonjeni, ili odstranjeni brojni spomenici posvećeni Narodnooslobodilačkoj borbi. Na području Hrvatske uklonjeno je ili uništeno više od 3000 spomenika, a među njima su: Spomenik „Pobjede naroda Slavonije” u selu Kamenska, rad kipara Vojina Bakića, srušen 1991. godine; spomenik narodnom heroju Stjepanu Filipoviću u Opuzenu, rad Mire Vuce, srušen 1991. godine; spomenik „Tuđe nećemo – svoje nedamo” na Visu, rad Antuna Augustinčića iz 1964., uklonjen 1994. godine; Spomenik narodnom heroju Nikoli Miljanoviću Karauli u Podravskoj Slatini, srušen 1991. godine i drugi. Na području Bosne i Hercegovine srušeni su spomenici: „Palim borcima” u Livnu, rad Antuna Augustinčića iz 1952., srušen 1992. godine; „Palim borcima” na Makljenu, kod Rame, rad Boška Kućanskog iz 1978. godine, srušen 1995. godine; kao i spomenici u Drvaru, Bosanskom Petrovcu i Bosanskom Grahovu.

Hrvatska vlada novčano je poduprla obnavljanje Titovog kipa u Kumrovcu, spomenika „Poziv na ustanak” u Bjelovaru i spomenik ustanku u Srbu. Lokalne vlasti obnovile su oko 300 spomenika. U kolovozu 2011. godine, Savez antifašističkih boraca i antifašista Hrvatske pokrenuo je „Apel za obnovu sedam kapitalnih spomenika NOB-u”. Inicijativni odbor apela predvodio je bivši hrvatski predsjednik Stjepan Mesić.Glas-slavonije. hr, pristupljeno 15. listopada 2011.

Popis autora značajnijih spomenika Antun Augustinčić Spomenik „Zahvalnosti Crvenoj armiji”, 1947. godina – posvećen borcima sovjetske Crvene armije, poginulim u Batinskoj bitci, postavljen u memorijalnom kompleksu „Batinska bitka”. Spomenik „Maršal Tito”, 1946. godina – najpoznatiji spomenik Josipu Brozu Titu, izliven u nekoliko primjeraka, koji su postavljeni: u Kumrovcu, ispred rodne kuće Josipa Broza Tita, 1948. godine; u Titovom Velenju, 1977. godine; u muzeju „Prve proleterske brigade” u Rudom (danas se nalazi u Užicu); u dvorištu muzeja Istorije Jugoslavije (ispred Kuće cvijeća) i na još nekoliko mjesta. Spomenik „Nošenje ranjenika”, 1952. godina – izliven u nekoliko primjeraka, koji su postavljeni: U Livnu, 1952. godine (nazivan i Spomenik „Palim borcima”, srušila ga je vojska HVO-a, 1992. godine); u Imotskom (teško oštećen); u Vukovaru (oštećen propucavanjem); na Veterinarskom fakultetu u Zagrebu 1953. godine; u Derventi, 1966. godine (u malo izmijenjenom obliku); u Krapinskim Toplicama, 1973. godine; i na Medicinskom fakultetu u Zagrebu 1983. godine.Mdc.hr: Popis izvedenih spomenika Antuna Augustinčića, pristupljeno 20. ožujka 2015. Spomenik „Crvenoarmejac”, 1954. godina – postavljen na Groblju oslobodilaca Beograda 1944. u Beogradu. Spomenik „Palim Krajišnicima”, 1961. godina – nalazi se na Banj brdu (ranije Šehitluci), kod Banje Luke. Spomenik „Tuđe nećemo – svoje nedamo”, 1964. godina – postavljen na Visu, uništen i uklonjen 1994. godine. Spomenik „Ustanku”, 1965. godina – podignut u Sisku. Spomenik Vladi Zečeviću, 1973. godina – postavljen u Loznici.

Borka Avramova Spomenik „Pobedi” (poznat i pod imenom „Žena borac”), 1961. godina – postavljen u Tetovu.

Kosta Angeli Radovani Spomenik „Ustanka u Drežnici”, 1949. godina – postavljen u Partizanskoj Drežnici kod Ogulina. Spomenik „Radi Končaru i drugovima”, 1961. godina – podignut u spomen parku Šubićevac u Šibeniku. Posvećen Radi Končaru i ostalih 25 antifašista koje su u parku Šubićevac strijeljali talijanski fašisti, 22. svibnja 1942. godine. U izgradnji spomenika sudjelovao je i arhitekt Zdenko Kolacio. Spomenik „Revoluciji”, 1962. godina – postavljen u Kumanovu.

Đorđe Andrejević Kun Spomenik-mozaik „Revoluciji”, 1957. godina – postavljen u Ivanjici. U izgradnji spomenika sudjelovali su i Nada Hude, Miloš Gvozdenović i Ljuba Lah.

Vojin Bakić Spomenik „Poziv na ustanak”, 1946. godina – izliven u tri primjerka, koji su postavljeni: u spomen-parku Borik u Bjelovaru (poznat i pod nazivom „Bjelovarac”, postavljen 1947., srušen 1991., obnovljen 2010.); u Beogradu, ispred Muzeja „4. juli” i u Vojnom muzeju u Beogradu. Spomenik „Palim borcima”, 1947. godina – podignut u Kolašinu. Spomenik „Pred streljanje” (poznat i pod nazivom „Gudovčan”), 1955. godina – postavljen u selu Gudovcu, kod Bjelovara (srušila ga je Hrvatska vojska, 1991. godine). Spomenik Ivanu Goranu Kovačiću, 1960. godina – postavljen u Lukovdolu. Spomenik narodnom heroju Stjepanu Filipoviću, 1960. godina – podignut na brdu Vidaku, kod Valjeva. Spomenik „Revoluciji” (poznat i pod nazivom Spomenik „Pobjede naroda Slavonije”), 1968. godina – podignut u selu Kamenska, na raskrsnici puteva Slavonska Požega – Pakrac – Voćin (srušila ga je Hrvatska vojska u veljači 1992. godine). Skulpture u Spomen-parku „Dotrščina”, 1968. godina – autor je centralnog spomenika „Palim žrtvama” i 6 – 7 skulptura koje su postavljene u spomen-parku „Dotrščina” kod Zagreba. Tijekom 1990-ih bile su oštećene, ali su kasnije obnovljene. Spomenik na Petrovoj gori, 1981. godina – podignut na najvišem vrhu Velikom Petrovcu. Posvećen Narodnooslobodilačkoj borbi i žrtvama fašističkog terora na Kordunu. U razdoblju nakon 1995. godine oštećen i devastiran.

Stojan Batič Spomenik „Palim borcima”, 1958. godina – postavljen u Donjem Logatecu. Spomenik revolucionaru Borisu Kidriču, 1963. godina – podignut u Mariboru. Spomenik Dražgoškoj bici, 1977. godina – podignut kod Dražgoša. Stojan Batič je autor skulptura boraca, Boris Kobeta autor arhitektonske strukture spomenika, a Ive Šubic autor mozaika na spomeniku.

Ana Bešlić Spomenik „Strijeljanim partizanima”, 1961. godina – podignut kod Partizanskih Voda. Posvećen strijeljanim partizanskim ranjenicima u studenome i prosincu 1941. godine. U izgradnji spomenika sudjelovala je i Jovanka Jeftanović.

Bogdan Bogdanović Spomenik „Židovskim žrtvama fašizma i palim borcima”, 1952. godina – postavljen na Židovskim groblju u Beogradu. Spomen-groblje u Sremskoj Mitrovici, 1960. godina. Mogila nepobeđenih, 1961. godina – postavljen u spomen-parku „Revolucije” u Prilepu. Spomen-park Slobodište, 1964. godina – na brdu Bagdala, kod Kruševca. „Partizanska nekropola”, 1961-65. godina – Partizansko spomen-groblje u Mostaru. Spomenik „Kameni cvijet”, 1966. godina – memorijalni kompleks Jasenovac, kod Jasenovca. Spomenik „Revolucije”, 1964-71. godina – postavljen u Leskovcu. Spomenik „Palim borcima Revolucije”, 1973-75. godina – postavljen u Vlasotincu. Spomen-kompleks „Palih boraca Revolucije”, 1974. godina – kod Štipa. Spomen-park „Dudik”, 1980. godina – kod Vukovara. Spomen-park „Borbe i pobede”, 1970-80. godina – kod Čačka. Spomen-park „Popina”, 1978-81. godina – kod Trstenika. Posvećen borcima Kraljevačkoga partizanskog odreda poginulim u borbi s Nijemcima 13. listopada 1941. godine.

Stevan Bodnarov Spomenik narodnom heroju Janku Čmeliku, 1949. godina – postavljen u Staroj Pazovi. Grobnica narodnih heroja, 1949. godina – biste Đure Đakovića, Ivana Milutinovića i Ive Lole Ribara na Grobnici narodnih heroja na Kalemegdanu. Spomenik streljanima u Jajincima, 1951. godina – postavljen u spomen-parku Jajinci, u Jajincima, kod Beograda. Spomenik „Partizanski kurir”, 1955. godina – izliven u nekoliko primjeraka, koji su postavljeni: ispred kuće (u kojoj je održano savjetovanje Glavnog štaba) u Stolicima, kod Krupnja, 1955. godine; ispred sportskog centra „Šumice” u Beogradu i dr.

Janez Boljka Spomenik borcima Gorice i Beneškog kraja, 1962. godina – postavljen u Goriškim Brdima. Spomenik „Taocima i borcima”, 1965. godina – postavljen u Želama kod Ljubljane. U izgradnji spomenika sudjelovao je i arhitekt Feđa Košir.

Branko Bon Spomenik „Palim borcima”, 1963. godina – postavljen u Žabljaku.

Vojislav Vujisić Spomenik „Palim borcima i žrtvama fašizma”, 1967. godina – podignut u Andrijevici.

Šime Vulas Spomenik „Podhumskim žrtvama”, 1970. godina – podignut na mjestu nekadašnjega sela Podhum kod Rijeke, čije su stanovništvo 1942. godine talijanski fašisti u cijelosti pobili, a selo spalili.

Nandor Glid Spomenik „Palim borcima u NOR-u”, 1953. godina – podignut u Trebinju. Spomenik „Balada o vešanima”, 1967. godina – postavljen u Subotici. Spomenik „Sto za jednog”, 1980. godina – postavljen u spomen-parku „Kragujevački oktobar” u Kragujevcu.

Jordan Grabuloski Mauzolej „Palih boraca i žrtava fašizma”, 1954. godina – podignut u Kičevu. Spomenik „Palim borcima”, 1958. godina – podignut kod Belčišta. Memorijalni kompleks Butel, 1961. godina – u Skoplju. U izgradnji je sudjelovao i arhitekt Dušan Pecovski. Spomenik „Streljanim omladincima”, 1962. godina” – podignut u Vataši. Spomenik „Ilinden” (poznat i pod nazivom „Makedonium”), 1974. godina – podignut u Kruševu. Posvećen je palim borcima Ilindenskoga ustanka i Narodnooslobodilačke borbe. U izgradnji spomenika sudjelovala je i Iskra Grabuloska.

Ante Gržetić Spomenik „Bola i Prkosa”, 1959. godina – postavljen u spomen-parku „Kragujevački oktobar” u Kragujevcu. Posvećen narodnoj heroini Jugoslavije Nadi Naumović, jedinoj ženi strijeljanoj tijekom masovnog strijeljanja u Kragujevcu, listopada 1941. godine. Spomenik „Otpora i slobode”, 1966. godina – postavljen u spomen-parku „Kragujevački oktobar” u Kragujevcu.