Zub

mini|250px|desno|Presjek kutnjaka mini|desno|300px|Zubi čovjeka Zubi (lat. dens, dentis, grč. δόντι) su kalcificirani organi (nisu kosti) koji se nalaze na početku probavnog trakta, u usnoj šupljini. Usađeni su u alveolarne nastavke gornje i donje čeljusti i smješteni u zubne čašice (alveole) .Željko Martinović: Osnovi dentalne morfologije, II izdanje ("Službeni glasnik" Beograd, 2000.) Čovjek obično ima 32 stalna i 20 mliječnih zuba.

Anatomski dijelovi

mini|desno|280px|Struktura zuba Na svakom se zubu razlikuju tri osnovna dijela: kruna, vrat i korijen.Olga Janković, Verica Vunjak: Morfologija zuba, VII izdanje ("Zavod za udžbenike i nastavna sredstva" Beograd, 2001.)

Kruna zuba (lat. corona dentis) označava se s dva termina: anatomska i klinička kruna. Anatomska je kruna dio zuba prekriven caklinom. Ona se kod intaktnog zubnog niza ne vidi cijela jer joj je vratni dio prekriven desnima. Klinička kruna vidljivi je dio zuba i može, ali ne mora, odgovarati anatomskoj kruni. Ona se obično mijenja tijekom života zbog resorpcije okolnog koštanog tkiva, povlačenja gingive i sl.

Vrat zuba (lat. collum s. cervix dentis) suženje je na granici cakline i cementa u obliku plitkog žlijeba (cervikalna linija ili caklinsko-cementni spoj) i u fiziološkim uslovima prekriven je sluznicom usta. Između zuba i sluznice nalazi se uzak prostor dubine do 1,5 mm koji se naziva fiziološki džep.

Korijen zuba (lat. radix dentis) također je označen s dva termina, a služi učvršćivanju zuba. Anatomski korijen dio je zuba prekriven cementom i usađen je u zubnu jamicu (alveolu). Klinički je korijen onaj dio zuba koji se ne vidi pri inspekciji u ustima i može, ali ne mora, odgovarati anatomskom korijenu. Broj i veličina korjenova varira od zuba do zuba.

Jednokorjeni zubi su sjekutići, očnjaci i pretkutnjaci (s izuzetkom gornjeg prvog premolara). Dvokorjeni zubi su gornji prvi pretkutnjak i svi donji kutnjaci, Trokorjeni zubi su gornji kutnjaci (prvi i drugi).

Struktura (građa) zuba

Svaki ljudski zub izgrađen je od tri kalcificirana tkiva: cakline, dentina i cementa te posebnog vezivnog tkiva — zubne pulpe.

Caklina

mini|desno|250px|Histološki preparat: A: zub B: desni (gingiva) C: alveolarna kost D: periodoncijum mini|desno|150px|A) caklina B) dentin Zubna caklina (lat. substantia adamantina s. enamelum) čvrsto je mineralno tkivo koje prekriva dentin u predjelu anatomske krune zuba. Sadrži 4 - 6% organskih i 94 - 96% neorganskih tvari, a najbolje je razvijena na griznoj površini. To je najtvrđi dio zuba (i najtvrđe tkivo u organizmu uopće), ali je veoma krta. Sastoji se od šesterokutnih caklinskih prizmi promjera 3 - 6μm, tj. velikih i veoma zbijenih kristala kalcij-hidroksiapatita za koji su vezani ioni karbonata, Mg, Na, K itd.Z. Anđelković, Lj. Somer, M. Perović, V. Avramović, Lj. Milenkova, N. Kostovska, A. Petrović: "Histološka građa organa" ("Bonafides" Niš 2001) Ovi su kristali ugrađeni u finu mrežu veoma čvrstih i gotovo potpuno netopivih proteinskih vlakana, a vanjska površina cakline prekrivena je caklinskom košuljicom (lat. cuticula dentis). Zbog svojega sastava caklina je veoma otporna na djelovanje enzima, kiselina i ostalih korozivnih tvari te predstavlja prvu i glavnu liniju obrane zuba od karijesa.Arthur C. Guyton M.D, John E. Hall Ph.D: Medicinska fiziologija, IX izdanje ("Savremena administracija" Beograd, 1999.)

Caklina je djelomično prozirna, tako da boja zuba (koja varira od žućkaste do svjetlosive i bjeličastoplave) ovisi o boji dentina i prozirnosti cakline. Što je caklina manje prozirna, to su zubi bjelji, a na prozirnost utječu debljina, gustoća, stupanj kalcifikacije i homogenost cakline.

Dentin Dentin (lat. substantia eburnea) ili zubna kost čvrsto je tkivo koje izgrađuje najveći dio zuba. Ne vidi se pri inspekciji zuba in situ u ustima jer je pokriven caklinom (u području krune) i cementom (u području korijena). Ima približan oblik zuba, a u središnjem dijelu formira zubnu šupljinu.

Po sastavu je sličan kostima, te sadrži 28% organskih i 72% neorganskih tvari. Sastoji se uglavnom od kristala hidroksiapatita, koji su ugrađeni u čvrstu mrežu kolagenih vlakana, a soli kalcija čine ga veoma otpornim na pritisak. Kroz dentin prolaze mnogobrojni Haversovi kanalići promjera 2 - 5μm, kroz koje se protežu Tomasova vlakna (ogranci krvnih žila i živaca) i fibra-vlakna (periferni produžeci stanica odontoblasta koje grade dentin). Dentin se stvara kontinuirano tokom cijelog života (sekundarni i tercijarni dentin), a boja mu varira od žućkaste do bijelosive.

Cement

Cement (lat. substantia ossea s. crusta petrosa) je mineralizirano vezivno tkivo koje prekriva dentin u predjelu anatomskog korijena zuba. Po građi je sličan kostima i sadrži 32% organskih i 68% neorganskih tvari. Najdeblji je u području vrha (1 – 2 mm) i račvanja korjenova. Prožet je sustavom kanalića i lakuna, kroz koji prolaze tanke fibrile (koje odgovaraju Šarpejevim vlaknima kostiju), a koje učvršćuju zub za okolnu alveolu. Cement se, slično dentinu, stvara tijekom cijelog života, a ima i veliki reparatorni potencijal.

Pulpa Zubna pulpa (lat. pulpa dentis) ispunjava unutrašnjost zuba, a sastoji se od rastresitog vezivnog tkiva. Osnovni strukturni elementi pulpe su vezivno-tkivne stanice, vlakna i osnovna supstanca. U osnovnoj supstanciji (koja potječe iz krvne plazme) nalaze se kolagena i elastična vlakna, krvne i limfne žile, živčana vlakna te relativno mali broj stanica (odontoblasta, fibroblasta, fibrocita, mezenhimalnih stanica, histiocita, limfocita, mastocita i sl).

Kod starijih se osoba pulpa postupno smanjuje zbog slabije prokrvljenosti, ali se zbog stvaranja novih slojeva dentina smanjuje i zubna šupljina. Pulpa ima više funkcija: formativnu u produkciji kolagenih vlakana i stvaranju dentina, nutritivnu jer regulira metabolizam osnovnih elemenata svih dijelova zuba, neurosenzornu jer sadrži osjećajna živčana vlakna, obrambenu ulogu koja se ogleda u stvaranju sekundarnog i tercijarnog dentina.Olga Karadžov, Dušan Kezele, Dragan Kuburović, Dušan Marković: "Preparacija Kaviteta" ("Akademska misao" Beograd 2001.)

Grana stomatologije koja se bavi terapijom oboljele pulpe naziva se endodoncija.

Zubna šupljina

Pulpna komora (lat. cavum dentis) analogna je vanjskoj konturi zuba i u njezin sastav ulaze sljedeći dijelovi: komora pulpe (koja se nalazi u predjelu anatomske krune zuba), rogovi pulpe (okluzalni produžeci komore), pulpni kanal (lokaliziran u predjelu korena), apikalni otvor (šupljina u predjelu vrha korijena kroz koji prolaze živčani i nutritivni elementi), lateralni ili akcesorni kanali, pomoćni ili suplementarni kanali i anastamoze (koje povezuju pulpne kanale).

Teorije o postanku zuba

Postoji nekoliko teorija koje objašnjavaju nastanak zuba, a sve se zasnivaju na analizama fosilnih ostataka. Nijedna od njih nije u potpunosti potvrđena.

Trituberkularna teorija ili teorija diferencijacije kaže da je čovječje zubalo nastalo od jednokvržičnih zuba reptila. Ovu je teoriju objavio Osborne 1888. godine. On smatra da su se na postojećoj kvržici prvo pojavile dvije oštre elevacije, od kojih su daljom evolucijom nastale još dvije kvržice. U periodu Jure pojavile su se i dodatne kvržice, te su tako formirane okluzalne površine današnjih kutnjaka.

Konkrescentna teorija smatra da su današnji zubi sisavaca nastali spajanjem pojedinačnih zuba reptila, i da broj kvržica odgovara broju spojenih primarnih zuba.

Koncentracijska ili dimer teorija, koju je predložio Bolk 1916. godine, kaže da su složeni zubi sisavaca nastali nepotpunim cijepanjem jednostavne dentalne osnove reptila.

Formiranje zuba Formiranje denticije (odontogeneza) obuhvaća tri faze:

fazu rasta i razvoja zuba, fazu erupcije i fazu okluzalne adaptacije.

Faza rasta i razvoja

mini|250px|desno|Stadij kape mini|250px|desno|Stadij zvona Rast i razvoj zuba prolazi kroz četiri stadij: stadij zametka, stadij kape, stadij zvona i stadij formiranja korijena.

Stadij zametka počinje u šestom tjednu intrauterinog života ploda. Ektodermalni epitel zadebljava i formira epitelnu gredicu, koja se razvija i spušta u dubinu mezoderma. Ona se dijeli na vanjski i unutrašnji segment (primarna dentalna lamina) na kojem se u osmom tjednu počinju formirati zameci prvih mliječnih zuba (koji su ujedno i caklinski organ).

U stadiju kape započinje kalcifikacija caklinskog organa, proliferacija epitelnih stanica zametka u okolni mezoderm i invaginacija bazalnog dijela caklinskog organa.

U stadiju zvona se nastavlja proliferacija epitela i produbljivanje invaginacije u bazalnom području caklinskog organa. U udubljenje urasta mezoderm i formira dentalnu papilu, od koje će nastati zubna pulpa. Od mezenhimnih stanica razvija se folikularna vrećica, koja s dentalnom papilom i caklinskim organom čini zubnu klicu.

Zubna pulpa s periferno raspoređenim odontoblastima započinje stvaranje dentina (dentinogeneza), a caklinski organ pomoću ameloblasta stvaranje cakline (amelogeneza). Folikularna vrećica formira fibrovaskularnu kapsulu oko zuba u razvoju, koja je odgovorna za nutriciju, a ima i druge važne uloge. Na kraju stadija zvona počinje stvaranje kosti u mezodermu, folikul se transformira u periodontalno tkivo, a od caklinskog organa nastaje sekundarna dentalna lamina (za supstituentne zube). Također caklina i dentin formiraju zonu koja će postati caklinsko-dentinski spoj.

Stadij formiranja korijena se karakterizira stvaranjem strukture korjenova od Hertvigove epitelne ovojnice, koja nastaje u stadiju zvona od unutrašnjeg sloja caklinskog organa.

Dakle, caklina zuba je ektodermalnog, a ostale strukture (pulpa, dentin i cement) mezodermalnog porijekla.

Faza erupcije

Erupcija zuba predstavlja proces nicanja zuba i može se podijeliti na fazu aktivne i fazu pasivne erupcije (okluzalne adaptacije). Smatra se da je proces nicanja završen kada zub uspostavi kontakt s antagonistom iz suprotne vilice.

Faza aktivne erupcije obuhvaća tri etape: intraosealnu, transgingivalnu i supragingivalnu etapu.

Faza okluzalne adaptacije

Okluzalna adaptacija predstavlja pasivnu erupciju zuba, u čijoj se osnovi nalazi proces abrazije. Dalje nicanje zuba je onemogućeno okluzalnim kontaktima antagonista, osim u slučaju gubitka zuba kada se javlja ekstruzija njegovog oponenta iz suprotne vilice. U tijeku ove faze se završava rast i razvoj korjenova, uspostavljaju stabilni okluzalni odnosi i dr.

Faktori koji utječu na razvoj zuba

Na razvoj i brzinu nicanja zuba mogu djelovati hormoni štitnjače i hormon rasta. Osim toga, na deponiranje soli u zubima u ranom stadiju njihovog razvoja djeluju količina kalcija i fosfata u hrani, vitamin D, paratireoidni hormon i sl. Kada su svi ovi faktori normalni strukture zuba se pravilno razvijaju, a u suprotnom razvoj i struktura zubnih organa mogu biti ozbiljno poremećeni.

Morfogeneza

Fiziološki procesi u tijeku morfogeneze su podijeljeni u nekoliko faza: faza inicijacije (u kojoj nastaju zameci zuba), faza proliferacije (koja utječe na njihovu veličinu i proporcije), faza histodiferencijacije (kada nastaju caklina i stanice koje stvaraju dentin — odontoblasti), faza morfodiferencijacije (kada se određuje oblik i veličina zuba) i faza apozicije (koja obuhvata deponiranje cakline i dentina).

Uzgajanje u laboratorijima

Grupa znanstvenika s Univerziteta za nauku u Tokiju je početkom 2007. godine uspješno izvela eksperiment "uzgajanja" i presađivanja zubnih organa u vilicu miša. Oni su injektirali mezenhimalne i epitelijalne stanice u strukturu kolagena i 14 dana pratili kako rastu i diferenciraju se svi strukturni elementi zuba. Potom si ih presadili u kavitet prethodno izvađenog zuba i ovi su normalno izrasli i razvili se.

Metoda koju su koristili japanski znanstvenici je prvi put pokazala, da je moguće od nekoliko stanica razviti cijeli organ.A method to regrow teeth Tekst sa sitea www.researchsea.com

Kronologija nicanja