Organela (lat. organella) u staničnoj biologiji jest specijalizirana podjedinica stanice koja je funkcionalno izdvojena od ostatka stanice vlastitom lipidnom membranom. mini|desno|350px|Tipična životinjska stanica. Organele i stanične strukture unutar citoplazme: (1) jezgrica (2) jezgra (3) ribosom (4) vezikul (5) hrapavi endoplazmatski retikulum (6) Golgijev aparat (7) citoskeleton (8) glatki endoplazmatski retikulum (9) mitohondrij (10) vakuola (11) citosol (12) lizosom (13) centriol
Naziv organela nastao je analogijom staničnih struktura s tjelesnim organima, o čemu svjedoče najraniji objavljeni radovi u kojima se spominje isključivo latinski naziv "organum". Prvi koji je upotrijebio deminutivni oblik "organulum" bio je njemački zoolog Karl August Möbius (1884.). Iz konteksta njegova rada se može iščitati da se pri izboru naziva ipak ograničio na reproduktivne strukture jednostaničnih organizama.
Termin organela uvriježio se tek nekoliko godina kasnije obuhvativši i stanične strukture višestaničara, o čemu svjedoči djelo Bengta Lidforssa iz 1915. "Organi ili organele". 20-ih godina organele su zadobile razna značenja, od pokretnih staničnih tvorbi (Kühn), do izvanstaničnih i unutarstaničnih skeletnih sustava protista (Hartmann).Hartmann, Max (1953). Allgemeine Biologie (4th ed.). Stuttgart: Gustav Fisher Verlag. Unatoč prijedlogu Alberta Frey-Wysslinga (1978.) da se naziv odnosi samo na strukture koje pretvaraju energiju (centrosom, ribosom, jezgrica) i tvrdnjama zagovornika endosimbiontske teorije prema kojoj organela mora sadržavati vlastitu nasljednu uputu (mitohondrij, kloroplast), zadržala se danas prihvaćena definicija.
230px|mini|lijevo|Kretanje organela u stanicama kose. Organele su vidljive isključivo mikroskopski, obrađeni metodom frakcioniranja stanica. Najraznovrsnije tipove organela nalazimo u eukariotskim stanicama viših organizama, iako su nedavno dokazi o njihovu prisustvu pronađeni i u prokariota. Uz navedene organele postoje i stanične strukture sastavljene od nakupina makromolekula koje provode određenu specifičnu funkciju, a za koje ne možemo upotrijebiti isti naziv.
Organele eukariota Eukarioti su strukturno najsloženiji tip stanica, po definiciji organizirani u manje odjeljke zatvorene lipidnim membranama koje odgovaraju staničnoj membrani. Veće se organele (npr. jezgra i vakuole) raspoznaju već pod svjetlosnim mikroskopom, pa spadaju među prva otkrića nakon izuma mikroskopa.
Dolje navedene organele iako su univerzalne ipak nemaju sve eukariotske stanice. Uz ovisnost o vrsti, postoje i iznimke u broju membrana ili broju istovrsnih organela.
+veće eukariotske organeleorganelaglavna funkcijagrađaorganizmi kloroplast (plastid)fotosintezadvomembranskibiljke, protistisadrži neke geneendoplazmatski retikulumtranslacija i zavijanje proteina (hrapavi ER), metabolizam lipida (glatki ER)jednomembranskisvi eukariotihrapavi ER je prekriven ribosomima, u obliku je ploćastih vreća; glatki ER je tubularnog oblikaGolgijev aparatsortiranje i modificiranje proteinajednomembranskisvi eukarioticis-lice najbliže ER-u; trans-lice najdalje od ER-amitohondrijproizvodnja energijedvomembranskivećina eukariotasadrži neke genevakuolapohrana, homeostazajednomembranskieukariotijezgraodržavanje DNK, transkripcija RNKjednomembranskisvi eukarioti sadrži genom
+manje eukariotske organele i stanične sastavniceorganela/makromolekulaglavna funkcijagrađaorganizmiakrosompomaže fuziju spermatozoe s jajetomjednomembranskivećina životinjaautofagosomodvaja citoplazmatski materijal pred razgradnjudvomembranskisvi eukarioticentriolpolazište citoskeletonatubularni proteiniživotinjetrepetljika (cilium)gibanje u vanjskom medijutubularni proteinživotinje, protisti, neke biljkeglikosomprovodi glikolizujednomembranskiprotozoa glioksisompretvaranje masti u šećerejednomembranskiplantshidrogenosomproizvodnja energije i vodikadvomembranskineki jednostanični eukariotilizosomrazgradnja makromolekulajednomembranskivećina eukariotamelanosompohrana pigmentajednomembranskiživotinjemitosomnepoznatodvomembranskineki jednostanični eukariotimiofibrilakontrakcija mišićafilamentiživotinjejezgricaproizvodnja ribosomaprotein-DNK-RNKvećina eukariotaparentesomnepoznatonepoznatogljiveperoksisomrazgradnja vodikova peroksidajednomembranskisvi eukariotiribosomtranslacijaRNK-protein eukarioti, prokariotivezikultransport tvarijednomembranskisvi eukarioti
ostale strukture: citosol endomembranski sustav nukleosom mikrotubul stanična membrana
Organele prokariota Prokarioti ne pokazuju eukariotski stupanj složenosti, pa se prije držalo da odražavaju jako oskudnu unutarnju organizaciju, tj. da nemaju unutarnje membranom zatvorene strukture. Te su tvrdnje u pitanje dovela nedavna otkrića proteinskih mikroodjeljaka i lipidnih magnetosoma.
+prokariotske organele i stanične sastavniceorganela/makromolekulaglavna funkcijagrađaorganizmikarboksisomfiksiranje ugljikaproteinski omotačneke bakterijeklorosomfotosintezaiskorištavanje svjetlosne energijezelene sumporne bakterijebič (flagelum)gibanje u vanjskom medijuproteinsko vlaknoneki prokarioti i eukariotimagnetosommagnetsko orijentiranjeanorganski kristal, lipidna membranamagnetotaksne bakterijenukleoidodržavanje DNK transkripcija u RNKDNK-proteinprokariotiplazmidmijenjanje DNKkružna DNKneke bakterijeribosomtranslacijaRNK-protein eukarioti, prokariotitilakoidfotosintezaproteini fotosustava i pigmenti-
Izvori
kategorija:stanična biologija