mini|Teritorijalna proširenja Kraljevine Srbije (zeleno) i Crne Gore (ljubičasto) nakon 1913. Kolonizacija Kosova nealbanskim stanovništvom, a prvenstveno Srbima bio je planski sprovođen proces od beogradske vlade u razdoblju između dva svjetska rata.
Kolonizacija je započela odmah nakon pripajanja Kosova Kraljevini Srbiji i dijelova Metohije Kraljevini Crnoj Gori u prvome balkanskom ratu 1912. i nastavljena je tijekom razdoblja Kraljevine Jugoslavije, od 1918. do 1941. godine. Kolonizacija Kosova imala je naglašeno nacionalnu notu i njome je „anacionalni element” (Albanci) trebalo zamijeniti „zdravim nacionalnim elementom” (Srbima i Crnogorcima).Đ. Krstić, Kolonizacija u Južnoj Srbiji (str. 21–24), Sarajevo, 1928.Arhiv Jugoslavije, 67-28-256, jul 1934. Usporedno sa srpskom kolonizacijom, tekao je proces prisilnoga iseljavanja Albanaca s Kosova. Između 1912. i 1941. godine, na Kosovo je naseljeno između 60.000M. Obradović, Agrarna reforma i kolonizacija na Kosovu 1918-1941 (str. 153, 210, 215, 220), Priština 1981. i 65.000Prva balistička pobuna kolonista. Više od 90% ukupnog broja kolonista činili su Srbi iz raznih krajeva Jugoslavije (uključujući i Crnogorce).
Kolonizacija novih krajeva provodila se zajedno s agrarnom reformom. Agrarna reforma imala je za cilj likvidaciju feudalnih odnosa i uspostavljanje pretpostavki za razvoj kapitalizma, dok je kolonizacija imala za cilj izmjenu demografske slike Kosova u korist Srba. Pritom je i agrarna reforma imala etničko-religijski aspekt, jer je imovina bivših muslimanskih zemljoposjednika uglavnom prelazila u ruke Srba.M. Obradović, Agrarna reforma i kolonizacija na Kosovu 1918-1941 (str. 96), Priština 1981.
Kolonizacija Kosova se uglavnom smatra neuspjelim projektom, jer nije zadovoljila ni državu ni naseljenike, ni starosjedioce. Rezultati nove etničke karte su poništeni Drugim svjetskim ratom, kada je Kosovo priključeno Albaniji, a većina kolonista protjerana nazad u Srbiju i Crnu Goru. Po završetku rata, nekim kolonistima zabranjen je povratak na Kosovo.
Događaji vezani za kolonizaciju Kosova umnogome su doprinijeli rastu srpsko-albanskog sukoba.
Kronologija Tijekom balkanskih ratova, Kosovo i Metohija pripojeni su Srbiji i Crnoj Gori. I pored masovnih prisilnih iseljenja kosovskih Albanaca (od 1912. – 1914. je iseljeno 281.747 ljudiDokumenti o spoljnoj politici Kraljevine Srbije 1903-1914, knj. VII, sv. 1. Beograd, 1980., str. 617-618.), oni su i dalje na Kosovu činili većinu stanovništva.Prema službenom popisu stanovništva Kraljevine SHS iz 1921. godine Kosovo je imalo 439.010 stanovnika, čiju su većinu činili Albanci (64,1%). Crna Gora i Srbija nastojale su mjerama kolonizacije utjecati na izmjenu etničke slike Kosova. Crna Gora je već krajem 1912. godine počela naseljavati svoje državljane na teritorij zapadne Metohije. Tijekom Prvoga svjetskog rata ti su se naseljenici povukli u Crnu Goru, da bi se nakon rata vratili na dobivena imanja.A. Hadri, Kosovo i Metohija u Kraljevini Jugoslaviji (str. 59-60.), IG 1967. 1-2 51-84.
Nakon Prvoga svjetskog rata i stvaranja Kraljevine SHS, beogradska vlada započela je opsežan program kolonizacije Kosova, dajući prednost bivšim vojnicima ili pripadnicima četničkih odreda.Howard Clark, Civil resistance in Kosovo Namjera je bila naseljavanje „nacionalno zaslužnih i provjerenih elemenata”, tj. ratni dragovoljci, četnici, žandari, graničari, optanti, izbjeglice i partijski aktivisti.Adam Pribićević, Od gospodina do seljaka, prir. Č. Višnjić, Zagreb, 1996, str. 131–133. Kolonisti su redovno opskrbljivani oružjem preko Saveza agrarnih zadruga. U brdovita albanska naselja kolonizirani su najprije Crnogorci, jer se smatralo da su bili kulturno najsličniji Albancima. Osim toga, oni su se bez mnogo straha useljavali u zaplijenjene kuće kačaka „ne brinući mnogo ni o mogućoj osveti, niti o tapijama”.Zoran Janjetović, Deca careva, pastorčad kraljeva. Nacionalne manjine u Jugoslaviji 1918– 1941, Beograd 2005., str. 325–327, 340. Kolonisti su u početku masovno dobivali zemlju koja je oduzimana od vlasnika s propisnim papirima. Veliki broj kolonista useljen je u kuće Albanaca koji su prinudno iseljeni. Oduzimanje zemlje Albancima dovodi do pobuna čitavih sela, pa čak i intervencije vojske. Tijekom čitavog razdoblja kolonizacije, beogradska vlast morala se nositi s oružanim otporom albanskih kačaka, koji su se borili protiv uspostavljanja srpske vlasti.M. Obradović, Agrarna reforma i kolonizacija na Kosovu 1918-1941 (str. 38), Priština 1981.
mini|Kolonizacijom je mijenjana etnička slika Kosova u korist Srba.
Između 1919. i 1927. godine na Kosovu i Metohiji osnovano je 245 novih srpskih naselja.Đorđe Kristić, Kolonizacija Južne Srbije, Sarajevo 1928, str. 6. Samo u jesen 1931. u Metohiji je naseljeno 1.400 obitelji iz Crne Gore: podignute su im tipske kuće i dodijeljeno više od 20.000 ha zemlje između puta Prizren–Đakovica–Peć i rijeke Drim.AJ, 38-505-657. Za koloniste je podignuto 11.273 kuće na Kosovu do kraja 1935. godine. Od 1936. godine započeo je novi val oduzimanja zemlje od Albanaca u pograničnim krajevima, pri čemu im je ostavljano svega 0,4 ha po članu domaćinstva,Zoran Janjetović, Deca careva, pastorčad kraljeva. Nacionalne manjine u Jugoslaviji 1918–1941, Beograd 2005., str. 331. dok su naseljeničke obitelji imale u prosjeku 8 ha zemlje. Vlasti su na ovaj način pokušavale uništiti osnov albanske egzistencije i prisiliti ih na iseljavanje, čime je pojačano anti-državno raspoloženje kod Albanaca.
Srbizacija Kosova nastavila se sve do 1941. godine i na taj način stvorene su mnoge srpske enklave na Kosovu i Metohiji,Dr Milovan Obradović, Agrarna Reforma i kolonizacija na Kosovu 1918-1941, Priština, 1981. između ostalih: Kosovo Polje, Obilić, Hercegovo, Orlović, Devet Jugovića, Lazarevo, Gornji Svračak, Donji Svračak, Jezero, Lug, Novo Rujce, Staro Gracko i dr. Nove kolonije su osnivane uglavnom u blizini glavnog puta, koji vodi Kosovom od juga prema sjeveru. Postojala je namjera da se ratni dobrovoljci naseljavaju uz važne strateške punktove, prvenstveno u Metohiji, Drenici, dojranskom i maleškom srezu.Jugoslovenska država i Albanci, prir. Lj. Dimić, Đ. Borozan, knj. 1, Beograd 1998, dok. 364, str. 323. Do 1939. godine naseljeno je oko 54.000 kolonista, od čega 49.000 Srba (uključujući i Crnogorce), oko 4.500 Hrvata i oko 150 Slovenaca. Ukupan broj naseljenika, prema agrarnom povjereništvu u kojem su bili prijavljeni, dat je u sljedećoj tablici:
KOLONIZACIJA KOSOVAagrarno povjerenstvobroj naseljenikaUroševac15.381Đakovica15.824Prizren3.084Peć13.376Mitrovica429Vučitrn10.169ukupno58.263
Dugogodišnja postupna kolonizacija nije ispunjavala očekivanja srpske strane. Vasa Šaletić, upravitelj Saveza agrarnih zadruga, smatrao je da Albance treba neodloživo iseliti u Tursku i da je "naseljavanje Srba među pola milijuna Albanaca bila pogreška". Kritizirajući polovične rezultate dotadašnje kolonizacije Kosova, srpski akademik i političar Vasa Čubrilović predlaže načine za rješavanje "albanskog problema" potpunim etničkim čišćenjem Kosova od Albanaca.Historical dictionary of Kosova Čubrilović je 1937. godine izradio projekt istjerivanja Albanaca za Stojadinovićevu vladu, koji su trebale provesti državne vlasti.
U cilju pritiska na Albance, beogradska vlast organizirala je paravojne formacije četnika, koje su predvodili Kosta Pećanac, Milić Krstić, Jovan Babunski, Vasilije Trbić i drugi, koji su organizirali kaznene ekspedicije vršeći nasilje, teror i organiziranu pljačku. U međuratnom radoblju (1918. – 1941.), koje je trajalo 23 godine, na Kosovu je skoro osamnaest godina bila uspostavljena vojna uprava. U vrijeme veoma teškog razdoblja za Albance pod srpskom monarhističkom upravom, Komunistička partija Jugoslavije djelovala je na Kosovu, zalažući se za autonomiju i bratsku ravnopravnost naroda Kosmeta, a protiv iseljavanju Albanaca u Tursku, oduzimanju njihove zemlje i teroru prema njima.Vojna enciklopedija, Beograd, 1972., knjiga četvrta, strana 656.
Pravna regulativa i zlouporabe Kraljevina Srbija donijela je Uredbu o naseljavanju novooslobođenih oblasti 20. veljače 1914. godine, ali njeno je provođenje ubrzo ometeno izbijanjem Prvoga svjetskog rata, već u srpnju iste godine.Dimitrije Bogdanović, Knjiga o Kosovu
Između 1918. i 1920. godine, Kosovo je stihijski naseljavano.M. Obradović, Agrarna reforma i kolonizacija na Kosovu 1918-1941 (str. 130-131), Priština 1981. Kolonizacija novih oblasti pravno je regulirana Uredbom o naseljavanju južnih krajeva, od 24. rujna 1920. Prema ovoj uredbi privatna svojina mogla se oduzeti radi stvaranja naseljeničkih kompleksa, ali je država morala dati u zamjenu zemlju istog boniteta u blizini oduzetog zemljišta. U praksi, to se uglavnom nije poštovalo.M. Obradović, Agrarna reforma i kolonizacija na Kosovu 1918-1941 (str. 114-115), Priština 1981. Oduzimajući zemlju Albancima, agrarne vlasti nisu ih upoznavale s njihovim pravima. Prilikom gradnje naseljeničkih kompleksa uglavnom se nije vodilo računa o životnim interesima albanskih seljaka: u nekim slučajevima obiteljima je sve oko kuće oduzeto, pa su radi ulaza u kuću morali prolaziti kroz naseljeničko imanje. Ovakvi slučajevi dovodili su u neugodan položaj i Albance i naseljenike.M. Obradović, Agrarna reforma i kolonizacija na Kosovu 1918-1941 (str. 118), Priština 1981. Uredba o naseljavanju južnih krajeva je, 1931. godine, pretvorena u Zakon o agrarnoj reformi i kolonizaciji, koji je pretrpio određene izmjene i dopune u lipnju 1933. godine.
Provođenje kolonizacije i agrarne reforme, koje su bile neposredno povezane, prvih je godina bilo u nadležnosti Ministarstva za agrarnu reformu. Od 1929. godine, kada to ministarstvo prestaje postojati, pa do izbijanja Drugoga svjetskog rata, 1941. godine, kolonizacija je bila u nadležnosti Ministarstva poljoprivrede. Kolonizacija i agrarna reforma imale su i socijalnu dimenziju jer je zemlja oduzimana od nekadašnjih aga i begova i dijeljena siromašnim seljacima. Otuđenje tzv. „velikog posjeda” sprovodio je sreski poglavar po odluci velikog župana, poslije čega bi država određivala otkupnu cijenu „viška” zemljišta koje bi bilo oduzeto za potrebe agrarne reforme.Milivoje Erić, Agrarna reforma u Jugoslaviji 1918–1941, Sarajevo, 1958., str. 387; Mil. R. Gavrilović, Privreda Južne Srbije, Skoplje, 1933., str. 86. Bivši vlasnici često nisu bivali odgovarajuće isplaćeni, a pitanje isplate bivših vlasnika smatrano je kao teret za državni budžet, naročito u godinama Svjetske gospodarske krize.
Kako bi potakla naseljavanje, država je iz proračuna osigurala besplatan prijevoz i građevinski materijal: 1921. izdvojeno je šest milijuna dinara, a tijekom naredne fiskalne godine skoro 24 milijuna.Ivan Katardžiev, „Makedonija me‡u Balkanskite i Vtorata svetska vojna (1912–1941)”, Istorija na makedonskiot narod, svezak 4, Skopje, 2000., str. 163.–165. Kolonisti su po naseljavanju oslobađani državnih poreza na tri, a od 1928. na pet godina. Uglavnom je dijeljena državna zemlja, napuštene parcele muhadžira i zemlja oduzeta od odmetnika-kačaka. Skoro četvrtinu zemlje činila su tzv. „bezvlasnička imanja” koja su muslimani trajno napustili. Samo na teritorij Agrarnog povjereništva u Peći je 1919. – 1939. bilo 9.674 ha trajno napuštenog (kačačkog) zemljišta.Vladan Jovanović, Jugoslovenska država i Južna Srbija 1918–1929 (Makedonija, Sandžak, Kosovo i Metohija u Kraljevini SHS), Beograd, 2002., str. 125, 225.