250px|right|thumb|Nizozemska umjetnica Phil Bloom godine 1967. u pauzi snimanja TV-emisije Hoepla na programu stanice VPRO, poznata kao prva osoba koja se skinula gola u televizijskom programu. Seksualna revolucija (poznata i pod nazivom seksualno oslobođenje) je izraz kojim se opisuju promjene društvenih pogleda i morala u odnosu na seksualnost karakteristične za zapadni svijet tijekom 1960-ih i 1970-ih. U to su doba brojni dotada ignorirani, prešućivani ili odbacivani oblici seksualnosti postali prihvaćeni u društvu kao „normalni”.
To se prvenstveno odnosi na alternative dotadašnjem heteroseksualnom monogamnom braku, odnosno legalizaciju homoseksualnosti, abortusa, kontracepcije, javne golotinje i pornografije.
Pregled
Fenomeni koji bi se mogli opisati izrazom „seksualna revolucija” su se, u većoj ili manjoj mjeri, događali i u ranijim razdobljima, a sam izraz se prvi put pojavio kasnih 1920-ih. Međutim, danas se izraz gotovo u pravilu odnosi na 1960-e i 1970-e. Pri tome se posebno naglašava da je seksualna revolucija u tom obliku nastala kao posljedica ranijih trendova vezanih uz ekonomiju, politiku, odnosno razvoj nauke i tehnike, te specifičnih demografskih okolnosti u svijetu nakon drugog svjetskog rata.
Kao uzroci, odnosno katalizatori seksualne revolucije često se navodi napredak tehnologije i medicine u 20. stoljeću, uvođenje ženskog prava glasovanja, razvoj novih medija i relativni gospodarski napredak u kome je nova generacija baby boomera tradicionalne društvene norme smatrala prevladanima.
Pri svemu tome valja uzeti u obzir da je seksualna revolucija, s obzirom na različite gospodarske i političke okolnosti, imala različite oblike i različitu naglašenost u različitim zemljama, pa čak i u različitim dijelovima nekih zemalja. Tako se npr. seksualna revolucija u Sjevernoj Europi odigrala uz daleko manje otpora u odnosu na konzervativne zemlje kao što su Španjolska i Italija; u SAD je, pak, trendovi seksualne revolucije brže prihvaćeni u tradicionalno liberalnim sredinama poput San Francisca nego u ruralnom Utahu. Isto tako valja uzeti u obzir i da je prije same revolucije tradicionalni odnos prema seksualnosti, odnosno nekim njenim oblicima, bio „opušteniji” u katoličkim nego protestantskim zemljama i sredinama.
Zakonske, društvene i moralne norme koje su prethodile seksualnoj revoluciji i koje zapravo predstavljaju njenu suprotnost, se obično nazivaju viktorijanski moral ili viktorijanstvo, s obzirom na to da su u svom „najčišćem” i najprepoznatljivijem obliku bile karakteristične za Ujedinjeno Kraljevstvo u 19. stoljeću u doba vladavine kraljice Viktorije.
Napredak znanosti u 20. stoljeću
Jedan od ključnih preduvjeta za početak seksualne revolucije je dramatičan napredak medicine u 19. i prvoj polovici 20. stoljeća, a koji je svojim dostignućima u velikoj mjeri otklonio zdravstvene rizike koji su dotada služili kao opravdavanje raznih društvenih tabua vezanih uz seksualnost. Tome se može pridodati istovremeni napredak tehnologija, odnosno prirodnih znanosti, koje su potaknule i nove ideje u društvenim znanostima.
jedan od najpoznatijih primjera je Sigmund Freud čije su ideje početkom 20. stoljeća popularizirale koncept seksualnosti, odnosno libida kao korijena sveg ljudskog ponašanja.
Napredak u borbi protiv spolnih bolesti
200px|thumb|Poster koji promovira uporabu penicilina u svrhu liječenja gonoreje, SAD 1940-ih.
Sve do 20. stoljeća je jedan od najozbiljnjih zdravstvenih problema u vodećim zapadnim državama bila široka rasprostranjenost spolno prenosivih bolesti, prije svega sifilisa; njegove teške posljedice i neizlječivost su od strane viktorijanskih moralista bile glavni argument za ograničavanje seksualnosti, bilo da je riječ o osudi promiskuiteta, bilo o mjerama za suzbijanje prostitucije. Moderna medicina je do 1870. uspjela klasificirati njegove simptome, ali do 1910. kada je pronađen salvarsan nije postojala efikasna metoda liječenja. Krajem 1920-ih je, pronađen penicilin, a poslije njega i drugi antibiotici koji se od 1940-ih masovno i uspješno primjenjuju u svrhu liječenja sifilisa, ali i drugih spolno prenosivih bolesti kao što je gonoreja.
Osim napretka na polju medicine i farmakologije zahvaljujući i napretku kemijske industrije dovela je do razvitka materijala za proizvodnju modernih i učinkovitih kondoma, koji su od 1920-ih počinju masovno rabiti kao najučinkovitije sredstvo prevencije spolno prenosivih bolesti.
Do kraja 1970-ih se, zahvaljujući profilaktičkim mjerama, kao i napretku medicine i farmakologije, u zapadnom svijetu počeo proširilo mišljenje kako su spolno prenosivespolno prenosivih bolesti bolesti kao uzročnik smrti ili invaliditeta stvar prošlosti i da u najgorem slučaju predstavljaju sitniju neugodnost koja nikoga ne bi trebala odvratiti od promiskuitetnog životnog stila. Takvi stavovi su se djelomično počeli mijenjati tek početkom 1980-ih s pandemijom AIDS-a.
Napredak u kontroli rađanja
200px|right|thumb|Kontracepcijske tablete.
Uz spolne bolesti, jedan od glavnih argumenata protiv „slobodnog” snošaja u viktorijanskim društvima su bile neželjene trudnoće. One su sa sobom donosile niz problema kako za same trudnice - nepotrebni zdravstveni rizici, gubitak zaposlenja, društvena stigma – tako i za društva, kojima su neželjena djeca donosila nepotreban trošak, bilo neposredno kroz njihovo zbrinjavanje u javnim sirotištima, bilo posredno kroz povećane stope kriminala i drugih oblika društvene patologije. Sve do pojave modernih oblika kontrole rađanja, metoda kojima su se društva nastojala boriti protiv neželjene trudnoće su se svodile na represivne mjere s ciljem da obeshrabre i ograniče seksualnost i njeno upražnjavanje kod „neiskusne” omladine. To se prvenstveno odnosilo na zakonsko sankcioniranje tabua protiv svih oblika seksualnosti izvan tradicionalnih judeokršćanskih normi, a što se pogotovo odnosilo na predbračni snošaj.
Tradicionalni brak kao jedina društveno poželjna alternativa je, pak mogao biti samo djelomično rješenje tog problema, jer su se i bračni parovi također morali suočavati s neželjenim trudnoćama i uz njih vezanim ekonomskim i socijalnim posljedicama. Stoga se u zapadnim društvima još od početka 20. stoljeća počinju postupno uvoditi nove metode kontrole rađanja. Ispočetka u tu svrhu služe dijafragme i kontracepcijska spirale kod žena, odnosno kondomi kod muškaraca. Od 1940-ih, pak, primjena antibiotika u liječenju infekcija počinje postupno otklanjati jedan od glavnih zdravstvenih rizika kod abortusa, učinivši je jednom od popularnih metoda za otklanjanje neželjene trudnoće.
Svi ti trendovi su svoj vrhunac dobili godine 1960. kada je u SAD tamošnja Uprava za hranu i lijekove odobrila uporabu Enovida – prve kontracepcijske tablete. Ona je imala možda najdramatičniji učinak i jedan od najvažnijih katalizatora seksualne revolucije, s obzirom na to da je ženama omogućila da na relativno jednostavan, zdravstveno siguran i diskretan način spriječe neželjene trudnoće, odnosno prakticiraju snošaj neograničen dotadašnjim zdravstvenim obzirima i s njima vezanim društvenim normama. Kontracepcivne tablete su se 1960-ih i 1970-ih proširile po većini zapadnih država, te je to jedan od razloga zašto se za razdoblje seksualne revolucije često rabi i izraz „doba pilule”.
Društvene promjene pred drugu polovicu 20. stoljeća
Uz napredak tehnologije, važan faktor za početak seksualne revolucije bile su i društvene – političke i kulturne – promjene koje su karakterizirale zapadne zemlje u 20. stoljeću. To se prvenstveno na ubrzani trend urbanizacije, pojavu novih ideologija i društvenih pokreta koji su dovodili u pitanje dotadašnje vrijednosti, tehnologija koja je omogućila nove oblike životnog stila te dva svjetska rata čiji su efekti također pospješili gore navedene trendove.
Slabljenje tradicionalnih autoriteta
Industrijska revolucija je dovela do intenzivne urbanizacije brojnih zapadnih društava i brojnog doseljenja dotadašnjeg ruralnog stanovništva u nove, brzo rastuće gradove. U velikom broju slučajeva se ispostavilo da za njih nisu prikladni tradicionalni oblici društvene organizacije, karakteristični za male ruralne zajednice, isto kao i na njima temeljeni oblici društvenog morala. U gradovima, pogotovo velikima, pojedinci su se lakše mogli „utopiti u masu”, odnosno ignorirati dotadašnje norme prakticirajući nonkonformističke životne stilove. Razvitak transportne tehnologije, ali i političke promjene u smjeru uklanjanja institucionalne neravnopravnosti među slojevima, omogućili su veću društvenu mobilnost i individualizam.
Sve je to za posljedicu imalo postupno slabljenje i nestanak dotadašnjih autoriteta, bilo da je riječ o religijskim organizacijama ili o državnim institucijama, uključujući školu i vojsku. Od polovice 20. stoljeća one su imale sve manje mogućnosti pojedincima nametati svoje seksualne norme.
Svjetski ratovi
Slabljenju tradicionalnih autoriteta, ali i dotadašnjih društvenih normi su u mnogome pridonijeli Prvi i Drugi svjetski rat te njihove posljedice na društva vodećih svjetskih zemalja. U njima su se po prvi put rabile masovne vojske uglavnom mladih osoba čija se sklonost prema prakticiranju seksa nije mogla ograničiti tradicionalnim oblicima vojne discipline, a što je od samog početka priznao i samo vojno vodstvo. Tako se korištenje kondoma među općom populacijom proširilo upravo iz vojske čijim su se pripadnicima dijelili kondomi u svrhu zaštite od spolnih bolesti. Vojske tadašnjeg doba su u nastojanju održavanja borbenog morala u pravilu imale daleko tolerantniji stav prema prostituciji i distribuciji pornografskog materijala među njihovim pripadnicima.
U pozadini zemalja zahvaćenim ratom odlazak velikog broja muškaraca u vojsku je naglo otvorio brojna radna mjesta ženama te tako stvorio uvjete da se žene počnu smatrati ravnopravnim muškarcima prvo u političkom, a kasnije i u ekonomskom smislu. Time su se stvorili institucionalni uvjeti da se u godinama iza drugog svjetskog rata počnu odbacivati tradicionalne rodne uloge muškaraca i žena te da se i ženama prizna pravo da sudjeluju kao ravnopravni subjekti u seksualnim odnosima.
Nove ideologije i društveni pokreti Uz ekonomske, tehnološke i političke promjene seksualnu revoluciju su pospješile i nove ideologije, pokreti i teorije koje su početkom 20. stoljeća svaka na svoj način, dovodile u pitanje dotadašnji seksualni moral.
Pri tome se najčešće navode lijeve ideologije kao što je marksizam, odnosno autori koji su Freudove ideje pokušali povezati s projektima društvene transformacije na osnovu anarhizma (Otto Gross) ili marksizma (Wilhelm Reich).
U odredenim slučajevima ideološku osnovu buduće seksualne revolucije može pronaći i među fenomenima koji se danas tradicionalno povezuju uz desnicu. Tako se koncept kontrole rađanja u SAD od strane Margaret Sanger temelji na kontroverznom konceptu eugenike, a i pojedini aspekti službene fašističke ideologije 1920-ih i 1930-ih su imali tolerantniji stav prema seksualnosti od dotadašnjih normi (za što kao primjer može poslužiti nacističko promoviranje ženskog promiskuiteta u svrhu rađanja što većeg broja „zdrave arijevske” djece).
Baby boom generacija