Označavanje čelika prema hrvatskoj normi HRN C. BO. 002. nije u uporabi u Republici Hrvatskoj, ali kao i ostali europski standardi (DIN, BS) nalazi se u literaturi i još uvijek se u uporabi dosta koristi. Za označavanje čelika koriste se znakovi i simboli u obliku slova i brojeva, koji označuju najvažnija svojstva nekog čelika.

Oznaka čelika se sastoji iz tri dijela Č. XXXX(X). X(X): slovni simbol Č: označava materijal – čelik; osnovna oznaka: sastoji se od 4 brojčana simbola i označava vrstu čelika; dopunska oznaka: sastoji se od 1 ili 2 brojčana simbola. Osnovna oznaka ima 4 brojčana simbola i označava osobine čelika po grupama: čelici s negarantiranim kemijskim sastavom; čelici s garantiranim kemijskim sastavom."Strojarski priručnik", Bojan Kraut, Tehnička knjiga Zagreb 2009.

Čelici s negarantiranim kemijskim sastavom Čelici s negarantiranim kemijskim sastavom su ugljični čelici trgovačke kvalitete s propisanim mehaničkim svojstvima, a bez propisanog kemijskog sastava; ili s propisanom čistoćom fosfora i sumpora ili nekog drugog kemijskog elementa (ugljik, silicij, mangan). Simboli ove oznake imaju sljedeće značenje: simbol na prvom mjestu je 0 i označava pripadnost čelika ovoj grupi (čelici s negarantiranim kemijskim sastavom); simbol na drugom mjestu označava grupu minimalne vlačne čvrstoće: 0 - označava čelik bez propisanih mehaničkih osobina (trgovačka kvaliteta); 1 – označava nazivnu vlačnu čvrstoću do 320 MPa (N/mm2); 2 – označava nazivnu vlačnu čvrstoću od 330 do 350 MPa; 3 – označava nazivnu vlačnu čvrstoću od 360 do 380 MPa; 4 – označava nazivnu vlačnu čvrstoću od 390 do 480 MPa; 5 – označava nazivnu vlačnu čvrstoću od 490 do 580 MPa; 6 – označava nazivnu vlačnu čvrstoću od 590 do 680 MPa; 7 – označava nazivnu vlačnu čvrstoću od 690 do 780 MPa; simboli na trećem, četvrtom ili petom mjestu označavaju: od 0 do 44 – označava čelik negarantirane čistoće kemijskog sastava; od 45 do 79 – označava čelik s ograničenim sadržajem fosfora, sumpora, ugljika, silicija i mangana; od 80 do 99 – označava čelik s ograničenim sadržajem fosfora, sumpora, ugljika, slicija i mangana, te dodatak mikrolegirnog elementa za specijalna mehanička svojstva; od 101 do 449 – slobodno za nove čelike (na 5. mjestu nikad se ne koristi 0); od 451 do 799 – označava čelik s ograničenim sadržajem fosfora i sumpora, ili ugljika, silicija i mangana; od 801 do 999 – označava čelik s ograničenim sadržajem fosfora i sumpora, ili ugljika, silicija i mangana, dodatak mikrolegirnog elementa za specijalna mehanička svojstva.

Čelici s garantiranim kemijskim sastavom U ovu grupu spadaju: “Ispitivanje materijala”, doc. dr. sc. Stoja Rešković, Metalurški fakultet Sveučilišta u Zagrebu, www.scribd.com/doc, 2011. ugljični čelici: obični konstrukcijski čelici s garantiranim kemijskim sastavom; legirani čelici: niskolegirani čelici sa zbrojem legirajućih elemanata manjim od 5%; visokolegirani čelici sa zbrojem legirajućih elemanata većim od 5%;

Ugljični čelici simbol na prvom mjestu je uvijek 1; simbol na drugom mjestu je 10 puta % ugljika (maseni udio), zaokružen na desetinu.

Legirani čelici simbol na prvom mjestu je brojčani simbol najutjecajnijeg legirnog elementa: 1 – označava ugljik (sadržaj se množi s faktorom vrijednosti 1); 2 – označava silicij (sadržaj se množi s faktorom vrijednosti 1); 3 – označava mangan (sadržaj se množi s faktorom vrijednosti 1); 4 – označava krom (sadržaj se množi s faktorom vrijednosti 4); 5 – označava nikal (sadržaj se množi s faktorom vrijednosti 4); 6 – označava volfram (sadržaj se množi s faktorom vrijednosti 7); 7 – označava molibden (sadržaj se množi s faktorom vrijednosti 14); 8 – označava vanadij (sadržaj se množi s faktorom vrijednosti 17); 9 – označava ostale kemijske elemente (sadržaj se množi s faktorom vrijednosti 20 za kobalt, 30 za titanij, 1 za bakar, 1 za aluminij); simbol na drugom mjestu: kod ugljičnih čelika s propisanim kemijskim sastavom označava deseterostruku vrijednost maksimalnog postotka ugljika, zaokruženog na desetine. Ako čelik sadrži 0,90% C ili više, brojčani simbol na drugom mjestu uvijek je 9. kod legiranih čelika drugi po redu legirni element s odgovarajućim brojčanim simbolom. simboli na trećem, četvrtom ili petom mjestu označavaju: od 0 do 19 – označava ugljični čelik propisanog kemijskog sastava i legirani čelik namijenjen za toplinsku obradu; od 0 do 19 (101 – 199) – označava ugljične i legirane čelike namijenjene za toplinsku obradu; od 20 do 29 (201 – 299) – označava ugljične i legirane čelike za cementaciju; od 30 do 39 (301 – 399) – označava ugljične i legirane čelike za poboljšanje (kaljenje + popuštanje); od 40 do 49 (401 – 599) – označava ugljične i legirane čelike za alate; od 50 do 59 – označava visokolegirane čelike za alate; od 60 do 69 – označava čelike s osobitim fizikalnim svojstvima; od 70 do 79 (701 – 799) – označava čelike kemijski postojane i vatrootporne; od 80 do 89 – označava brzorezne čelike; od 90 do 99 – označava čelike za automate; (od 900 do 901) – slobodno za nove čelike;

Označavanje čelika prema europskoj normi EN 10027-1 Europska norma EN 10027-1 predstavlja sustav označavanja čelika (Prvi dio – naziv čelika i glavne oznake), a provodi se:"Specijalni čelici", skripta - Sveučilište u Zagrebu, www.simet.unizg.hr, 2011. prema namjeni, mehaničkim i fizikalnim svojstvima, prema kemijskom sastavu. Općenita oznaka čelika se sastoji iz tri dijela X nnn Xn(Xn). X(nn)': glavna oznaka: svrha primjene, svojstva, najmanja granica razvlačenja (MPa); dodatna oznaka: udarni rad loma, toplinska obrada, područje primjene; dodatna oznaka za čelični proizvod: posebni zahtjevi, vrsta prevlake, stanje obrade.

Glavna oznaka Glavna oznaka se odnosi na namjenu, mehanička i fizikalna svojstva: S – opći konstrukcijski čelici; P – čelici za izradu posuda pod tlakom (npr. parni kotao); L – čelici za izradu cjevovoda; E – čelici za strojogradnju; H – hladno valjani plosnati proizvodi; R – čelici za tračnice; A može se odnositi i na kemijski sastav: C – ugljični čelici s manje od 1% mangana; n – ugljični čelici s više od 1% mangana i legirani sa sadržajem pojedinog legirnog elementa manje od 5%; X – legirani čelici sa sadržajem pojedinog legirnog elementa više od 5%; HS – brzorezni čelici, redoslijed elemenata volfram – molibden – vanadij – kobalt; G – čelični lijev; nnn – tri brojčana znaka koji označuju minimalnu granicu razvlačenja σ0.2 (N/mm2) za područje najmanjih debljina. Primjer: S 235 = opći konstrukcijski čelik s minimalnom granicom razvlačenja σ0.2 = 235 N/mm2.

Dodatna oznaka Dodatna oznaka može se odnositi na garantirani udarni rad loma (J) pri ispitnoj temperaturi (ºC): JR – garantirani udarni rad loma od 27 J pri ispitnoj temperaturi +20 °C; KR – garantirani udarni rad loma od 40 J pri ispitnoj temperaturi +20 °C; LR – garantirani udarni rad loma od 60 J pri ispitnoj temperaturi +20 °C; J0 – garantirani udarni rad loma od 27 J pri ispitnoj temperaturi 0 °C; K0 – garantirani udarni rad loma od 40 J pri ispitnoj temperaturi 0 °C; L0 – garantirani udarni rad loma od 60 J pri ispitnoj temperaturi 0 °C; J2 – garantirani udarni rad loma od 27 J pri ispitnoj temperaturi -20 °C; K2 – garantirani udarni rad loma od 40 J pri ispitnoj temperaturi -20 °C; L2 – garantirani udarni rad loma od 60 J pri ispitnoj temperaturi -20 °C; J3 – garantirani udarni rad loma od 27 J pri ispitnoj temperaturi -30 °C; K3 – garantirani udarni rad loma od 40 J pri ispitnoj temperaturi -30 °C; L3 – garantirani udarni rad loma od 60 J pri ispitnoj temperaturi -30 °C; J4 – garantirani udarni rad loma od 27 J pri ispitnoj temperaturi -40 °C; K4 – garantirani udarni rad loma od 40 J pri ispitnoj temperaturi -40 °C; L4 – garantirani udarni rad loma od 60 J pri ispitnoj temperaturi -40 °C; J5 – garantirani udarni rad loma od 27 J pri ispitnoj temperaturi -50 °C; K5 – garantirani udarni rad loma od 40 J pri ispitnoj temperaturi -50 °C; L5 – garantirani udarni rad loma od 60 J pri ispitnoj temperaturi -50 °C; J6 – garantirani udarni rad loma od 27 J pri ispitnoj temperaturi -60 °C; K6 – garantirani udarni rad loma od 40 J pri ispitnoj temperaturi -60 °C; L6 – garantirani udarni rad loma od 60 J pri ispitnoj temperaturi -60 °C. Dodatna oznaka može se odnositi i na toplinsku obradu: A – otvrdnuto izlučivanjem (sitnozrnati čelici); M – termomehanički valjano (sitnozrnati čelici); N – normalizacijski žareno ili normalizacijski valjano (sitnozrnati čelici); Q – poboljšano (sitnozrnati čelici); G – druge značajke, ako je potrebno s 1 ili 2 brojke; Dodatna oznaka, koja je obično u drugoj skupini oznaka, može se odnositi i na područje primjene: C – posebno hladno obradljivo; D – za prevlake vrućim uranjanjem; E – za emajliranje; F – za kovanje; H – visoka temperatura (šuplji profili); L – niska temperatura; O – za primjenu na moru (engl. offshore''); P – za žmurje; R – sobna temperatura; S – za brodogradnju; T – za cijevi; W – otporan na atmosferilije; X – visoka i niska temperatura;

Dodatna oznaka za čelični proizvod Oznake posebnih zahtjeva: +C – krupnozrnati čelici; +F – sitnozrnati čelici; +H – prokaljivost; +Z15 – najmanje suženje u smjeru okomitom na površinu 15%; +Z25 – najmanje suženje u smjeru okomitom na površinu 25%; +Z35 – najmanje suženje u smjeru okomitom na površinu 35%; Oznake vrsta prevlaka: +A – vruće aluminizirano plamenom; +CU – bakrena prevlaka; +Z – pocinčano plamenom; +ZE – elektrolitski pocinčano; Oznake za stanje obrade: +A – meko žareno; +C – hladno očvrsnuto; +Q – kaljeno; +ST – žareno u otopini; +T – popušteno; Primjer: S 235 J2G3 N = opći konstrukcijski čelik s minimalnom granicom razvlačenja σ0.2 = 235 N/mm2, garantirani udarni rad loma od 27 J pri ispitnoj temperaturi -20 °C, normalizacijski žaren. To su čelici otporni na krhki lom, a koristi se za statički i dinamički opterećene zavarene konstrukcije.

Izvori

Kategorija:Slitine Kategorija:Metalurgija Kategorija:Materijali