Come in italiano, anche in latino i pronomi sono quegli elementi della frase che vengono impiegati in sostituzione del nome (pro nomen, "al posto del nome"), richiamano il nome e possono essere di diversi tipi: Personali; Riflessivi; Possessivi; Determinativi; Dimostrativi; Relativi; Relativo-indefiniti; Indefiniti; Interrogativi; Correlativi.

Generalità sulla declinazione pronominale Le particolarità più rilevanti di quasi tutti i pronomi latini sono il genitivo singolare in -īus e il dativo singolare in i.

Pronomi personali

Ego (plur. nos): pronome personale di prima persona e riflessivo ("io, noi"):  singolarepluraleNominativoegonosGenitivomeinostri/nostrumDativomihinobisAccusativomenosAblativomenobis Tu (plur. vos): pronome personale di seconda persona e riflessivo ("tu, voi"):  singolarepluraleNominativotuvosGenitivotuivestri/vestrumDativotibivobisAccusativotevosVocativotuvosAblativotevobis Is, ea, id: pronome di terza persona anaforicoossia che richiama qualcosa o qualcuno nominato in precedenza. non riflessivo ("egli / lui, ella / lei, ciò"):  singolareplurale maschilefemminileneutromaschilefemminileneutroNominativoiseaidei(ii)eaeeaGenitivoeiuseiuseiuseorumearumeorumDativoei(ii)ei(ii)ei(ii)iis (eis, īs)iis (eis, īs)iis (eis, īs)AccusativoeumeamideoseaseaAblativoeoeaeoiis (eis, īs)iis (eis, īs)iis (eis, īs)

Per la 3° persona il pronome riflessivo è diverso dalla precedente declinazione e le forme valgono tanto per il singolare quanto per il plurale: Nominativo(non esiste)GenitivosuiDativosibiAccusativoseAblativose

Pronomi e aggettivi possessivi Gli aggettivi possessivi solitamente seguono il nome a cui si riferiscono. Es: amicus noster - il nostro amico

Meus, mea, meum ("mio, mia, mio (neutro)").

 singolareplurale maschilefemminileneutromaschilefemminileneutroNominativo meusmeameum meimeaemea Genitivo meimeaemei meorummearummeorum Dativo meomeaemeo meismeismeis Accusativo meummeammeum meosmeasmea Vocativo mimeameum meimeaemea Ablativo meomeameo meismeismeis

Tuus, -a, -um ("tuo, tua, tuo").

 singolareplurale maschilefemminileneutromaschilefemminileneutroNominativo tuustuatuum tuituaetua Genitivo tuituaetui tuorumtuarumtuorum Dativo tuotuaetuo tuistuistuis Accusativo tuumtuamtuum tuostuastua Vocativo tuetuatuum tuituaetua Ablativo tuotuatuo tuistuistuis

Suus, -a, -um ("suo, sua, suo", "loro") riflessivo (vedi nota nella sezione Pronomi personali). *

 singolareplurale maschilefemminileneutromaschilefemminileneutroNominativo suussuasuum suisuaesua Genitivo suisuaesui suorumsuarumsuorum Dativo suosuaesuo suissuissuis Accusativo suumsuamsuum suossuassua Vocativo suesuasuum suisuaesua Ablativo suosuasuo suissuissuis

* come non riflessivi (vedi nota nella sezione Pronomi personali) sono usati eius per il singolare ("di lui, di lei, di ciò") e eorum, earum per il plurale ("di loro, di quelle cose").

Noster, nostra, nostrum ("nostro").

 singolareplurale maschilefemminileneutromaschilefemminileneutroNominativo nosternostranostrum nostrinostraenostra Genitivo nostrinostraenostri nostrorumnostrarumnostrorum Dativo nostronostraenostro nostrisnostrisnostris Accusativo nostrumnostramnostrum nostrosnostrasnostra Vocativo nosternostranostrum nostrinostraenostra Ablativo nostronostranostro nostrisnostrisnostris

Vester, vestra, vestrum ("vostro").

 singolareplurale maschilefemminileneutromaschilefemminileneutroNominativo vestervestravestrum vestrivestraevestra Genitivo vestrivestraevestri vestrorumvestrarumvestrorum Dativo vestrovestraevestro vestrisvestrisvestris Accusativo vestrumvestramvestrum vestrosvestrasvestra Vocativo vestervestravestrum vestrivestraevestra Ablativo vestrovestravestro vestrisvestrisvestris

N.B.: Questi pronomi seguono la seconda declinazione per il maschile e per il neutro (ma il vocativo maschile singolare di meus è mi), mentre la prima declinazione per il femminile.

Pronomi e aggettivi determinativi I pronomi e gli aggettivi determinativi servono a determinare la persona o la cosa cui si fa riferimento. Essi sono:

Is, ea, id: pronome e aggettivo determinativo. Nella frase latina ha molteplici valori. Come determinativo, viene usato per fare riferimento ad un termine già utilizzato in precedenza: in questo caso si rende con quello. Può essere utilizzato anche con il valore di pronome personale non riflessivo, generalmente nei casi complemento. In questo caso si rende con "lo", "la", "gli", "le ", etc. Può costituire anche antecedente del pronome relativo, ed in questo caso si rende con "colui", "colei", "coloro", "quello", "ciò". Se seguito poi da una subordinata consecutiva o da una relativa impropria con valore consecutivo, si può rendere con "tale". Vedi la sezione pronomi personali per la declinazione. Idem, eadem, idem, ("il medesimo, la medesima, la medesima cosa"); esprime identità. es.la fanciulla giunge a Roma, la medesima giunge a Troia puella Romam pervenit, eadem ad Troiam pervenit

 singolareplurale maschilefemminileneutromaschilefemminileneutroNominativoisdemeademidemiidem (idem, eidem)eaedemeademGenitivoeiusdemeiusdemeiusdemeorundemearundemeorundemDativoeidemeidemeidemiisdem (īsdem, eisdem)iisdem (īsdem, eisdem)iisdem (īsdem, eisdem)AccusativoeundemeandemidemeosdemeasdemeademAblativoeōdemeādemeōdemiisdem (īsdem, eisdem)iisdem (īsdem, eisdem)iisdem (īsdem, eisdem)

Ipse, ipsa ipsum, ("stesso, stessa, stessa cosa" o "in persona", "proprio"). es.ipse rex pervenibat Troiam il re stesso(in persona) andava a Troia/ Proprio il re andava a Troia

La differenza tra idem, eadem, idem e ipse, ipsa, ipsum è che mentre il primo segnala un'identità, il secondo evidenzia che un'azione è compiuta/subita, che uno stato è attribuito proprio a una persona/una cosa/un animale, non ad altri. Proprio per questo motivo, la traduzione di ipse, ipsa, ipsum e idem, eadem, idem con la parola “stesso” deve essere evitata.

Un esempio pratico: se i latini avessero dovuto dire che due ragazzi sono figli dello stesso padre, cioè che sono fratelli avrebbero usato idem: duo iuvenes habent eundem patrem (i due giovani hanno il medesimo padre). Se invece i latini avessero dovuto dire che a Roma era andato il padre, non, per esempio, lo zio o il nonno avrebbero usato ipse: ipse pater perveniebat Romam ipse rex perveniebat ad Troiam

 singolareplurale maschilefemminileneutromaschilefemminileneutroNominativoipseipsaipsumipsiipsaeipsaGenitivoipsiusipsiusipsiusipsorumipsarumipsorumDativoipsiipsiipsiipsisipsisipsisAccusativoipsumipsamipsumipsosipsasipsaAblativoipsoipsaipsoipsisipsisipsis

Pronomi e aggettivi dimostrativi Sono dimostrativi quei pronomi e quegli aggettivi che indicano una cosa o una persona, suggerendone la vicinanza o la lontananza rispetto ad un soggetto esterno. Essi sono:

Hic, haec, hoc ("questo, questa, questa cosa")  singolareplurale maschilefemminileneutromaschilefemminileneutroNominativohichaechochihaehaecGenitivohuiushuiushuiushorumharumhorumDativohuichuichuichishishisAccusativohunchanchochoshashaecAblativohochachochishishis

Ille, illa, illud ("quello, quella, quella cosa")

 singolareplurale maschilefemminileneutromaschilefemminileneutroNominativoilleillailludilliillaeillaGenitivoilliusilliusilliusillorumillarumillorumDativoilliilliilliillisillisillisAccusativoillumillamilludillosillasillaAblativoilloillailloillisillisillis

Ille può assumere, in alcuni casi, valore encomiastico, ossia lodativo. In questi va reso con "quel famoso" o "quell'illustre"

Iste, ista, istud ("codesto"ossia esprime vicinanza a chi ascolta).

 singolareplurale maschilefemminileneutromaschilefemminileneutroNominativoisteistaistudistiistaeistaGenitivoistiusistiusistiusistorumistarumistorumDativoistiistiistiistisistisistisAccusativoistumistamistudistosistasistaAblativoistoistaistoistisistisistis

Iste può invece avere una sfumatura, in contrapposizione con ille, negativa di tipo dispregiativo-denigratorio. È traducibile con "questo" o "questo individuo".

Aggettivi e pronomi relativi L'unico aggettivo/pronome relativo latino è qui, quae, quod ("che, il quale, la quale, la quale cosa") che può introdurre una frase subordinata detta relativa, o alcuni costrutti come il nesso relativo e la prolessi del relativo. Esso si declina:

 singolareplurale maschilefemminileneutromaschilefemminileneutroNominativoquiquaequodquiquaequaeGenitivocuiuscuiuscuiusquorumquarumquorumDativocuicuicuiquibusquibusquibusAccusativoquemquamquodquosquasquaeAblativoquoquaquoquibusquibusquibus

Omissione dell'antecedente del relativo, quando l'antecedente è un pronome determinativo L'antecedente si omette qualora il pronome relativo e il pronome determinativo, al quale si riferisce, si trovino entrambi nel medesimo caso, cosicché il pronome relativo "assorbe" l'antecedente.

In una frase come Qui dicit se omnia scire, [is] nihil scit il pronome determinativo is si dovrebbe concordare al nominativo, ovvero allo stesso caso di qui. Per questo is, sebbene pronome della reggente, viene sottinteso. Tuttavia la regola non è rigida: al neutro plurale il relativo "assorbe" l'antecedente anche se i due pronomi non si trovano nel medesimo caso (questo, tuttavia, a patto che i due pronomi siano espressi in nominativo, accusativo o vocativo - ovvero nei cosiddetti "casi retti").

Pronomi e aggettivi relativo-indefiniti Il principale pronome e aggettivo relativo-indefinito latino è quicumque, quaecumque, quodcumque, "chiunque/qualunque, qualunque cosa", composto dal relativo qui e dal suffisso -cumque. Esso si declina:

 singolareplurale maschilefemminileneutromaschilefemminileneutroNominativoquicumquequaecumquequodcumquequicumquequaecumquequaecumqueGenitivocuiuscumquecuiuscumquecuiuscumquequorumcumquequarumcumquequorumcumqueDativocuicumquecuicumquecuicumquequibuscumquequibuscumquequibuscumqueAccusativoquemcumquequamcumquequodcumquequoscumquequascumquequaecumqueAblativoquocumquequacumquequocumquequibuscumquequibuscumquequibuscumque

Inoltre sono presenti : "Quisquis, quaequae, quidquid (pron.) - quodquod (agg.)" = chiunque, qualunque "Quivis, quaevis, quidvis (pron.)- quodvis (agg.)" = qualunque, qualsivoglia "Quilibet, quaelibet, quodlibet (agg.)- quidlibet (pron.) =qualunque, qualsiasi "Utervis, utravis, utrumvis = qualsivoglia dei due che, qualunque dei due "Uterlibet, utralibet, utrumlibet = qualsivoglia dei due che, qualunque dei due

Pronomi e aggettivi indefiniti I pronomi e gli aggettivi indefiniti si riferiscono a una persona o a una cosa in modo generico in rapporto alla qualità o alla quantità. Essi possono essere distinti in:

indefiniti che significano "qualcuno, qualcosa, qualsiasi e simili"; indefiniti che significano "chiunque"; indefiniti che significano "nessuno, nessuna cosa, niente"; indefiniti che significano "tutto, tutti, ciascuno"; indefiniti che significano "altro, altri, la maggior parte"; uter e composti.

Indefiniti che significano "qualcuno, qualcosa, qualsiasi e simili"

"Qualcuno, qualcosa"

In latino esistono cinque pronomi e aggettivi con il significato di "qualcuno, qualcosa", e si possono mettere in ordine crescente di astrattezza.

Quidam, che significa "qualcuno, qualcosa, un certo", persona o cosa esistente ma che per qualche motivo non si vuole o non si può nominare (non ha per forza senso dispregiativo). Il pronome è quidam, quiddam, l'aggettivo è quidam, quaedam, quoddam.

Declinazione del pronome quidam, quiddam

 singolareplurale masch.femm.neutromasch. femm.neutroNominativoquidamquaedamquiddamquidamquaedamquaedamGenitivocuiusdamcuiusdamcuiusdam reiquorumdamquarumdam quarundam rerumDativocuidamcuidamcuidam reiquibusdamquibusdamquibusdam rebusAccusativoquendamquandamquiddamquosdamquaedamquaedamAblativoquodamquadamquadam requibusdamquibusdamquibusdam rebus

Declinazione dell'aggettivo quidam, quaedam, quoddam